Sarga 42: Dasharatha renounces Kaikeyi, turns to Kausalya

यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी

yāvat tu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
naivekṣvākuvarastāvat saṃjahārātmacakṣuṣī

यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने

yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvad vyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले

na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
tadārtaśca niṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale

तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना ।
परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा

tasya dakṣiṇamanvāgāt kausalyā bāhumaṅganā |
paraṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī sā sumadhyamā

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः

tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca |
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ

कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये ।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी

kaikeyi māmakāṅgāni mā sprākṣīḥ pāpaniścaye |
nahi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्

ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च

agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
anujānāmi tat sarvamasmiṃlloke paratra ca

भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम् ।
यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत्

bharataścet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyaitadavyayam |
yanme sa dadyāt pitrarthaṃ mā māṃ taddattamāgamat

अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता

atha reṇusamuddhvastaṃ samutthāpya narādhipam |
nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम्

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya rāghavam

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा

nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu |
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā

विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत्

vilalāpa sa duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
nagarāntamanuprāptaṃ buddhvā putramathābravīt

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते

vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate

यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः

yaḥ sukhenopadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ |
vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ

स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते

sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः ।
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ |
viniḥśvasan prasravaṇāt kareṇūnāmivarṣabhaḥ

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति

sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā |
kaṇṭakākramaṇaklāntā vanamadya gamiṣyati

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्

anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati |
śvapadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
nahi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम्

ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa gṛhottamam

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम् ।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇavedikām |
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām

तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्

tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च

mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः ।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्

atha gadgadaśabdastu vilapan vasudhādhipaḥ |
uvāca mṛdu mandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति

kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām |
nahyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत्

iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ |
kausalyāyā gṛhaṃ tatra nyavesyata vinītavat

ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् ।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः

tatastatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam |
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम् ।
अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्

putradvayavihīnaṃ ca snuṣayā ca vivarjitam |
apaśyad bhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ

tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
uccaiḥsvareṇa prākrośaddhā rāma vijahāsi nau

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत्

atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ |
ardharātre daśarathaḥ kausalyāmidamabravīt

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते

na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa |
rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं
समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा
विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम्

taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ
samīkṣya devī śayane narendram |
upopaviśyādhikamārtarūpā
viniśvasantaṃ vilalāpa kṛcchram