Sarga 2: The assembly asks for Shri Rama

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः

tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ

दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्

dundubhisvarakalpena gambhīreṇānunādinā |
svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan

राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च ।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्

rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |
uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān

विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम् ।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम्

viditaṃ bhavatāmetad yathā me rājyamuttamam |
pūrvakairmama rājendraiḥ sutavat paripālitam

सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम् ।
श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत्

so'hamikṣvākubhiḥ sarvairnarendraiḥ pratipālitam |
śreyasā yoktumicchāmi sukhārhamakhilaṃ jagat

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः

mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
pāṇḍurasyātapatrasya cchāyāyāṃ jaritaṃ mayā

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः ।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये

prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye

राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्

rājaprabhāvajuṣṭāṃ ca durvahāmajitendriyaiḥ |
pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan

सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।
संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्

so'haṃ viśrāmamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
saṃnikṛṣṭānimān sarvānanumānya dvijarṣabhān

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः ।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः

anujāto hi māṃ sarvairguṇaiḥ śreṣṭho mamātmajaḥ |
purandarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।
यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम्

taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
yauvarājye niyoktāsmi prātaḥ puruṣapuṅgavam

अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः ।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्

anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvām̐llakṣmaṇāgrajaḥ |
trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram

अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम् ।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै

anena śreyasā sadyaḥ saṃyokṣye'hamimāṃ mahīm |
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasmin niveśya vai

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम् ।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्

yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |
bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद् विचिन्त्यताम् ।
अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया

yadyapyeṣā mama prītirhitamanyad vicintyatām |
anyā madhyasthacintā tu vimardābhyadhikodayā

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम् ।
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ

स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः ।
जनौघोद्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव

snigdho'nunādaḥ saṃjajñe tato harṣasamīritaḥ |
janaughodghuṣṭasaṃnādo medinīṃ kampayanniva

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः ।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह

tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
brāhmaṇā balamukhyāśca paurajānapadaiḥ saha

समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः ।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्

sametya te mantrayituṃ samatāgatabuddhayaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव ।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम्

anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् ।
गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम्

icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |
gajena mahatā yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt

श्रुत्वैतद् वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ ।
राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः

śrutvaitad vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |
rājānaḥ saṃśayo'yaṃ me tadidaṃ brūta tattvataḥ

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम्

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mahābalam

ते तमूचुर्महात्मानः पौरजानपदैः सह ।
बहवो नृप कल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते

te tamūcurmahātmānaḥ paurajānapadaiḥ saha |
bahavo nṛpa kalyāṇaguṇāḥ santi sutasya te

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः ।
प्रियानानन्दनान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्य तान्शृणु

guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |
priyānānandanān kṛtsnān pravakṣyāmo'dya tānśṛṇu

दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः ।
इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते

divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate

रामः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः ।
साक्षाद् रामाद् विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह

rāmaḥ satpuruṣo loke satyaḥ satyaparāyaṇaḥ |
sākṣād rāmād vinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha

प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः ।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः

prajāsukhatve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ

धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः ।
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः

dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca śīlavānanasūyakaḥ |
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः

mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ

बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ।
तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |
tenāsyehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।
सम्यग् विद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्

devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |
samyag vidyāvratasnāto yathāvat sāṅgavedavit

गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ।
कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः

gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |
kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnātmā mahāmatiḥ

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः ।
यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा

dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |
yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā

गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ।
संग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा

gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate |
saṃgrāmāt punarāgatya kuñjareṇa rathena vā

पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च

paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca

निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान् ।
शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद् वर्मसु दंशिताः

nikhilenānupūrvyā ca pitā putrānivaurasān |
śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccid varmasu daṃśitāḥ

इति वः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते ।
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः

iti vaḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate |
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ

उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ।
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः

utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ

स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मनाश्रितः ।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्यकथारुचिः

smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanāśritaḥ |
samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhyakathāruciḥ

उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ।
सुभ्रूरायतताम्राक्षः साक्षाद् विष्णुरिव स्वयम्

uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |
subhrūrāyatatāmrākṣaḥ sākṣād viṣṇuriva svayam

रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ।
प्रजापालनसंयुक्तो न रागोपहतेन्द्रियः

rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |
prajāpālanasaṃyukto na rāgopahatendriyaḥ

शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम् ।
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन

śaktastrailokyamapyeṣa bhoktuṃ kiṃ nu mahīmimām |
nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana

हन्त्येष नियमाद् वध्यानवध्येषु न कुप्यति ।
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति

hantyeṣa niyamād vadhyānavadhyeṣu na kupyati |
yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati

दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम् ।
गुणैर्विरोचते रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

dāntaiḥ sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananairnṛṇām |
guṇairvirocate rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी

tamevaṃguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī

वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः ।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः

vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghavaḥ |
diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kaśyapaḥ

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च

balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca

आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः

āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā |
ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः ।
सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः ।
तेषां तद् याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्

striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ |
sarvā devānnamasyanti rāmasyārthe manasvinaḥ |
teṣāṃ tad yācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām

राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्

rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam

तं देवदेवोपममात्मजं ते
सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं
मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि

taṃ devadevopamamātmajaṃ te
sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ
mudābhiṣektuṃ varada tvamarhasi