Sarga 1: Dasharatha resolves to make Shri Rama heir

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः ।
शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः

gacchatā mātulakulaṃ bharatena tadānaghaḥ |
śatrughno nityaśatrughno nītaḥ prītipuraskṛtaḥ

स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः

sa tatra nyavasad bhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ |
mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ |
bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau |
ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः

sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |
svaśarīrād vinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः

teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ |
svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।
अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः

sa hi devairudīrṇasya rāvaṇasya vadhārthibhiḥ |
arthito mānuṣe loke jajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना

kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā |
yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।
भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः

sa hi rūpopapannaśca vīryavānanasūyakaḥ |
bhūmāvanupamaḥ sūnurguṇairdaśarathopamaḥ

स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते ।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते

sa ca nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate |
ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया

kadācidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati |
na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि

śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ |
kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi

बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।
वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः

buddhimān madhurābhāṣī pūrvabhāṣī priyaṃvadaḥ |
vīryavānna ca vīryeṇa mahatā svena vismitaḥ

न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।
अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते

na cānṛtakatho vidvān vṛddhānāṃ pratipūjakaḥ |
anuraktaḥ prajābhiśca prajāścāpyanurajyate

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।
दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः

sānukrośo jitakrodho brāhmaṇapratipūjakaḥ |
dīnānukampī dharmajño nityaṃ pragrahavān śuciḥ

कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते ।
मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः

kulocitamatiḥ kṣātraṃ svadharmaṃ bahu manyate |
manyate parayā prītyā mahat svargaphalaṃ tataḥ

नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः ।
उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा

nāśreyasi rato yaśca na viruddhakathāruciḥ |
uttarottarayuktīnāṃ vaktā vācaspatiryathā

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् ।
लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः

arogastaruṇo vāgmī vapuṣmān deśakālavit |
loke puruṣasārajñaḥ sādhureko vinirmitaḥ

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः

sa tu śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |
bahiścara iva prāṇo babhūva guṇataḥ priyaḥ

सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित् ।
इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः

sarvavidyāvratasnāto yathāvat sāṅgavedavit |
iṣvastre ca pituḥ śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः

kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ |
vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः

dharmakāmārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān |
laukike samayācāre kṛtakalpo viśāradaḥ

निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान् ।
अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्

nibhṛtaḥ saṃvṛtākāro guptamantraḥ sahāyavān |
amoghakrodhaharṣaśca tyāgasaṃyamakālavit

दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचः ।
निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्

dṛḍhabhaktiḥ sthiraprajño nāsadgrāhī na durvacaḥ |
nistandrīrapramattaśca svadoṣaparadoṣavit

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः

śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ |
yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।
आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्

satsaṃgrahānugrahaṇe sthānavinnigrahasya ca |
āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit

श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।
अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः

śraiṣṭhyaṃ cāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣu ca |
arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्

vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit |
ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः ।
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः

dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasammataḥ |
abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ

अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ।
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी

apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ |
anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī

नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः ।
एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः

nāvajñeyaśca bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ |
evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ

सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः ।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः

sammatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye cāpi śacīpateḥ

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः ।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ |
guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ।
लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी

tamevaṃvṛttasampannamapradhṛṣyaparākramam |
lokanāthopamaṃ nāthamakāmayata medinī

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् ।
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः

etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam |
dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः ।
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति

atha rājño babhūvaiva vṛddhasya cirajīvinaḥ |
prītireṣā kathaṃ rāmo rājā syānmayi jīvati

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते ।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्

eṣā hyasya parā prītirhṛdi samparivartate |
kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः ।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्

vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampakaḥ |
mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ।
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः

yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau |
mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ।
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम्

mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam |
anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām

इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः ।
शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः

ityevaṃ vividhaistaistairanyapārthivadurlabhaiḥ |
śiṣṭairaparimeyaiśca loke lokottarairguṇaiḥ

तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः ।
निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत

taṃ samīkṣya tadā rājā yuktaṃ samuditairguṇaiḥ |
niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yauvarājyamamanyata

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम् ।
संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्

divyantarikṣe bhūmau ca ghoramutpātajaṃ bhayam |
saṃcacakṣe'tha medhāvī śarīre cātmano jarām

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः ।
लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः

pūrṇacandrānanasyātha śokāpanudamātmanaḥ |
loke rāmasya bubudhe sampriyatvaṃ mahātmanaḥ

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ।
प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः

ātmanaśca prajānāṃ ca śreyase ca priyeṇa ca |
prāpte kāle sa dharmātmā bhaktyā tvaritavān nṛpaḥ

नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि ।
समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान् पृथिवीपतिः

nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadānapi |
samānināya medinyāṃ pradhānān pṛthivīpatiḥ

तान् वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान् ।
ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः

tān veśmanānābharaṇairyathārhaṃ pratipūjitān |
dadarśālaṃkṛto rājā prajāpatiriva prajāḥ

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः ।
त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्

na tu kekayarājānaṃ janakaṃ vā narādhipaḥ |
tvarayā cānayāmāsa paścāttau śroṣyataḥ priyam

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परपुरार्दने ।
ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः

athopaviṣṭe nṛpatau tasmin parapurārdane |
tataḥ praviviśuḥ śeṣā rājāno lokasammatāḥ

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ।
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः

atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca |
rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ

स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः
पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः ।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ
सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः

sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ
purālayairjānapadaiśca mānavaiḥ |
upopaviṣṭairnṛpatirvṛto babhau
sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ