Sarga 50: Jatayu challenges Ravana

तं शब्दमवसुप्तस्तु जटायुरथ शुश्रुवे ।
निरैक्षद् रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः

taṃ śabdamavasuptastu jaṭāyuratha śuśruve |
niraikṣad rāvaṇaṃ kṣipraṃ vaidehīṃ ca dadarśa saḥ

ततः पर्वतशृङ्गाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः ।
वनस्पतिगतः श्रीमान् व्याजहार शुभां गिरम्

tataḥ parvataśṛṅgābhastīkṣṇatuṇḍaḥ khagottamaḥ |
vanaspatigataḥ śrīmān vyājahāra śubhāṃ giram

दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः ।
भ्रातस्त्वं निन्दितं कर्म कर्तुं नार्हसि साम्प्रतम्

daśagrīva sthito dharme purāṇe satyasaṃśrayaḥ |
bhrātastvaṃ ninditaṃ karma kartuṃ nārhasi sāmpratam

जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः

jaṭāyurnāma nāmnāhaṃ gṛdhrarājo mahābalaḥ |
rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ

लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः ।
तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

lokānāṃ ca hite yukto rāmo daśarathātmajaḥ |
tasyaiṣā lokanāthasya dharmapatnī yaśasvinī

सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि ।
कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान् परामृशेत्

sītā nāma varārohā yāṃ tvaṃ hartumihecchasi |
kathaṃ rājā sthito dharme paradārān parāmṛśet

रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबल ।
निवर्तय गतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्

rakṣaṇīyā viśeṣeṇa rājadārā mahābala |
nivartaya gatiṃ nīcāṃ paradārābhimarśanāt

न तत् समाचरेद् धीरो यत् परोऽस्य विगर्हयेत् ।
यथाऽऽत्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात्

na tat samācared dhīro yat paro'sya vigarhayet |
yathā''tmanastathānyeṣāṃ dārā rakṣyā vimarśanāt

अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम् ।
व्यवस्यन्त्यनुराजानं धर्मं पौलस्त्यनन्दन

arthaṃ vā yadi vā kāmaṃ śiṣṭāḥ śāstreṣvanāgatam |
vyavasyantyanurājānaṃ dharmaṃ paulastyanandana

राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः ।
धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते

rājā dharmaśca kāmaśca dravyāṇāṃ cottamo nidhiḥ |
dharmaḥ śubhaṃ vā pāpaṃ vā rājamūlaṃ pravartate

पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर ।
ऐश्वर्यमभिसम्प्राप्तो विमानमिव दुष्कृती

pāpasvabhāvaścapalaḥ kathaṃ tvaṃ rakṣasāṃ vara |
aiśvaryamabhisamprāpto vimānamiva duṣkṛtī

कामस्वभावो यःसोऽसौ न शक्यस्तं प्रमार्जितुम् ।
नहि दुष्टात्मनामार्यमावसत्यालये चिरम्

kāmasvabhāvo yaḥso'sau na śakyastaṃ pramārjitum |
nahi duṣṭātmanāmāryamāvasatyālaye ciram

विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः ।
नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि

viṣaye vā pure vā te yadā rāmo mahābalaḥ |
nāparādhyati dharmātmā kathaṃ tasyāparādhyasi

यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः ।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा

yadi śūrpaṇakhāhetorjanasthānagataḥ kharaḥ |
ativṛtto hataḥ pūrvaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः ।
यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि

atra brūhi yathātattvaṃ ko rāmasya vyatikramaḥ |
yasya tvaṃ lokanāthasya hṛtvā bhāryāṃ gamiṣyasi

क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा ।
दहेद् दहनभूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा

kṣipraṃ visṛja vaidehīṃ mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā |
dahed dahanabhūtena vṛtramindrāśaniryathā

सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे ।
ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि

sarpamāśīviṣaṃ baddhvā vastrānte nāvabudhyase |
grīvāyāṃ pratimuktaṃ ca kālapāśaṃ na paśyasi

स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् ।
तदन्नमपि भोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम्

sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naraṃ nāvasādayet |
tadannamapi bhoktavyaṃ jīryate yadanāmayam

यत् कृत्वा न भवेद् धर्मो न कीर्तिर्न यशो ध्रुवम् ।
शरीरस्य भवेत् खेदः कस्तत् कर्म समाचरेत्

yat kṛtvā na bhaved dharmo na kīrtirna yaśo dhruvam |
śarīrasya bhavet khedaḥ kastat karma samācaret

षष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम रावण ।
पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi jātasya mama rāvaṇa |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ yathāvadanutiṣṭhataḥ

वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी ।
न चाप्यादाय कुशली वैदेहीं मे गमिष्यसि

vṛddho'haṃ tvaṃ yuvā dhanvī sarathaḥ kavacī śarī |
na cāpyādāya kuśalī vaidehīṃ me gamiṣyasi

न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः ।
हेतुभिर्न्यायसंयुक्तैर्ध्रुवां वेदश्रुतीमिव

na śaktastvaṃ balāddhartuṃ vaidehīṃ mama paśyataḥ |
hetubhirnyāyasaṃyuktairdhruvāṃ vedaśrutīmiva

युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा पूर्वं खरस्तथा

yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathā pūrvaṃ kharastathā

असकृत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः ।
न चिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति

asakṛtsaṃyuge yena nihatā daityadānavāḥ |
na cirāccīravāsāstvāṃ rāmo yudhi vadhiṣyati

किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ ।
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gatau dūraṃ nṛpātmajau |
kṣipraṃ tvaṃ naśyase nīca tayorbhīto na saṃśayaḥ

नहि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम् ।
सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महिषीं प्रियाम्

nahi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhāmimām |
sītāṃ kamalapatrākṣīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām

अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः ।
जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च

avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ priyaṃ tasya mahātmanaḥ |
jīvitenāpi rāmasya tathā daśarathasya ca

तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण ।
वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात् ।
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर

tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtaṃ paśya rāvaṇa |
vṛntādiva phalaṃ tvāṃ tu pātayeyaṃ rathottamāt |
yuddhātithyaṃ pradāsyāmi yathāprāṇaṃ niśācara