Sarga 47: Sita tells her story; Ravana reveals himself

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा ।
परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā |
parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā

ब्राह्मणश्चातिथिश्चैष अनुक्तो हि शपेत माम् ।
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत्

brāhmaṇaścātithiścaiṣa anukto hi śapeta mām |
iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः ।
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामस्य महिषी प्रिया

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |
sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmasya mahiṣī priyā

उषित्वा द्वादश समा इक्ष्वाकूणां निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी

uṣitvā dvādaśa samā ikṣvākūṇāṃ niveśane |
bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī

तत्र त्रयोदशे वर्षे राजाऽमन्त्रयत प्रभुः ।
अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः

tatra trayodaśe varṣe rājā'mantrayata prabhuḥ |
abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ

तस्मिन् सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम्

tasmin sambhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam

परिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे ।
मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम्

parigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |
mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam

द्वावयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ।
नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये न कदाचन

dvāvayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam |
nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye na kadācana

एष मे जीवितस्यान्तो रामो यदभिषिच्यते ।
इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स पार्थिवः

eṣa me jīvitasyānto rāmo yadabhiṣicyate |
iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa pārthivaḥ

अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याच्ञां चकार सा ।
मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः

ayācatārthairanvarthairna ca yācñāṃ cakāra sā |
mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ

अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते ।
रामेति प्रथितो लोके सत्यवान् शीलवान् शुचिः

aṣṭādaśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate |
rāmeti prathito loke satyavān śīlavān śuciḥ

विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः ।
कामार्तश्च महाराजः पिता दशरथः स्वयम्

viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ |
kāmārtaśca mahārājaḥ pitā daśarathaḥ svayam

कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं नाभ्यषेचयत् ।
अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम्

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ taṃ rāmaṃ nābhyaṣecayat |
abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmamāgatam

कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच द्रुतं वचः ।
तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव

kaikeyī mama bhartāramityuvāca drutaṃ vacaḥ |
tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava

भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् ।
त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च

bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam |
tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ।
तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः

vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt |
tathetyuvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ

चकार तद्वचः श्रुत्वा भर्ता मम दृढव्रतः ।
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान्न चानृतम्

cakāra tadvacaḥ śrutvā bhartā mama dṛḍhavrataḥ |
dadyānna pratigṛhṇīyāt satyaṃ brūyānna cānṛtam

एतद् ब्राह्मण रामस्य व्रतं धृतमनुत्तमम् ।
तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्

etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhṛtamanuttamam |
tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān

रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरेऽरिहा ।
स भ्राता लक्ष्मणो नाम ब्रह्मचारी दृढव्रतः

rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare'rihā |
sa bhrātā lakṣmaṇo nāma brahmacārī dṛḍhavrataḥ

अन्वगच्छद् धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ।
जटी तापसरूपेण मया सह सहानुजः

anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha |
jaṭī tāpasarūpeṇa mayā saha sahānujaḥ

प्रविष्टो दण्डकारण्यं धर्मनित्यो दृढव्रतः ।
ते वयं प्रच्युता राज्यात् कैकेय्यास्तु कृते त्रयः

praviṣṭo daṇḍakāraṇyaṃ dharmanityo dṛḍhavrataḥ |
te vayaṃ pracyutā rājyāt kaikeyyāstu kṛte trayaḥ

विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा ।
समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया

vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā |
samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā

आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम् ।
रुरून् गोधान् वराहांश्च हत्वाऽऽदायामिषं बहु

āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam |
rurūn godhān varāhāṃśca hatvā''dāyāmiṣaṃ bahu

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलमाचक्ष्व तत्त्वतः ।
एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज

sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulamācakṣva tattvataḥ |
ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija

एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः ।
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः

evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |
pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः ।
अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः

yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsuramānuṣāḥ |
ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् ।
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |
ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः ।
सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव

bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ |
sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava

लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी ।
सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि

laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī |
sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि ।
न चास्य वनवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi |
na cāsya vanavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini

पञ्च दास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः ।
सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि

pañca dāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi

रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसम्

rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā |
pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasam

महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता

mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |
mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā

सर्वलक्षणसम्पन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम् ।
सत्यसंधं महाभागमहं राममनुव्रता

sarvalakṣaṇasampannaṃ nyagrodhaparimaṇḍalam |
satyasaṃdhaṃ mahābhāgamahaṃ rāmamanuvratā

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
नृसिंहं सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |
nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśamahaṃ rāmamanuvratā

पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम् ।
पृथुकीर्तिं महाबाहुमहं राममनुव्रता

pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ rājavatsaṃ jitendriyam |
pṛthukīrtiṃ mahābāhumahaṃ rāmamanuvratā

त्वं पुनर्जम्बुकः सिंहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम् ।
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा

tvaṃ punarjambukaḥ siṃhīṃ māmihecchasi durlabhām |
nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā

पादपान् काञ्चनान् नूनं बहून् पश्यसि मन्दभाक् ।
राघवस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि राक्षस

pādapān kāñcanān nūnaṃ bahūn paśyasi mandabhāk |
rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rākṣasa

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः ।
आशीविषस्य वदनाद् दंष्ट्रामादातुमिच्छसि

kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ |
āśīviṣasya vadanād daṃṣṭrāmādātumicchasi

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि ।
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुमिच्छसि

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi |
kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantumicchasi

अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् ।
राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्वमिच्छसि

akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram |
rāghavasya priyāṃ bhāryāmadhigantuṃ tvamicchasi

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि ।
सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्यां हर्तुमिच्छसि

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi |
sūryācandramasau cobhau pāṇibhyāṃ hartumicchasi

यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि ।
अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि

yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi |
agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi

कल्याणवृत्तां यो भार्यां रामस्याहर्तुमिच्छसि ।
अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि ।
रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि

kalyāṇavṛttāṃ yo bhāryāṃ rāmasyāhartumicchasi |
ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi |
rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi

यदन्तरं सिंहसृगालयोर्वने
यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः ।
सुराग्र्यसौवीरकयोर्यदन्तरं
तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च

yadantaraṃ siṃhasṛgālayorvane
yadantaraṃ syandanikāsamudrayoḥ |
surāgryasauvīrakayoryadantaraṃ
tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca

यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयो-
र्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः ।
यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने
तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च

yadantaraṃ kāñcanasīsalohayo-
ryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |
yadantaraṃ hastibiḍālayorvane
tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca

यदन्तरं वायसवैनतेययो-
र्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि ।
यदन्तरं हंसकगृध्रयोर्वने
तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च

yadantaraṃ vāyasavainateyayo-
ryadantaraṃ madgumayūrayorapi |
yadantaraṃ haṃsakagṛdhrayorvane
tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca

तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे
रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ ।
हृतापि तेऽहं न जरां गमिष्ये
आज्यं यथा मक्षिकयावगीर्णम्

tasmin sahasrākṣasamaprabhāve
rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |
hṛtāpi te'haṃ na jarāṃ gamiṣye
ājyaṃ yathā makṣikayāvagīrṇam

इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा
सुदुष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् ।
गात्रप्रकम्पाद् व्यथिता बभूव
वातोद्धता सा कदलीव तन्वी

itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā
suduṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam |
gātraprakampād vyathitā babhūva
vātoddhatā sā kadalīva tanvī

तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां
स रावणो मृत्युसमप्रभावः ।
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः
समाचचक्षे भयकारणार्थम्

tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ
sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |
kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ
samācacakṣe bhayakāraṇārtham