Chapter 57: Ashvatthama taunts Karna; Arjuna routs the host

अश्वत्थामा ततस्तत्र कर्णं संप्रेक्ष्य वीर्यवान् ।
उवाच स्मयमानोऽसौ सूतपुत्रमरिन्दमम्

aśvatthāmā tatastatra karṇaṃ saṃprekṣya vīryavān |
uvāca smayamāno'sau sūtaputramarindamam

कर्ण यस्त्वं सभामध्ये बह्वबद्धं विकत्थसे ।
न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम्

karṇa yastvaṃ sabhāmadhye bahvabaddhaṃ vikatthase |
na me yudhi samo'stīti tadidaṃ pratyupasthitam

एषोऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः ।
संग्रामशिरसो मध्ये दृम्भते केसरी यथा

eṣo'ntaka iva kruddhaḥ sarvabhūtāvamardanaḥ |
saṃgrāmaśiraso madhye dṛmbhate kesarī yathā

शूरोसि यदि संग्रामे दर्शयस्व सभां विना

śūrosi yadi saṃgrāme darśayasva sabhāṃ vinā

यद्यशक्तोसि संग्रामे पार्थेनाद्भुतकर्मणा ।
पुनरेव सभां गत्वा धार्तराष्ट्रेण धीमता ।
मातुलं परिगृह्याशु मन्त्रयस्व यथासुखम्

yadyaśaktosi saṃgrāme pārthenādbhutakarmaṇā |
punareva sabhāṃ gatvā dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā |
mātulaṃ parigṛhyāśu mantrayasva yathāsukham

एवमुक्तस्तथा कर्णः क्रोधादुद्‌वृत्य लोचने ।
द्रोणपुत्रमिदं वाक्यमुवाच कुरुसन्निधौ

evamuktastathā karṇaḥ krodhādud‌vṛtya locane |
droṇaputramidaṃ vākyamuvāca kurusannidhau

नाहं बिभेमि बीभत्सोर्न कृष्णाद्देवकीसुतात् ।
पाण्डवेभ्योपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः

nāhaṃ bibhemi bībhatsorna kṛṣṇāddevakīsutāt |
pāṇḍavebhyopi sarvebhyaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ

सत्वाधिकानां पुंसां तु धनुर्वेदोपजीविनाम् ।
गर्जतां जायते दर्पः स्वरश्च न विषीदति

satvādhikānāṃ puṃsāṃ tu dhanurvedopajīvinām |
garjatāṃ jāyate darpaḥ svaraśca na viṣīdati

पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेनातिरंहसा ।
युध्यमानं सुसंयुक्तं जयो वै मय्यवस्थितः

paśyatvācāryaputro māmarjunenātiraṃhasā |
yudhyamānaṃ susaṃyuktaṃ jayo vai mayyavasthitaḥ

ततः प्रहस्य बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणः प्रत्ययाद्रथिसत्तमः

tataḥ prahasya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
divyamastraṃ vikurvāṇaḥ pratyayādrathisattamaḥ

महात्मानं मन्दबुद्धिर्निश्वसन्धृतराष्ट्रजः ।
उवाच स महाराज राजा दुर्योधनस्तदा

mahātmānaṃ mandabuddhirniśvasandhṛtarāṣṭrajaḥ |
uvāca sa mahārāja rājā duryodhanastadā

न विद्मो ह्यर्जुनं तत्र वसन्तं मत्स्यवेश्मनि ।
तेनेदं कर्ण मत्स्यानामग्रहीष्म धनं बहु

na vidmo hyarjunaṃ tatra vasantaṃ matsyaveśmani |
tenedaṃ karṇa matsyānāmagrahīṣma dhanaṃ bahu

एवं चेत्तर्हि गच्छामो विसृजन्तो धनं बहु ।
अयशो नातिवर्तेत लोकयोरुभयोरपि

evaṃ cettarhi gacchāmo visṛjanto dhanaṃ bahu |
ayaśo nātivarteta lokayorubhayorapi

किं च युद्धात्परं नास्ति क्षत्रियाणां सुखावहम् ।
तस्मात्पार्थेन संग्रामं कुर्महे न पलायनम्

kiṃ ca yuddhātparaṃ nāsti kṣatriyāṇāṃ sukhāvaham |
tasmātpārthena saṃgrāmaṃ kurmahe na palāyanam

एतावदुक्त्वा राजा वै ह्यभियानमियेष सः ।
तथा दशसहस्राणि वीराणां हि धनुष्मताम् ।
अभ्यद्रवंस्तदा पार्थं शलभा इव पावकम्

etāvaduktvā rājā vai hyabhiyānamiyeṣa saḥ |
tathā daśasahasrāṇi vīrāṇāṃ hi dhanuṣmatām |
abhyadravaṃstadā pārthaṃ śalabhā iva pāvakam

वर्मिता वाजिनस्तत्र संभृताश्च पदातिभिः ।
भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।

varmitā vājinastatra saṃbhṛtāśca padātibhiḥ |
bhīmarūpāśca mātaṅgāstomarāṅkuśapāṇibhiḥ |

अधिष्ठिताः सुसंयत्तैर्हस्तिशिक्षाविशारदैः ।
अभ्यद्रवन्सुसंक्रुद्धाश्चापहस्तोद्यतायुधाः

adhiṣṭhitāḥ susaṃyattairhastiśikṣāviśāradaiḥ |
abhyadravansusaṃkruddhāścāpahastodyatāyudhāḥ

पञ्च चैनं रथोदग्रास्त्वरिताः पर्यवारयन् ।
द्रोणो भीष्मश्च कर्णश्च कुरुराजश्च वीर्यवान्

pañca cainaṃ rathodagrāstvaritāḥ paryavārayan |
droṇo bhīṣmaśca karṇaśca kururājaśca vīryavān

अश्वत्थामा महाबाहुर्धनुर्वेदपरायणः ।
इषूंश्च सम्यगस्यन्तो जीमूता इव वार्षिकाः

aśvatthāmā mahābāhurdhanurvedaparāyaṇaḥ |
iṣūṃśca samyagasyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ

ते लाभमिव मन्वानाः प्रत्यगृह्णन्धनंजयम् ।
शरौघानभिवर्षन्तो नादयन्तो दिशो दश

te lābhamiva manvānāḥ pratyagṛhṇandhanaṃjayam |
śaraughānabhivarṣanto nādayanto diśo daśa

ततः प्रहस्य बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वाणः प्रत्ययाद्रथिसत्तमान्

tataḥ prahasya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ |
divyamastraṃ prakurvāṇaḥ pratyayādrathisattamān

यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् ।
तथा गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैराच्छादयद्दिशः

yathā raśmibhirādityaḥ pracchādayati medinīm |
tathā gāṇḍīvanirmuktaiḥ śarairācchādayaddiśaḥ

न रथानां न चाश्वानां न ध्वजानां न वर्मिणाम् ।
अतिविद्धैः शितैर्बाणैरासीदद्व्यङ्गुलिरन्तरम्

na rathānāṃ na cāśvānāṃ na dhvajānāṃ na varmiṇām |
atividdhaiḥ śitairbāṇairāsīdadvyaṅgulirantaram

दैवयोगाद्धि पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च ।
शिक्षाबलोपपन्नत्वादस्त्राणां वै परिक्रमात् ।
ध्वजगाण्डीवयोश्चापि दैव्या शक्त्या च मायया

daivayogāddhi pārthasya hayānāmuttarasya ca |
śikṣābalopapannatvādastrāṇāṃ vai parikramāt |
dhvajagāṇḍīvayoścāpi daivyā śaktyā ca māyayā

इतस्ततश्च संयाने दूरे वाऽप्यथवाऽन्तिके ।
दुर्गे विषमजाते वा स्थले निम्ने तथा क्षितौ ।
न च रुध्येद्गतिस्तस्य रथस्य मनसो यथा

itastataśca saṃyāne dūre vā'pyathavā'ntike |
durge viṣamajāte vā sthale nimne tathā kṣitau |
na ca rudhyedgatistasya rathasya manaso yathā

समरेषु तु विद्वांसस्तस्य तांस्तान्परिक्रमान् ।
वीर्यमत्यद्भुतं दृष्ट्वा तथा पार्थस्य तद्बलम् ।
त्रेसुरेवं परे भीताः पराङ्मुखरथा अपि ।

samareṣu tu vidvāṃsastasya tāṃstānparikramān |
vīryamatyadbhutaṃ dṛṣṭvā tathā pārthasya tadbalam |
tresurevaṃ pare bhītāḥ parāṅmukharathā api |

कालाग्निमिव बीभत्सुं निर्दहन्तमिव प्रजाः ।
नारयः प्रेक्षितुं शेकुर्ज्वलन्तमिव पावकम्

kālāgnimiva bībhatsuṃ nirdahantamiva prajāḥ |
nārayaḥ prekṣituṃ śekurjvalantamiva pāvakam

तानि भिन्नान्यनीकानि रेजुरर्जुनमार्गणैः ।
तिग्मांशोश्च घनाभ्राणि व्याप्तानीव गभस्तिभिः

tāni bhinnānyanīkāni rejurarjunamārgaṇaiḥ |
tigmāṃśośca ghanābhrāṇi vyāptānīva gabhastibhiḥ

अशोकाना वनानीव सञ्चितैः कुसुमैः शुभैः ।
पार्थः संरञ्जयामास रुधिरेणाकुलं बलम्

aśokānā vanānīva sañcitaiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ |
pārthaḥ saṃrañjayāmāsa rudhireṇākulaṃ balam

सहस्रशोऽर्जुनशरैश्छिन्नान्युच्चावचानि च ।
छत्राणि च पताकाश्च खेऽभ्युवाह सदागतिः

sahasraśo'rjunaśaraiśchinnānyuccāvacāni ca |
chatrāṇi ca patākāśca khe'bhyuvāha sadāgatiḥ

ये ह्यर्जुनबलत्रस्ताः परिपेतुर्दिशो दश ।
रथात्तं देशमुत्सृज्य पार्थच्छिन्नयुगा हयाः

ye hyarjunabalatrastāḥ paripeturdiśo daśa |
rathāttaṃ deśamutsṛjya pārthacchinnayugā hayāḥ

निकृत्तपूर्वचरणास्ते निपेतुः शितैः शरैः ।
शिरोभिः प्रथमं जग्मुर्मेदिनीं जघनैर्हयाः

nikṛttapūrvacaraṇāste nipetuḥ śitaiḥ śaraiḥ |
śirobhiḥ prathamaṃ jagmurmedinīṃ jaghanairhayāḥ

चक्षुर्नासाविषाणेषु दन्तवेष्टेषु च द्विपान् ।
मर्मस्वन्येषु चाहत्य तथा निघ्नन्गजोत्तमाः

cakṣurnāsāviṣāṇeṣu dantaveṣṭeṣu ca dvipān |
marmasvanyeṣu cāhatya tathā nighnangajottamāḥ

कौरवाणां गजानां च शरीरैर्गतचेतसाम् ।
क्षणेन संवृता भूमिर्मेघैरिव नभस्थलम्

kauravāṇāṃ gajānāṃ ca śarīrairgatacetasām |
kṣaṇena saṃvṛtā bhūmirmeghairiva nabhasthalam

अस्त्रैर्दिव्यैर्महाबाहुरर्जुनः प्रहसन्निव ।
बडबामुखसंभूतः कालाग्निरिव संवृतः

astrairdivyairmahābāhurarjunaḥ prahasanniva |
baḍabāmukhasaṃbhūtaḥ kālāgniriva saṃvṛtaḥ

यथा युगान्तसमये सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
कालपक्वमशेषेण धक्ष्येदुग्रशिखः शिखी

yathā yugāntasamaye sarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kālapakvamaśeṣeṇa dhakṣyedugraśikhaḥ śikhī

तद्वत्पार्थोऽस्रतेजोभिर्धनुषो निस्वनेन च ।
दैवाद्वीर्याच्च बीभत्सुस्तस्मिन्दौर्योधने बले

tadvatpārtho'sratejobhirdhanuṣo nisvanena ca |
daivādvīryācca bībhatsustasmindauryodhane bale

रणे शक्तिममित्राणां प्रणीयोपनिनाय सः ।
चेष्टां प्रायेण भूतानां रात्रिः प्राणभृतामिव

raṇe śaktimamitrāṇāṃ praṇīyopanināya saḥ |
ceṣṭāṃ prāyeṇa bhūtānāṃ rātriḥ prāṇabhṛtāmiva

सोऽतीयात्सहसा शत्रून्सहसा तेऽभिपेदिरे ।
शीघ्रादूरं दृढामोघमस्त्रमस्यातिमानुषम् ।
दृष्ट्वा ते कौरवा भीता अतिमानुषविक्रमम्

so'tīyātsahasā śatrūnsahasā te'bhipedire |
śīghrādūraṃ dṛḍhāmoghamastramasyātimānuṣam |
dṛṣṭvā te kauravā bhītā atimānuṣavikramam

खगपत्राभिसंवीतैः खाविष्टैः खगमैरिव ।
अर्जुनस्य खमावव्रे लोहितप्राणपैः खगैः

khagapatrābhisaṃvītaiḥ khāviṣṭaiḥ khagamairiva |
arjunasya khamāvavre lohitaprāṇapaiḥ khagaiḥ

अर्जुनेन विनिर्मुक्ताः शरा गाण्डीवधन्वना ।
तार्क्ष्यवेगा इवाकाशे ससञ्जुः परमर्मसु

arjunena vinirmuktāḥ śarā gāṇḍīvadhanvanā |
tārkṣyavegā ivākāśe sasañjuḥ paramarmasu

वर्माणि सारथिश्चैव हेमजालानि वाजिनाम् ।
किरीटं सूर्यसंकाशं वैयाघ्रमथ चर्म च

varmāṇi sārathiścaiva hemajālāni vājinām |
kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ vaiyāghramatha carma ca

ततः सर्वाणि गात्राणि रथस्य द्विषतां शरैः ।
नीहारेणेव भूतानि छन्नानीह चकाशिरे

tataḥ sarvāṇi gātrāṇi rathasya dviṣatāṃ śaraiḥ |
nīhāreṇeva bhūtāni channānīha cakāśire

सकृदेव न तं शेकुः कथमभ्यसितुं परे ।
अनभ्यस्तः पुनस्तैर्हि रथः सोभिपपात तान्

sakṛdeva na taṃ śekuḥ kathamabhyasituṃ pare |
anabhyastaḥ punastairhi rathaḥ sobhipapāta tān

तच्छरा द्विट्शरीरेषु यथा च न ससञ्जिरे ।
द्विधाऽनीकेषु बीभत्सोर्न ससञ्ज रथस्तथा

taccharā dviṭśarīreṣu yathā ca na sasañjire |
dvidhā'nīkeṣu bībhatsorna sasañja rathastathā

स तद्धि क्षोभयामास विगाह्यारिबलं रथी ।
अनन्तवेगो भुजगः क्रीडन्निव महार्णवे

sa taddhi kṣobhayāmāsa vigāhyāribalaṃ rathī |
anantavego bhujagaḥ krīḍanniva mahārṇave

अस्यतो नित्यमत्यर्थं सर्वघोषाधिकस्तथा ।
संनादः श्रूयते भूतैर्धनुषश्च किरीटिनः

asyato nityamatyarthaṃ sarvaghoṣādhikastathā |
saṃnādaḥ śrūyate bhūtairdhanuṣaśca kirīṭinaḥ

संच्छिन्नास्तत्र मातङ्गा बाणैरल्पान्तरान्तरैः ।
संस्यूतास्तत्र दृश्यन्ते मेघा इव गभस्तिभिः

saṃcchinnāstatra mātaṅgā bāṇairalpāntarāntaraiḥ |
saṃsyūtāstatra dṛśyante meghā iva gabhastibhiḥ

दिशोऽनुभ्रमतः सर्वा सव्यदक्षिणमस्यतः ।
सततं दृश्यते युद्धे सायकासनमण्डलम्

diśo'nubhramataḥ sarvā savyadakṣiṇamasyataḥ |
satataṃ dṛśyate yuddhe sāyakāsanamaṇḍalam

पतन्त्यरूपेषु यथा चक्षूंषि न कदाचन ।
नालक्ष्येषु शराः पेतुस्तस्य गाण्डीवधन्वनः

patantyarūpeṣu yathā cakṣūṃṣi na kadācana |
nālakṣyeṣu śarāḥ petustasya gāṇḍīvadhanvanaḥ

महागजसहस्रस्य युगपन्मृद्गतो वनम् ।
कौन्तेयरथमार्गस्तु रणे घोरतरोऽभवत्

mahāgajasahasrasya yugapanmṛdgato vanam |
kaunteyarathamārgastu raṇe ghorataro'bhavat

नूनं पार्थजयैषित्वाच्छक्रः सर्वामरैः सह ।
हन्त्यस्मानिति मन्यन्ते पार्थेनैवार्दिताः परे

nūnaṃ pārthajayaiṣitvācchakraḥ sarvāmaraiḥ saha |
hantyasmāniti manyante pārthenaivārditāḥ pare

घ्नन्तमत्यर्थमहितान्सव्यसाचिनमाहवे ।
कालमर्जुनरूपेण ग्रसन्तमिव च प्रजाः

ghnantamatyarthamahitānsavyasācinamāhave |
kālamarjunarūpeṇa grasantamiva ca prajāḥ

कुरुसेनाशरीराणि पार्थेनानाहतान्यपि ।
पेतुः पार्थहतानीव पार्थकर्मानुदर्शनात्

kurusenāśarīrāṇi pārthenānāhatānyapi |
petuḥ pārthahatānīva pārthakarmānudarśanāt

ओषधीनां शिरांसीव कालपक्तिसमन्वयात् ।
अवनेमुः कुरूणां हि शिरांस्यर्जुनजाद्भयात्

oṣadhīnāṃ śirāṃsīva kālapaktisamanvayāt |
avanemuḥ kurūṇāṃ hi śirāṃsyarjunajādbhayāt

चकार चार्जुनः क्रोधाद्विमुखान्रुषितानपि

cakāra cārjunaḥ krodhādvimukhānruṣitānapi

अर्जुनेनापि भिन्नानि बलाग्नाणि पुनः क्वचित् ।
चक्रुर्लोहितधाराभिर्धरणीं लोहितोत्तराम्

arjunenāpi bhinnāni balāgnāṇi punaḥ kvacit |
cakrurlohitadhārābhirdharaṇīṃ lohitottarām

लोहितेनापि संपृक्तैः पांसुभिः पवनोद्धतैः ।
तेनैव च समुद्धूतैः सूक्ष्मैर्लोहितबिन्दुभिः

lohitenāpi saṃpṛktaiḥ pāṃsubhiḥ pavanoddhataiḥ |
tenaiva ca samuddhūtaiḥ sūkṣmairlohitabindubhiḥ

लोहितार्द्रैः प्रहरणैः प्रभग्ना लोहितोक्षिताः ।
लोहितेषु निमग्नास्ते निहताश्च किरीटिना

lohitārdraiḥ praharaṇaiḥ prabhagnā lohitokṣitāḥ |
lohiteṣu nimagnāste nihatāśca kirīṭinā

बभूवुर्लोहितास्तत्र भृशमादित्यरश्मयः ।
आकाशं तत्क्षणेनासीत्सन्ध्याभ्रमिव लोहितं

babhūvurlohitāstatra bhṛśamādityaraśmayaḥ |
ākāśaṃ tatkṣaṇenāsītsandhyābhramiva lohitaṃ

अप्यस्तं प्राप्य चादित्यो निवर्तेत न पाण्डवः ।
निवर्तन्ते न जित्वारिं नित्यजल्पविचक्षणाः

apyastaṃ prāpya cādityo nivarteta na pāṇḍavaḥ |
nivartante na jitvāriṃ nityajalpavicakṣaṇāḥ

तान्सर्वान्समरे शूरान्पौरुषे पर्यवस्थितान् ।
दिव्यैरस्त्रैरमोघात्मा सर्वानार्च्छद्धनुर्धरान्

tānsarvānsamare śūrānpauruṣe paryavasthitān |
divyairastrairamoghātmā sarvānārcchaddhanurdharān

स तु द्रोणं त्रिसप्तत्या नाराचानां समार्पयत् ।
अशीत्या शकुनिं चैव द्रौणिमप्याशु सप्तभिः

sa tu droṇaṃ trisaptatyā nārācānāṃ samārpayat |
aśītyā śakuniṃ caiva drauṇimapyāśu saptabhiḥ

दुःसहं दशभिर्बाणैरर्जुनः समविध्यत ।
दुश्यासनं द्वादशभिः कृपं शारद्वतं त्रिभिः ।
भीष्मं शान्तनवं षष्ट्या प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

duḥsahaṃ daśabhirbāṇairarjunaḥ samavidhyata |
duśyāsanaṃ dvādaśabhiḥ kṛpaṃ śāradvataṃ tribhiḥ |
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ ṣaṣṭyā pratyavidhyatstanāntare

स कर्णं कर्णिनाऽविध्यत्पीतेन निशितेन च ।
वासविर्द्विषतां मध्ये विव्याध परमेषुणा

sa karṇaṃ karṇinā'vidhyatpītena niśitena ca |
vāsavirdviṣatāṃ madhye vivyādha parameṣuṇā

स कर्णं सतनुत्राणं निर्भिद्य निशितः शरः ।
अगच्छद्दानयन्भूमिं चोदितो दृढधन्वना

sa karṇaṃ satanutrāṇaṃ nirbhidya niśitaḥ śaraḥ |
agacchaddānayanbhūmiṃ codito dṛḍhadhanvanā

ततोऽस्य वाहान्व्यहनच्चतुर्भिश्चतुरः क्षुरैः ।
सारथेश्च शिरः कायादपाहरदरिन्दमः ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं तस्य करे स्थितम्

tato'sya vāhānvyahanaccaturbhiścaturaḥ kṣuraiḥ |
sāratheśca śiraḥ kāyādapāharadarindamaḥ |
ardhacandreṇa ciccheda cāpaṃ tasya kare sthitam

तस्मिन्विद्धे महाभागे कर्णे सर्वास्त्रपारगे ।
हताश्वसूते विरथे ततोऽनीकमभज्यत

tasminviddhe mahābhāge karṇe sarvāstrapārage |
hatāśvasūte virathe tato'nīkamabhajyata