Chapter 55: Arjuna seeks Duryodhana and frees the cattle

तमदूरमुपायान्तं दृष्ट्वा पाण्डवमर्जुनम् ।
नारयः प्रेक्षितुं शेकुस्तपन्तं हि यथा रविम्

tamadūramupāyāntaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavamarjunam |
nārayaḥ prekṣituṃ śekustapantaṃ hi yathā ravim

स तं दृष्ट्वा रथानीकं पार्थः सारथिमब्रवीत् ।
इषुपातमात्रे सेनायाः स्थापयाश्वानरिंदम ।
यावत्समीक्षे व्यूहेऽस्मिन्मम शत्रुं सुयोधनम्

sa taṃ dṛṣṭvā rathānīkaṃ pārthaḥ sārathimabravīt |
iṣupātamātre senāyāḥ sthāpayāśvānariṃdama |
yāvatsamīkṣe vyūhe'sminmama śatruṃ suyodhanam

रक्तवैडूर्यविकृतं मणिप्रवरभूषितम् ।
परं जानाम्यहं तस्य ध्वजं दूरात्समुच्छ्रितम्

raktavaiḍūryavikṛtaṃ maṇipravarabhūṣitam |
paraṃ jānāmyahaṃ tasya dhvajaṃ dūrātsamucchritam

यद्येनमिह पश्यामि दुर्बुद्धिमतिमानिनम् ।
यमाय प्रेषयिष्यामि सहायः स्याद्यदीश्वरः

yadyenamiha paśyāmi durbuddhimatimāninam |
yamāya preṣayiṣyāmi sahāyaḥ syādyadīśvaraḥ

सर्वानन्याननादृत्य दृष्ट्वा तमतिमानिनम् ।
सिंहः क्षुद्रमृगस्येव पतिष्ये तस्य मूर्धनि

sarvānanyānanādṛtya dṛṣṭvā tamatimāninam |
siṃhaḥ kṣudramṛgasyeva patiṣye tasya mūrdhani

हनिष्यामि तमेवाद्य शरैर्गाण्डीवनिःसृतैः ।
तस्मिन्हते भविष्यन्ति सर्व एव पराजिताः

haniṣyāmi tamevādya śarairgāṇḍīvaniḥsṛtaiḥ |
tasminhate bhaviṣyanti sarva eva parājitāḥ

शरैश्च शमयिष्येऽहं धार्तराष्ट्रं ससौबलम् ।
असभ्यानां च वक्तारं कुरूणां किल किल्विषम्

śaraiśca śamayiṣye'haṃ dhārtarāṣṭraṃ sasaubalam |
asabhyānāṃ ca vaktāraṃ kurūṇāṃ kila kilviṣam

राजानं नेह पश्यामि निरापिषमिदं बलम् ।
अभिद्रेव ह राजानं व्यक्तमित्यत्र निर्भयः

rājānaṃ neha paśyāmi nirāpiṣamidaṃ balam |
abhidreva ha rājānaṃ vyaktamityatra nirbhayaḥ

आस्थितो मध्यमाचार्योप्यश्वत्थामाऽप्यनन्तरम् ।
कृपकर्णौ पुरस्तात्तु महेष्वासौ व्यवस्थितौ

āsthito madhyamācāryopyaśvatthāmā'pyanantaram |
kṛpakarṇau purastāttu maheṣvāsau vyavasthitau

भूरिश्रवाः सोमदत्तो बाह्लीकश्च जयद्रथः ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता युद्धविशारदाः

bhūriśravāḥ somadatto bāhlīkaśca jayadrathaḥ |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā yuddhaviśāradāḥ

साल्वराजो द्युमत्सेनो वृषसेनश्च सौबलः ।
दशार्णश्चैव कालिङ्गो वामं पक्षं समाश्रितः

sālvarājo dyumatseno vṛṣasenaśca saubalaḥ |
daśārṇaścaiva kāliṅgo vāmaṃ pakṣaṃ samāśritaḥ

पृष्ठतः कुरुमुख्यश्च भीष्मस्तिष्ठति दंशितः ।
सोऽर्धसैन्येन बलवान्सर्वेषां नः पितामहः

pṛṣṭhataḥ kurumukhyaśca bhīṣmastiṣṭhati daṃśitaḥ |
so'rdhasainyena balavānsarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ

दुर्योधनं न पश्यामि क्व नु राजा स तिष्ठति ।
उत्सृंज्यैतद्रथानीकं याहि यत्र सुयोधनः

duryodhanaṃ na paśyāmi kva nu rājā sa tiṣṭhati |
utsṛṃjyaitadrathānīkaṃ yāhi yatra suyodhanaḥ

तं हत्वा संनिवर्तिष्ये गाः स आदाय गच्छति ।
गवाग्रमभितो याहि यत्र राजा भविष्यति

taṃ hatvā saṃnivartiṣye gāḥ sa ādāya gacchati |
gavāgramabhito yāhi yatra rājā bhaviṣyati

इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः ।
संस्पृशानो धनुर्दिव्यं त्वरमाणोऽगमत्तदा

ityuktvā samare pārtho vairāṭimaparājitaḥ |
saṃspṛśāno dhanurdivyaṃ tvaramāṇo'gamattadā

ततो भीष्मोऽब्रवीद्वाक्यं कुरुमध्ये परंतपः ।
चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मज्ञो बान्धवप्रियः ।

tato bhīṣmo'bravīdvākyaṃ kurumadhye paraṃtapaḥ |
ciradṛṣṭo'yamasmābhirdharmajño bāndhavapriyaḥ |

अतीव ज्वलते लक्ष्म्या पाकशासनिरागतः ।
एष दुर्योधनं पार्थो मार्गते निकृतिं स्मरन्

atīva jvalate lakṣmyā pākaśāsanirāgataḥ |
eṣa duryodhanaṃ pārtho mārgate nikṛtiṃ smaran

सेनामत्यर्थमालोक्य त्वरते ग्रहणेऽस्य च ।
मृगं सिंह इवादातुमीक्षते पाकशासनिः

senāmatyarthamālokya tvarate grahaṇe'sya ca |
mṛgaṃ siṃha ivādātumīkṣate pākaśāsaniḥ

नैषोऽन्तरेण राजानं बीभत्सुः स्थातुमर्हति ।
तस्य पार्ष्णि ग्रहीष्यामो जवेनाभिप्रधावतः

naiṣo'ntareṇa rājānaṃ bībhatsuḥ sthātumarhati |
tasya pārṣṇi grahīṣyāmo javenābhipradhāvataḥ

न ह्येनमभिसंक्रुद्धमेको युद्ध्येत संयुगे ।
अन्यो देवान्महादेवात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ।
आचार्याच्च सपुत्राद्वा भारद्वाजान्महारथात्

na hyenamabhisaṃkruddhameko yuddhyeta saṃyuge |
anyo devānmahādevātkṛṣṇādvā devakīsutāt |
ācāryācca saputrādvā bhāradvājānmahārathāt

किं नो गावः करिष्यन्ति द्रव्यं वा विपुलं तथा ।
दुर्योधनः पार्थगतः पुरा प्राणान्विमुञ्चति

kiṃ no gāvaḥ kariṣyanti dravyaṃ vā vipulaṃ tathā |
duryodhanaḥ pārthagataḥ purā prāṇānvimuñcati

इत्युक्त्वा समरे भीष्मः सेनया सह कौरवः ।
अन्वधावत्तदा पार्थं धार्तराष्ट्रस्य रक्षणे

ityuktvā samare bhīṣmaḥ senayā saha kauravaḥ |
anvadhāvattadā pārthaṃ dhārtarāṣṭrasya rakṣaṇe

विक्रोशमात्रं यात्वा तु पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
इषुपातमात्रे सेनायाः स्थापयाश्वानरिंदम

vikrośamātraṃ yātvā tu pārtho vairāṭimabravīt |
iṣupātamātre senāyāḥ sthāpayāśvānariṃdama

एतदग्रं गवां दृष्टं मन्दं वाहय सारथे ।
याह्युत्तरेण सेनाया गाश्चैव प्रविभज्य च

etadagraṃ gavāṃ dṛṣṭaṃ mandaṃ vāhaya sārathe |
yāhyuttareṇa senāyā gāścaiva pravibhajya ca

परिक्षिप्य गवां यूथमत्र योत्स्ये सुयोधनम् ।
गच्छन्ति सत्वरा गावः सगोपाः परिमोचय

parikṣipya gavāṃ yūthamatra yotsye suyodhanam |
gacchanti satvarā gāvaḥ sagopāḥ parimocaya

तत्र गत्वा पशून्वीर सगोपान्परिमोचय ।
अन्तरेण च सेनायाः प्राङ्मुखो गच्छ चोत्तर

tatra gatvā paśūnvīra sagopānparimocaya |
antareṇa ca senāyāḥ prāṅmukho gaccha cottara

इमे त्वतिरथाः सर्वे मम वीर्यपराक्रमम् ।
पश्यन्तु कुरवो युद्धे महेन्द्रस्येव दानवाः

ime tvatirathāḥ sarve mama vīryaparākramam |
paśyantu kuravo yuddhe mahendrasyeva dānavāḥ

ततः स रथिनां श्रेष्ठो नाम विश्राव्य चात्मनः ।
निशिताग्राञ्शरांस्तीक्ष्णान्मुमोचांतकसन्निभान्

tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho nāma viśrāvya cātmanaḥ |
niśitāgrāñśarāṃstīkṣṇānmumocāṃtakasannibhān

शलभैरिव चाकाशं धाराभिरिव पर्वतम् ।
निरावकाशमभवच्छरैः क्षिप्तैः किरीटिना

śalabhairiva cākāśaṃ dhārābhiriva parvatam |
nirāvakāśamabhavaccharaiḥ kṣiptaiḥ kirīṭinā

विकीर्यमाणास्तु शरैस्ते योधा धार्तराष्ट्रिकाः ।
गाश्चैव न च पश्यन्ति पार्थमुक्तैरजिह्मगैः

vikīryamāṇāstu śaraiste yodhā dhārtarāṣṭrikāḥ |
gāścaiva na ca paśyanti pārthamuktairajihmagaiḥ

सा चापि बहुला सेना पार्थबाणाभिपीडिता ।
नापश्यद्विवृतां भूमिं नान्तरिक्षं दिशोपि वा

sā cāpi bahulā senā pārthabāṇābhipīḍitā |
nāpaśyadvivṛtāṃ bhūmiṃ nāntarikṣaṃ diśopi vā

अर्जुनस्तु तदा हृष्टो दर्शयन्वीर्यमात्मनः ।
पीडयामास सैन्यानि गाण्डीवप्रसृतैः शरैः

arjunastu tadā hṛṣṭo darśayanvīryamātmanaḥ |
pīḍayāmāsa sainyāni gāṇḍīvaprasṛtaiḥ śaraiḥ

तेषां नैवापयाने च नाभियाने भवन्मतिः ।
शीघ्रतामेव पार्थस्य पूजयन्तस्तु विस्मिताः

teṣāṃ naivāpayāne ca nābhiyāne bhavanmatiḥ |
śīghratāmeva pārthasya pūjayantastu vismitāḥ

चन्द्रावदातं सामुद्रं कुरुसैन्यभयंकरम् ।
ततः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां रोमहर्षणम् ।
ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्

candrāvadātaṃ sāmudraṃ kurusainyabhayaṃkaram |
tataḥ śaṅkhamupādhmāsīddviṣatāṃ romaharṣaṇam |
jyāghoṣaṃ talaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayat

तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च ।
शब्देनामानुषाणां च भूतानां ध्वजवासिनाम् ।
वियद्गतानां देवानां मानुषाणां रवेण च

tasya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca |
śabdenāmānuṣāṇāṃ ca bhūtānāṃ dhvajavāsinām |
viyadgatānāṃ devānāṃ mānuṣāṇāṃ raveṇa ca

ऊर्ध्वं पुच्छं विधून्वाना हेममाणाः समन्ततः ।
गावः सवत्साः संत्रस्ता निवृत्ता दक्षिणां दिशं

ūrdhvaṃ pucchaṃ vidhūnvānā hemamāṇāḥ samantataḥ |
gāvaḥ savatsāḥ saṃtrastā nivṛttā dakṣiṇāṃ diśaṃ

ततः स समरे शूरो बीभत्सुः शत्रुपूगहा ।
गोपालांश्चोदयामास गावश्चोदयतेति च

tataḥ sa samare śūro bībhatsuḥ śatrupūgahā |
gopālāṃścodayāmāsa gāvaścodayateti ca

उत्तरं चाह बीभत्सुर्हर्षयन्पाण्डुनन्दनः ।
गवामग्रं समीक्षस्व गश्चैवाशु निवर्तय

uttaraṃ cāha bībhatsurharṣayanpāṇḍunandanaḥ |
gavāmagraṃ samīkṣasva gaścaivāśu nivartaya

यावदेते निवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः ।
याह्युत्तरेण गाश्चैताः सैन्यानां च नृपात्मज

yāvadete nivartante kuravo javamāsthitāḥ |
yāhyuttareṇa gāścaitāḥ sainyānāṃ ca nṛpātmaja

पश्यन्तु कुरवः सर्वे मम वीर्यपराक्रमम्
(वैशंपायन उवाच)
ते लाभमिव मन्वानाः कुरवोऽर्जुनमाहव ।

paśyantu kuravaḥ sarve mama vīryaparākramam
(vaiśaṃpāyana uvāca)
te lābhamiva manvānāḥ kuravo'rjunamāhava |

दृष्टवा यान्तमदूरस्थं क्षिप्रमभ्यपतन्रथैः ॥
हस्त्यश्वपरिवारेण महताऽभिविराजता ।

dṛṣṭavā yāntamadūrasthaṃ kṣipramabhyapatanrathaiḥ ||
hastyaśvaparivāreṇa mahatā'bhivirājatā |

योधैः प्रासासिहस्तैश्च चापबाणोद्यतायुधैः ॥
तान्यनीकान्यशोभन्त कुरूणामाततायिनाम् ।

yodhaiḥ prāsāsihastaiśca cāpabāṇodyatāyudhaiḥ ||
tānyanīkānyaśobhanta kurūṇāmātatāyinām |

संसर्पन्त इवाकाशे विद्युत्वन्तो वलाहकाः ॥
तानि दृष्ट्वाऽप्यनीकानि निवर्तितरथानि च ।

saṃsarpanta ivākāśe vidyutvanto valāhakāḥ ||
tāni dṛṣṭvā'pyanīkāni nivartitarathāni ca |

पार्थोऽपि वायुवद्धोरं सैन्याग्रं व्यधुनोच्छरैः ॥
तां शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य गाश्चापि जित्वा धनुषा परेण ।

pārtho'pi vāyuvaddhoraṃ sainyāgraṃ vyadhunoccharaiḥ ||
tāṃ śatrusenāṃ tarasā praṇudya gāścāpi jitvā dhanuṣā pareṇa |

दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन् ॥
गोषु प्रयातासु जवेन मात्स्यान्किरीटिनं प्रीतियुतं च दृष्ट्वा ।

duryodhanāyābhimukhaṃ prayāntaṃ kurupravīrāḥ sahasā'bhyagacchan ||
goṣu prayātāsu javena mātsyānkirīṭinaṃ prītiyutaṃ ca dṛṣṭvā |

पशून्समादाय ततो निवृत्ता गोपाः समस्ताः प्रययुश्च राष्ट्रम्

paśūnsamādāya tato nivṛttā gopāḥ samastāḥ prayayuśca rāṣṭram