Chapter 34: Matsyas and Trigartas clash at dusk

निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
त्रिगर्तानस्पृशन्मात्स्याः मूर्येऽस्तंगमिते सति ॥ 1

niryāya nagarācchūrā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
trigartānaspṛśanmātsyāḥ mūrye'staṃgamite sati || 1

ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः ॥ 2

te trigartāśca mātsyāśca vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
anyonyamabhivartante goṣu gṛddhā mahābalāḥ || 2

भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः ।
ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ॥ 3

bhīmāśca mattamātaṅgāstomarāṅkuśacoditāḥ |
grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalairhastisādibhiḥ || 3

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः ।
घ्नतां परस्परं राजन्यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ 4

teṣāṃ samāgamo ghorastumulo romaharṣaṇaḥ |
ghnatāṃ parasparaṃ rājanyamarāṣṭravivardhanaḥ || 4

देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽबलम्बति ।
पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान् ॥ 5

devāsurasamo rājannāsītsūrye'balambati |
padātirathanāgendrahayārohabalaughavān || 5

अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम् ।
उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ॥ 6

anyonyamabhyāpatatāṃ nighnatāṃ cetaretaram |
udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana || 6

पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसा वृताः ।
इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ॥ 7

pakṣiṇaścāpatanbhūmau sainyena rajasā vṛtāḥ |
iṣubhirvyatisarpadbhirādityo'ntaradhīyata || 7

खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत ॥ 8

khadyotairiva saṃyuktamantarikṣamajāyata || 8

रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा ।
नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम् ॥ 9

rukmapṛṣṭhāni cāpāni vicerurvidyuto yathā |
nardatāṃ lokavīrāṇāṃ savyaṃ dakṣiṇamasyatām || 9

रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः ।
सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः ॥ 10

rathā rathaiḥ samājagmuḥ pattayaśca padātibhiḥ |
sādinaḥ sādibhirjagmurgajaiścāpi mahāgajāḥ || 10

असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि ।
संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम् ॥ 11

asibhiḥ paṭṭasaiścāpi śaktibhistomarairapi |
saṃrabdhāḥ samare yodhā nijaghnuritaretaram || 11

निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः ।
न शेकुरतिसंक्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम् ॥ 12

nighnantaḥ samare'nyonyaṃ hṛṣṭāḥ parighapāṇayaḥ |
na śekuratisaṃkruddhāḥ śūrāḥ kartuṃ parāṅbhukham || 12

रक्ताधरोष्ठं सुनसं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् ।
अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम् ॥ 13

raktādharoṣṭhaṃ sunasaṃ klṛptaśmaśru svalaṃkṛtam |
adṛśyata śiraśchinnaṃ rajovidhvastakuṇḍalam || 13

दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः ।
सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ॥ 14

dṛśyante tatra gātrāṇi vīraiśchinnāni sarvaśaḥ |
sālaskandhanikāśāni kṣatriyāṇā mahāmṛdhe || 14

नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥ 15

nāgabhoganikāśaiśca bāhubhiścandanokṣitaiḥ |
ākīrṇā vasudhā tatra śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ || 15

यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते ।
बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ॥ 16

yathā vā vāsasī ślakṣṇe mahārajatarañjite |
bibhratī yuvatī śyāmā tadvadbhāti vasundharā || 16

उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता ।
कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ॥ 17

upāśāmyadrajo bhaumaṃ rudhireṇa pravarṣatā |
kaśmalaṃ prāviśaddhoraṃ nirmaryādamavartata || 17

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा ।
व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ॥ 18

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahitastadā |
vyūhaṃ kṛtvā virāṭasya anvayudhyata pāṇḍavaḥ || 18

आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः ।
पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ॥ 19

ātmānaṃ śyenavatkṛtvā tuṇḍamāsīdyudhiṣṭhiraḥ |
pakṣauṃ yamau ca bhavataḥ pucchamāsīdvṛkodaraḥ || 19

सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ॥ 20

sahasraṃ nyahanattatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenastu saṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
dvisahasraṃ rathānvīraḥ paralokaṃ praveśayat || 20

नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् ।
शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ॥ 21

nakulastriśataṃ jaghne sahadevaścatuḥśatam |
śatānīkaḥ śataṃ jaghne madirāśvaścatuḥśatam || 21

प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ ।
आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ॥ 22

prahṛṣṭāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ mahābalau |
ārcchatāṃ bahusaṃrabdhau keśākeśi rathārathi || 22

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम् ।
जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ॥ 23

lakṣayitvā trigartānāṃ tau praviṣṭau mahācamūm |
jagmatuḥ sūryadattaśca valalaścāpi pṛṣṭhataḥ || 23

शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः ।
विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ॥ 24

śaṅkho virāṭaputraśca maheṣvāso mahābalaḥ |
vinighnansamare śūrānpraviveśa mahācamūm || 24

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान् ।
कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ॥ 25

virāṭastatra saṃgrāme hatvā pañcaśataṃ rathān |
kuñjarāṇāṃ śataṃ caiva sahasraṃ vājināṃ tathā || 25

चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः ।
त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ॥ 26

caransa vividhānmārgānrathena rathināṃvaraḥ |
trigartānāṃ suśarmāṇamārcchadrukmarathaṃ raṇe || 26

तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ॥ 27

tau tu prāharatāṃ tatra maheṣvāsau mahābalau |
anyonyamabhinighnantau goṣu govṛṣabhāviva || 27

राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ ।
कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ॥ 28

rājasiṃhau susaṃrabdhau virejaturamarṣaṇau |
kṛtāsrau niśitairbāṇairasiśaktiparaśvathaiḥ || 28

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः ।
शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ॥ 29

tato rathābhyāṃ rathinau vyatīyātāṃ samantataḥ |
śarānsasṛjatuḥ śīghraṃ toyadhārā ghanāviva || 29

अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ ।
कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ॥ 30

anyonyamabhisaṃrabdhau dantābhyāmiva kuñjarau |
kṛtāstrau niśitairbāṇairdārayāmāsatū raṇe || 30

मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ 31

mātsyo rājā suśarmāṇaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
pañcabhiḥ pañcabhirbāṇairvivyādha caturo hayān || 31

द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः ।
तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः ।
पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ॥ 32

dvābhyāṃ sūtaṃ ca vivyādha ketuṃ ca tribhirāśugaiḥ |
tathaiva mātsyarājaṃ tu suśarmā yuddhadurmadaḥ |
pañcāśadbhiḥ śitairbāṇaivivyādha paramāstravit || 32

तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे ।
नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ॥ 33

tayorbalāni rājendra samastāni mahāraṇe |
nājānanta tadā'nyonyaṃ pradoṣe rajasā vṛte || 33