Chapter 22: Draupadi wakes Bhima and pours out her grief

सा सूतपुत्राभिहता राजपुत्री सुदुःखिता ।
वधं कृष्णा परीप्सन्ती सूतपुत्रस्य भामिनी ॥ 1

sā sūtaputrābhihatā rājaputrī suduḥkhitā |
vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī sūtaputrasya bhāminī || 1

जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा ।
कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा सा तनुमध्यमा ॥ 2

jagāmāvāsamevātha tadā sā drupadātmajā |
kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā sā tanumadhyamā || 2

गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा ।
चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम् ॥ 3

gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā |
cintayāmāsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayam || 3

किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम ।
इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं तं मनसाऽगमत् ।
अन्यः कर्ता विना भीमान्न मेऽद्य मनसेप्सितम् ॥ 4

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhavenmama |
ityevaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ taṃ manasā'gamat |
anyaḥ kartā vinā bhīmānna me'dya manasepsitam || 4

प्रादुर्भूते क्षणे रात्रौ विहाय शयनं स्वकम् ।
दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी ।
प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती तथा नाथवती सती ॥ 5

prādurbhūte kṣaṇe rātrau vihāya śayanaṃ svakam |
duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī |
prādravannāthamicchantī tathā nāthavatī satī || 5

सा वै महानसं प्राप्य भीमसेनं सुचिस्मिता ।
उपासर्पत पाञ्चाली वासितेव महागजम् ॥ 6

sā vai mahānasaṃ prāpya bhīmasenaṃ sucismitā |
upāsarpata pāñcālī vāsiteva mahāgajam || 6

सर्वश्वेतेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी ।
महर्पभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिर्झरे ।
संप्रसुप्तं तथा सिंहिं मृगराजवधूरिव ॥ 7

sarvaśveteva māheyī vane vṛddhā trihāyaṇī |
maharpabhaṃ yathā suptamarthinī vananirjhare |
saṃprasuptaṃ tathā siṃhiṃ mṛgarājavadhūriva || 7

अभिप्रसार्य बाहुभ्यां पतिं सुप्तं समाश्लिषत् ।
सुजातं गोमतीतीरे सालं वल्लीव पुष्पिता ॥ 8

abhiprasārya bāhubhyāṃ patiṃ suptaṃ samāśliṣat |
sujātaṃ gomatītīre sālaṃ vallīva puṣpitā || 8

परिस्पृस्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमबोधयत् ।
श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे ।
क्षौमावदाते शयने शयानं वृषभेक्षणम् ॥ 9

parispṛsya ca pāṇibhyāṃ patiṃ suptamabodhayat |
śrīrivānyā mahotsāhaṃ suptaṃ viṣṇumivārṇave |
kṣaumāvadāte śayane śayānaṃ vṛṣabhekṣaṇam || 9

यथा शची देवराजं रुद्राणी शंकरं यथा ।
ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना गुहं यथा ॥ 10

yathā śacī devarājaṃ rudrāṇī śaṃkaraṃ yathā |
brahmāṇamiva sāvitrī devasenā guhaṃ yathā || 10

दिशागजसमाकारं गजं गजवधूरिव ।
भीमं प्राबोधयत्कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ॥ 11

diśāgajasamākāraṃ gajaṃ gajavadhūriva |
bhīmaṃ prābodhayatkāntā lakṣmīrdāmodaraṃ yathā || 11

वीणेव मधुरालापा स्वरं गान्धारमाश्रिता ।
अभ्यभाषत पाञ्चाली कौरवं पाण्डुनन्दनम् ॥ 12

vīṇeva madhurālāpā svaraṃ gāndhāramāśritā |
abhyabhāṣata pāñcālī kauravaṃ pāṇḍunandanam || 12

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन मृतो यथा ।
न मृतः स हि पापीयान्भार्यामालम्ब्य जीवति ॥ 13

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena mṛto yathā |
na mṛtaḥ sa hi pāpīyānbhāryāmālambya jīvati || 13

तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि ।
तत्कर्मं कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे ॥ 14

tasmiñjīvati pāpiṣṭhe senāvāhe mama dviṣi |
tatkarmaṃ kṛtavatyadya kathaṃ nidrāṃ niṣevase || 14

सुखसुप्तश्च तं शब्दं निशम्य स वृकोदरः ।
संवेदितः कुरुश्रेष्ठः तोत्रैरिव महागजः ॥ 15

sukhasuptaśca taṃ śabdaṃ niśamya sa vṛkodaraḥ |
saṃveditaḥ kuruśreṣṭhaḥ totrairiva mahāgajaḥ || 15

स वै विहाय शयनं यस्मिन्सुप्तः प्रबोधितः ।
उदतिष्ठदमेयात्मा पर्यङ्के सोत्तरच्छदे ॥ 16

sa vai vihāya śayanaṃ yasminsuptaḥ prabodhitaḥ |
udatiṣṭhadameyātmā paryaṅke sottaracchade || 16

उपवेश्य च दुर्धर्पः पाञ्चालकुलवर्धनीम् ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ॥ 17

upaveśya ca durdharpaḥ pāñcālakulavardhanīm |
athābravīdrājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām || 17

केनार्थेन च संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम् ।
न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा त्वमभिलक्ष्यसे ॥ 18

kenārthena ca saṃprāptā tvariteva mamāntikam |
na te prakṛtimānvarṇaḥ kṛśā tvamabhilakṣyase || 18

प्रकाशं यदि वा गुह्यं सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
आचक्ष्व त्वमशेषेण सर्वं विद्यामहं यथा ॥ 19

prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ sarvamākhyātumarhasi |
ācakṣva tvamaśeṣeṇa sarvaṃ vidyāmahaṃ yathā || 19

सुखं वा यदि वा दुःखं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
यद्यप्यसुकरं कर्म कृतमित्यवधारय ॥ 20

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
yadyapyasukaraṃ karma kṛtamityavadhāraya || 20

अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु ।
अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयामि पुनः पुनः ॥ 21

ahameva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu |
ahamāpatsu cāpi tvāṃ mokṣayāmi punaḥ punaḥ || 21

शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
गच्छ वै शयनायैव यावदन्यो न बुध्यते ॥ 22

śīghramuktvā yathākāmaṃ yatte kāryaṃ vivakṣitam |
gaccha vai śayanāyaiva yāvadanyo na budhyate || 22

सा लञ्जमाना भीता च अधोमुखमुखी ततः ।
नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ॥ 23

sā lañjamānā bhītā ca adhomukhamukhī tataḥ |
novāca kiṃcidvacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā || 23

अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो बली वृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः ।
प्रब्रूहि किं ते करवाणि सुन्दरि प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ॥ 24

athābravīdbhīmaparākramo balī vṛkodaraḥ pāṇḍavamukhyasaṃmataḥ |
prabrūhi kiṃ te karavāṇi sundari priyaṃ priye vāraṇamattagāmini || 24

अशोच्यता कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः ।
जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां भीमानुपृच्छसि ॥ 25

aśocyatā kutastasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ |
jānansarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ bhīmānupṛcchasi || 25

यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत् ।
सभायां परिषन्मध्ये तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥ 26

yanmāṃ dāsīpravādena prātikāmī tadā'nayat |
sabhāyāṃ pariṣanmadhye tanme marmāṇi kṛntati || 26

विकृष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि ।
दुःशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ॥ 27

vikṛṣṭā hāstinapure sabhāyāṃ rājasaṃsadi |
duḥśāsanena keśānte parāmṛṣṭā rajasvalā || 27

क्षत्रियैस्तत्र कर्णाद्यैर्दृष्टा दुर्योधनेन च ।
श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विदुरेण च धीमता ।
द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप ॥ 28

kṣatriyaistatra karṇādyairdṛṣṭā duryodhanena ca |
śvaśurābhyāṃ ca bhīṣmeṇa vidureṇa ca dhīmatā |
droṇena ca mahābāho kṛpeṇa ca paraṃtapa || 28

साऽहं श्वशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पाण्डव ।
केशे गृहीत्वा च सभां नीता जीवति वै त्वयि ॥ 29

sā'haṃ śvaśurayormadhye bhrātṛmadhye ca pāṇḍava |
keśe gṛhītvā ca sabhāṃ nītā jīvati vai tvayi || 29

विप्रयुक्ता ततश्चाहं वने राज्याद्वनं गता ।
साऽहं वने दुर्वसतिं वसती त्वध्वकर्शिता ।
जटासुरपरिक्लेशात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ॥ 30

viprayuktā tataścāhaṃ vane rājyādvanaṃ gatā |
sā'haṃ vane durvasatiṃ vasatī tvadhvakarśitā |
jaṭāsuraparikleśātprāptāpi sumahadbhayam || 30

पार्थिवस्य सुता नाम कानु जीवेन मादृशी ।
अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो ॥ 31

pārthivasya sutā nāma kānu jīvena mādṛśī |
anubhūya bhṛśaṃ duḥkhamanyatra draupadīṃ prabho || 31

वनवासगता चाहं सैन्धवेन दुरात्मना ।
परामृष्टा द्वितीयं च सोद्रुमुत्सहते तु का ॥ 32

vanavāsagatā cāhaṃ saindhavena durātmanā |
parāmṛṣṭā dvitīyaṃ ca sodrumutsahate tu kā || 32

पद्भ्यां पर्यचरं चाहं देशान्विषमसंस्थितान् ।
दुर्गाञ्श्वापदसंकीर्णांस्त्वयि जीवति पाण्डवे ॥ 33

padbhyāṃ paryacaraṃ cāhaṃ deśānviṣamasaṃsthitān |
durgāñśvāpadasaṃkīrṇāṃstvayi jīvati pāṇḍave || 33

ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना ।
इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका ।
परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपरायणा ॥ 34

tato'haṃ dvādaśe varṣe vanyamūlaphalāśanā |
idaṃ puramanuprāptā sudeṣṇāparicārikā |
parastriyamupātiṣṭhe satyadharmaparāyaṇā || 34

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ।
नित्यं पिषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ॥ 35

gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam |
nityaṃ piṣe virāṭasya tvayi jīvati pāṇḍava || 35

साऽहं बहूनिः दुःखानि गणयामि न ते कृते ॥ 36

sā'haṃ bahūniḥ duḥkhāni gaṇayāmi na te kṛte || 36

मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः ।
कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ॥ 37

matsyarājasamakṣaṃ tu tasya dhūrtasya paśyataḥ |
kīcakena padā spṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī || 37

एवं बहुविधैर्दुःखैः क्लिश्यमाना च पाण्डव ।
न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ॥ 38

evaṃ bahuvidhairduḥkhaiḥ kliśyamānā ca pāṇḍava |
na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me || 38

द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा ।
अग्निकुण्डात्समुद्भूता नोर्व्यां जातु चराम्यहम् ॥ 39

drupadasya sutā cāhaṃ dhṛṣṭadyumnasya cānujā |
agnikuṇḍātsamudbhūtā norvyāṃ jātu carāmyaham || 39

कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं ग्रीवां बद्ध्वा जले म्रिये ।
विषमालेड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलं ॥ 40

kīcakaṃ cenna hanyāstvaṃ grīvāṃ baddhvā jale mriye |
viṣamāleḍya pāsyāmi pravekṣyāmyathavā'nalaṃ || 40

आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमारुह्य वा पते ।
शस्त्रेणाङ्गं च भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ॥ 41

ātmānaṃ nāśayiṣyāmi vṛkṣamāruhya vā pate |
śastreṇāṅgaṃ ca bhetsyāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me || 41

योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत ।
सेनानीः पुरुषव्याघ्र स्यालः परमदुर्मतिः ॥ 42

yo'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma bhārata |
senānīḥ puruṣavyāghra syālaḥ paramadurmatiḥ || 42

स मां सैरन्ध्रिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि ।
नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ॥ 43

sa māṃ sairandhriveṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani |
nityamevāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai || 43

तेनैवमुच्यमानाया वधार्हेणारिसूदन ।
कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते ॥ 44

tenaivamucyamānāyā vadhārheṇārisūdana |
kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate || 44

शरणं भव कौन्तेय मा स्म गच्छे युधिष्ठिरम् ।
निरुद्योगं निरामर्षं निर्वीर्यमरिमर्दन ॥ 45

śaraṇaṃ bhava kaunteya mā sma gacche yudhiṣṭhiram |
nirudyogaṃ nirāmarṣaṃ nirvīryamarimardana || 45

मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ॥ 46

mā sma sīmantinī kāciñjanayetputramīdṛśam || 46

विजानामि तवामर्षं बलं वीर्यं च पाण्डव ।
ततोऽहं परिदेवामि चाग्रतस्ते महाबल ॥ 47

vijānāmi tavāmarṣaṃ balaṃ vīryaṃ ca pāṇḍava |
tato'haṃ paridevāmi cāgrataste mahābala || 47

यथा यूथपतिर्मत्तः कुञ्जरः षाष्टिहायनः ।
भूमौ निपतितं बिल्वं पद्भ्यमाक्रम्य पीडयेत् ॥ 48

yathā yūthapatirmattaḥ kuñjaraḥ ṣāṣṭihāyanaḥ |
bhūmau nipatitaṃ bilvaṃ padbhyamākramya pīḍayet || 48

तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले ।
वामेन पुरुषव्याघ्र मर्द मादेन पाण्डव ॥ 49

tathaiva ca śirastasya nipātya dharaṇītale |
vāmena puruṣavyāghra marda mādena pāṇḍava || 49

स चेदुद्यन्तमादित्यं प्रातरुत्थाय पश्यति ।
कीचकः शर्वरीं व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ 50

sa cedudyantamādityaṃ prātarutthāya paśyati |
kīcakaḥ śarvarīṃ vyuṣṭāṃ nāhaṃ jīvitumutsahe || 50

शापितोसि मम प्राणैः सुकृतेनार्जुनस्य च ।
युधिष्ठिरस्य पादाभ्यां यमयोर्जीवितेन च ।
कीचकस्य वधं नाद्य प्रतिजानासि भारत ॥ 51

śāpitosi mama prāṇaiḥ sukṛtenārjunasya ca |
yudhiṣṭhirasya pādābhyāṃ yamayorjīvitena ca |
kīcakasya vadhaṃ nādya pratijānāsi bhārata || 51

भ्रात च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम् ।
यस्मास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ॥ 52

bhrāta ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūtadevinam |
yasmāsmi karmaṇā prāptā duḥkhametadanantakam || 52

येषां मुख्यतमो ज्येष्ठो भवेत्तु कुलपांसनः ।
भ्रातरं परमन्वीयुस्तेऽपि शालीनबुद्धयः ॥ 53

yeṣāṃ mukhyatamo jyeṣṭho bhavettu kulapāṃsanaḥ |
bhrātaraṃ paramanvīyuste'pi śālīnabuddhayaḥ || 53

को हि राज्यं परित्यज्य सपुत्रपशुबान्धवम् ।
प्रव्रजेत महारण्यमजिनैः परिवारितः ॥ 54

ko hi rājyaṃ parityajya saputrapaśubāndhavam |
pravrajeta mahāraṇyamajinaiḥ parivāritaḥ || 54

यदि निष्कसहस्राणि यद्वाऽन्यत्सारवद्धनम् ।
सायं प्रातरदेविष्यदपि संवत्सरायुतम् ॥ 55

yadi niṣkasahasrāṇi yadvā'nyatsāravaddhanam |
sāyaṃ prātaradeviṣyadapi saṃvatsarāyutam || 55

रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम् ।
अश्वाश्वतरसङ्घाश्च न जातु क्षयमाव्रजेत् ॥ 56

rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyamajāvikam |
aśvāśvatarasaṅghāśca na jātu kṣayamāvrajet || 56

सोयं द्यूतप्रवादेन श्रियश्चैवावरोपितः ।
तूष्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ॥ 57

soyaṃ dyūtapravādena śriyaścaivāvaropitaḥ |
tūṣṇīmāste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan || 57

पुरा दशसहस्राणि दन्तिनां वाजिनामपि ।
यं यान्तमनुयान्ति स्म सोयं द्यूतेन जीवति ॥ 58

purā daśasahasrāṇi dantināṃ vājināmapi |
yaṃ yāntamanuyānti sma soyaṃ dyūtena jīvati || 58

तथा शतसहस्राणि स्त्रीणाममिततेजसाम् ।
उपासते स्म राजानमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ॥ 59

tathā śatasahasrāṇi strīṇāmamitatejasām |
upāsate sma rājānamindraprasthe yudhiṣṭhiram || 59

शतं दासीसहस्राणां यस्य नित्यं महानसे ।
पात्रहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ॥ 60

śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ yasya nityaṃ mahānase |
pātrahastā divārātramatithīnbhojayantyuta || 60

एष निष्कसहस्राणि दत्त्वा प्रातर्दिनेदिने ।
द्यूतजेन ह्यनर्थेन महता समुपावृतः ॥ 61

eṣa niṣkasahasrāṇi dattvā prātardinedine |
dyūtajena hyanarthena mahatā samupāvṛtaḥ || 61

एनं सुस्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः ।
सुप्तं प्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ 62

enaṃ susvarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ |
suptaṃ prātarupātiṣṭhansumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 62

[सहस्रं वालखिल्यानां सहस्रमुदवासिनाम् ।
सहस्रमश्मकुट्टानां सहस्रं वायुभोजिनाम् ॥ 63

[sahasraṃ vālakhilyānāṃ sahasramudavāsinām |
sahasramaśmakuṭṭānāṃ sahasraṃ vāyubhojinām || 63

सहस्रं मुनिपत्नीनां सहस्रं ब्रह्मचारिणाम् ।
सहस्रं मौनशीलानां सहस्रं गृहमेधिनाम् ॥ 64

sahasraṃ munipatnīnāṃ sahasraṃ brahmacāriṇām |
sahasraṃ maunaśīlānāṃ sahasraṃ gṛhamedhinām || 64

हंसाः परमहंसाश्च योगिनश्च द्विजातयः ।
कुटीरकाः परिव्राजो ये चान्ये वनचारिणः ॥ 65

haṃsāḥ paramahaṃsāśca yoginaśca dvijātayaḥ |
kuṭīrakāḥ parivrājo ye cānye vanacāriṇaḥ || 65

संविभक्तात्मकाश्चैव बहवश्चोर्ध्वरेतसः ।
चतुर्वेदविदो विप्राः शिक्षामीमांसपारगाः ।
क्रमपाठाश्च ये विप्राः सामाध्यायनिकाश्च ये ॥ 66 ॥]

saṃvibhaktātmakāścaiva bahavaścordhvaretasaḥ |
caturvedavido viprāḥ śikṣāmīmāṃsapāragāḥ |
kramapāṭhāśca ye viprāḥ sāmādhyāyanikāśca ye || 66 ||]

सहस्रमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः ।
तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैरुपास्थिताः ॥ 67

sahasramṛṣayo yasya nityamāsansabhāsadaḥ |
tapaḥśrutopasaṃpannāḥ sarvakāmairupāsthitāḥ || 67

अन्धान्वृद्धाननाथांस्तु सर्वराष्ट्रेषु दुःखितान् ।
बिभर्त्यन्नार्थिनो नित्यमानृशंस्याद्युधिष्ठिरः ॥ 68

andhānvṛddhānanāthāṃstu sarvarāṣṭreṣu duḥkhitān |
bibhartyannārthino nityamānṛśaṃsyādyudhiṣṭhiraḥ || 68

स एष निलयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः ।
सभायां विनतो राज्ञः कङ्को नाम युधिष्ठिरः ॥ 69

sa eṣa nilayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ |
sabhāyāṃ vinato rājñaḥ kaṅko nāma yudhiṣṭhiraḥ || 69

इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः ।
आसन्बलिकराः सर्वे सोन्येभ्यो भृतिमिच्छति ॥ 70

indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ |
āsanbalikarāḥ sarve sonyebhyo bhṛtimicchati || 70

पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः ।
स वशे विवशो राज्ञां परेषामद्य वर्तते ॥ 71

pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsanvaśavartinaḥ |
sa vaśe vivaśo rājñāṃ pareṣāmadya vartate || 71

संप्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां रश्मिवानिव तेजसा ।
सोद्य राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ॥ 72

saṃprāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ raśmivāniva tejasā |
sodya rājño virāṭasya sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ || 72

यमुपासत राजानं सभायामृषिसत्तमाः ।
तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ॥ 73

yamupāsata rājānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ |
tamupāsīnamadyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam || 73

अनवद्यं महाप्राज्ञं जीवितार्थेन संवृतम् ।
दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ 74

anavadyaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthena saṃvṛtam |
dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syāddharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 74

उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्नाऽपि च वसुन्धरा ।
तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ॥ 75

upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtsnā'pi ca vasundharā |
tamupāsīnamadyānyaṃ paśya bhārata bhāratam || 75

एवं बहुविदैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत् ।
शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ॥ 76

evaṃ bahuvidairduḥkhaiḥ pīḍyamānāmanāthavat |
śokasāgaramadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi || 76

इदं तु मे दुःखतरं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत ।
न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ 77

idaṃ tu me duḥkhataraṃ yattvāṃ vakṣyāmi bhārata |
na me'bhyasūyā kartavyā duḥkhādetadbravīmyaham || 77

शार्दूलैर्महिषैर्नागौरगारे योत्स्यसे सदा ।
कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलोऽभवत् ॥ 78

śārdūlairmahiṣairnāgauragāre yotsyase sadā |
kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyāstadā me kaśmalo'bhavat || 78

हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम चेष्टां निरीक्ष्य च ॥ 79

hasantyantaḥpure nāryo mama ceṣṭāṃ nirīkṣya ca || 79

तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यभाषत ।
प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गीं कश्मलाभिहतामिव ॥ 80

tata utthāya kaikeyī sarvāstāḥ pratyabhāṣata |
prekṣya māmanavadyāṅgīṃ kaśmalābhihatāmiva || 80

स्नेहात्संवासजादेव तदा वै चारुहासिनी ।
युध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचति ॥ 81

snehātsaṃvāsajādeva tadā vai cāruhāsinī |
yudhyamānaṃ mahāvīryamimaṃ samanuśocati || 81

कल्याणरूपा सैरन्ध्री वललश्चापि सुन्दरः ।
स्त्रीणां चित्तं हि दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ हि मे मतौ ॥ 82

kalyāṇarūpā sairandhrī valalaścāpi sundaraḥ |
strīṇāṃ cittaṃ hi durjñeyaṃ yuktarūpau hi me matau || 82

सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवादिनी ।
अस्मिन्राजकुले चैतौ तुल्यकालनिवासिनौ ॥ 83

sairandhrī priyasaṃvāsānnityaṃ karuṇavādinī |
asminrājakule caitau tulyakālanivāsinau || 83

इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमजीजपत् ।
क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य पर्यशङ्कत मां त्वयि ॥ 84

iti bruvāṇā vākyāni sā māṃ nityamajījapat |
krudhyantīṃ māṃ ca saṃprekṣya paryaśaṅkata māṃ tvayi || 84

तस्यां तथा ब्रुवन्त्यां तु भीमो भीमपराक्रमः ।
नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः ॥ 85

tasyāṃ tathā bruvantyāṃ tu bhīmo bhīmaparākramaḥ |
novāca kiṃcidvacanaṃ saṃrambhādraktalocanaḥ || 85

ज्ञात्वा-तु रुषितं भीमं द्रौपदी पुनरब्रवीत् ।
शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ 86

jñātvā-tu ruṣitaṃ bhīmaṃ draupadī punarabravīt |
śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvitumutsahe || 86

यंस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत् ।
सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ।
आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥ 87

yaṃstu devānmanuṣyāṃśca sarvānekaratho'jayat |
soyaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā |
āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ || 87

योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम् ।
सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ॥ 88

yo'tarpayadameyātmā khāṇḍave jātavedasam |
so'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ || 88

यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात् ।
स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ॥ 89

yasmādbhayamamitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāt |
sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṃjayaḥ || 89

यस्यं ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः ।
षण्डरूपं वहन्तं तं गीतं नृत्तावलम्बनम् ।
कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो व्रजेत् ॥ 90

yasyaṃ jyātalanirghoṣātsamakampanta śatravaḥ |
ṣaṇḍarūpaṃ vahantaṃ taṃ gītaṃ nṛttāvalambanam |
kurvantamarjunaṃ dṛṣṭvā na me svāsthyaṃ mano vrajet || 90

स्त्रियो गीतस्वरात्तस्य मुदिताः पर्युपासते ॥ 91

striyo gītasvarāttasya muditāḥ paryupāsate || 91

किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धन्यशोभत ।
वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ॥ 92

kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ yasya mūrdhanyaśobhata |
veṇīvikṛtakeśāntaḥ so'yamadya dhanaṃjayaḥ || 92

यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि ।
आधारः सर्वविद्यानां यो धारयति कुण्डले ॥ 93

yasminnastrāṇi divyāni samastāni mahātmani |
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ yo dhārayati kuṇḍale || 93

यं वै राजसहस्राणि तेजसाऽप्रतिमं भुवि ।
समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महोर्मयः ॥ 94

yaṃ vai rājasahasrāṇi tejasā'pratimaṃ bhuvi |
samare nātivartante velāmiva mahormayaḥ || 94

सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ।
आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥ 95

soyaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā |
āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ || 95

यस्य स्म रथनिर्घोषात्समकम्पत मेदिनी ।
सपर्वतवनाकाशा सहस्थावरजङ्गमा ॥ 96

yasya sma rathanirghoṣātsamakampata medinī |
saparvatavanākāśā sahasthāvarajaṅgamā || 96

यस्मिञ्जाते महेष्वासे कुन्त्याः प्रीतिरवर्धत ।
न स शोचति मामद्य भीमसेन तवानुजः ॥ 97

yasmiñjāte maheṣvāse kuntyāḥ prītiravardhata |
na sa śocati māmadya bhīmasena tavānujaḥ || 97

विभूषितमलंकारैः कुण्डलैः परिपातुकैः ।
कम्बुपाणिमथायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ॥ 98

vibhūṣitamalaṃkāraiḥ kuṇḍalaiḥ paripātukaiḥ |
kambupāṇimathāyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ || 98

वेणीविकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम् ।
कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा शोकं गच्छति मे मनः ॥ 99

veṇīvikṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānamarjunam |
kanyāparivṛtaṃ dṛṣṭvā śokaṃ gacchati me manaḥ || 99

यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम् ।
प्रच्छन्नमिव मातङ्गं परिपूर्णं करेणुभिः ॥ 100

yadā hyenaṃ parivṛtaṃ kanyābhirdevarūpiṇam |
pracchannamiva mātaṅgaṃ paripūrṇaṃ kareṇubhiḥ || 100

मात्स्यं पार्थं च गायन्तं विराटं समुपस्थितम् ।
पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दृष्ट्वा मुह्यति मे मनः ॥ 101

mātsyaṃ pārthaṃ ca gāyantaṃ virāṭaṃ samupasthitam |
paśyāmi tūryamadhyasthaṃ dṛṣṭvā muhyati me manaḥ || 101

नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम् ।
अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं द्युर्द्यूतदेविनम् ॥ 102

nūnamāryā na jānāti kṛcchraṃ prāptaṃ dhanaṃjayam |
ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ dyurdyūtadevinam || 102

ऐन्द्रवारुणवायव्यब्रह्माग्नेयैः सवैष्णवैः ।
अग्नीन्संतर्पयन्पार्थः सर्वशत्रुनिबर्हणः ।
दिव्यैरस्त्रैरमेयात्मा सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ॥ 103

aindravāruṇavāyavyabrahmāgneyaiḥ savaiṣṇavaiḥ |
agnīnsaṃtarpayanpārthaḥ sarvaśatrunibarhaṇaḥ |
divyairastrairameyātmā sarvāṃścaikaratho'jayat || 103

कौबेरं वैष्णवं शैवमस्त्राण्यन्यानि भारत ।
दर्शयन्नस्त्रवीर्यं च वासुदेवसहायवान् ॥ 104

kauberaṃ vaiṣṇavaṃ śaivamastrāṇyanyāni bhārata |
darśayannastravīryaṃ ca vāsudevasahāyavān || 104

दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम् ।
ब्राह्मं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्णं च दर्शयन् ॥ 105

divyaṃ gāndharvamastraṃ ca vāyavyamatha vaiṣṇavam |
brāhmaṃ pāśupataṃ caiva sthūṇākarṇaṃ ca darśayan || 105

पौलोमान्कालकेयांश्च इन्द्रशत्रून्महाबलान् ।
निवातकवचैः सार्धं घोरानेकरथोऽजयत् ।
सोन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ॥ 106

paulomānkālakeyāṃśca indraśatrūnmahābalān |
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ ghorānekaratho'jayat |
sontaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ || 106

यो वै महातपः कुर्वन्महाबलपराक्रमः ।
युद्धेन तोषयामास शंकरं शूलपाणिनम् ॥ 107

yo vai mahātapaḥ kurvanmahābalaparākramaḥ |
yuddhena toṣayāmāsa śaṃkaraṃ śūlapāṇinam || 107

कन्यापुरगतं दृष्ट्वा गोष्ठेष्विव महावृषम् ।
स्त्रीवेषविकृतं पार्थं कुन्तीं गच्छति मे मनः ॥ 108

kanyāpuragataṃ dṛṣṭvā goṣṭheṣviva mahāvṛṣam |
strīveṣavikṛtaṃ pārthaṃ kuntīṃ gacchati me manaḥ || 108

यः स्त्रीभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया ।
सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ 109

yaḥ strībhirnityasaṃpanno rūpeṇāstreṇa medhayā |
so'śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam || 109

राजकन्याश्च वेश्याश्च विशां दुहितरश्च याः ।
सर्वाः सारयुता नार्यो दामग्रन्थिवशं गताः ।
प्रेष्यकर्मणि तं दृष्ट्वा शोचामि विलपामि च ॥ 120

rājakanyāśca veśyāśca viśāṃ duhitaraśca yāḥ |
sarvāḥ sārayutā nāryo dāmagranthivaśaṃ gatāḥ |
preṣyakarmaṇi taṃ dṛṣṭvā śocāmi vilapāmi ca || 120

विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनम् ।
अभ्यकीर्यन्त बृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षितुम् ।
विनयन्तं जवेनाश्वान्धर्मराजस्य पश्यतः ॥ 111

virāṭamupatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinam |
abhyakīryanta bṛndāni dāmagranthimudīkṣitum |
vinayantaṃ javenāśvāndharmarājasya paśyataḥ || 111

किंनु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परन्तप ।
तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधांपतिम् ॥ 112

kiṃnu māṃ manyase pārtha sukhiteti parantapa |
tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāṃpatim || 112

तं दृष्ट्वा गोषु गोसङ्ख्यं वत्सचर्मक्षितीशयम् ।
दुःखशोकपरीताङ्गी पाण्डुभूताऽस्मि पाण्डव ॥ 113

taṃ dṛṣṭvā goṣu gosaṅkhyaṃ vatsacarmakṣitīśayam |
duḥkhaśokaparītāṅgī pāṇḍubhūtā'smi pāṇḍava || 113

सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनःपुनः ।
न पश्यामि महाभाग सहदेवस्य दुःष्कृतम् ।
यस्मादेवंविधं क्लेशं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ॥ 114

sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥpunaḥ |
na paśyāmi mahābhāga sahadevasya duḥṣkṛtam |
yasmādevaṃvidhaṃ kleśaṃ prāpnuyātsatyavikramaḥ || 114

दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम् ।
गोषु गोवृषसंकाशं मात्स्येनापि निवेशितम् ॥ 115

dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bhrātaraṃ priyam |
goṣu govṛṣasaṃkāśaṃ mātsyenāpi niveśitam || 115

संरब्धतररक्ताक्षं गोपालानां पुरोगमम् ।
विराटमभिनन्दन्तं वित्ते मे भवति ज्वरः ॥ 116

saṃrabdhatararaktākṣaṃ gopālānāṃ purogamam |
virāṭamabhinandantaṃ vitte me bhavati jvaraḥ || 116

सहदेवं हि मे नित्यं वीरमार्या प्रशंसति ।
महाभिजनसंपन्नो नीतिमान्कुलवानपि ॥ 117

sahadevaṃ hi me nityaṃ vīramāryā praśaṃsati |
mahābhijanasaṃpanno nītimānkulavānapi || 117

हीनिषेवो ह्यनवमो धार्मिकश्च प्रियश्च मे ।
स तेऽरण्येषु वोढव्यः पाञ्चालि रजनीष्वपि ॥ 118

hīniṣevo hyanavamo dhārmikaśca priyaśca me |
sa te'raṇyeṣu voḍhavyaḥ pāñcāli rajanīṣvapi || 118

सुकुमारश्च शूरश्च राजानं चाप्यनुव्रतः ।
ज्येष्ठापचायिनं वीरं स्वयं पाञ्चालि भोजयेः ॥ 119

sukumāraśca śūraśca rājānaṃ cāpyanuvrataḥ |
jyeṣṭhāpacāyinaṃ vīraṃ svayaṃ pāñcāli bhojayeḥ || 119

इत्युवाच हि मां कुन्ती रुदती पुत्रगृद्धिनी ।
प्रव्रजन्तं महारण्यं तं परिष्वज्य तिष्ठती ॥ 120

ityuvāca hi māṃ kuntī rudatī putragṛddhinī |
pravrajantaṃ mahāraṇyaṃ taṃ pariṣvajya tiṣṭhatī || 120

तं दृष्ट्वा गोषु गोपालवेषमास्थाय धिष्ठितम् ।
सहदेवं युधांश्रेष्ठं किंनु जीवामि पाण्डवः ॥ 121

taṃ dṛṣṭvā goṣu gopālaveṣamāsthāya dhiṣṭhitam |
sahadevaṃ yudhāṃśreṣṭhaṃ kiṃnu jīvāmi pāṇḍavaḥ || 121

एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ॥ 122

evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhiranimittataḥ || 122

पुनः प्रतिविशिष्टानि दुःखानि शृणु भारत ।
वर्धन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्याम्यन्यानि तानि वै ॥ 123

punaḥ prativiśiṣṭāni duḥkhāni śṛṇu bhārata |
vardhante mayi kaunteya vakṣyāmyanyāni tāni vai || 123

युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत ।
शोषयन्ति शरीरं मे किंनु दुःखतरं ततः ॥ 124

yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhānyuta |
śoṣayanti śarīraṃ me kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ || 124

एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते ।
पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ॥ 125

ekabhartā tu yā nārī sā sukhenaiva vartate |
pañca me patayaḥ santi mama duḥkhamanantakam || 125