Chapter 71: Yudhishthira asks Shri Krishna to go to Hastinapura

प्रयाते सञ्जये साधौ कौरवान्प्रति वै तदा ।
किं चक्रुः पाण्डवास्तत्र मम पूर्वपितामहाः

prayāte sañjaye sādhau kauravānprati vai tadā |
kiṃ cakruḥ pāṇḍavāstatra mama pūrvapitāmahāḥ

एतत्सर्वं द्विजश्रेष्ठ विस्तरं मम सत्तम ।
कथयस्व प्रयत्नेन श्रोतुमिच्छामि पण्डित

etatsarvaṃ dvijaśreṣṭha vistaraṃ mama sattama |
kathayasva prayatnena śrotumicchāmi paṇḍita

सञ्जये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च भारत

sañjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca bhārata

विराटं द्रुपदं चैव केकयानां महारथान् ।
अब्रुवीदुपसङ्गम्य शङ्खचक्रगदाधरम् ।
अभियाचामहे गत्वा प्रयातुं कुरुसंसदम्

virāṭaṃ drupadaṃ caiva kekayānāṃ mahārathān |
abruvīdupasaṅgamya śaṅkhacakragadādharam |
abhiyācāmahe gatvā prayātuṃ kurusaṃsadam

यथा भीष्मेण द्रोणेन बाह्लीकेन च धीमता ।
अन्यैश्च कुरुभिः सार्धं न युध्येमहि संयुगे

yathā bhīṣmeṇa droṇena bāhlīkena ca dhīmatā |
anyaiśca kurubhiḥ sārdhaṃ na yudhyemahi saṃyuge

एष नः प्रथमः कल्प एतन्निश्रेय उत्तमम् ।
एवमुक्ताः सुमनसस्तेऽभिजग्मुर्जनार्दनम्

eṣa naḥ prathamaḥ kalpa etanniśreya uttamam |
evamuktāḥ sumanasaste'bhijagmurjanārdanam

पाण्डवैः सह राजानो मरुत्वन्त इवामराः ।
तदा च दुःसहाः सर्वे सदस्यास्ते नरर्षभाः

pāṇḍavaiḥ saha rājāno marutvanta ivāmarāḥ |
tadā ca duḥsahāḥ sarve sadasyāste nararṣabhāḥ

जनार्दनं समासाद्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्परवीरध्नं दाशार्हं पाण्डुनन्दनः

janārdanaṃ samāsādya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
abravītparavīradhnaṃ dāśārhaṃ pāṇḍunandanaḥ

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल ।
न च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत्

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala |
na ca tvadanyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet

त्वां हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितम् ।
धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वयं समनुयुङ्क्ष्महे

tvāṃ hi mādhavamāśritya nirbhayā moghadarpitam |
dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svayaṃ samanuyuṅkṣmahe

यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम् ।
तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात्

yathā hi sarvāsvāpatsu pāsi vṛṣṇīnarindam |
tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhyasmānmahato bhayāt

अयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत

ayamasmi mahābāho brūhi yatte vivakṣitam |
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yattvaṃ vakṣyasi bhārata

श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम् ।
एतद्धि सकलं कृष्ण सञ्जयो मां यदब्रवीत्

śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam |
etaddhi sakalaṃ kṛṣṇa sañjayo māṃ yadabravīt

मृदुपूर्वं साममिश्रं सममुग्रं च माधव ।
न कतृं न्यायमास्थाय गर्हिताश्च ततो वयम्

mṛdupūrvaṃ sāmamiśraṃ samamugraṃ ca mādhava |
na katṛṃ nyāyamāsthāya garhitāśca tato vayam

तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरः ।
यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन्

tanmataṃ dhṛtarāṣṭrasya so'syātmā vivṛtāntaraḥ |
yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syādanyathā bruvan

अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति ।
लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः

apradānena rājyasya śāntimasmāsu mārgati |
lubdhaḥ pāpena manasā carannasamamātmanaḥ

यत्तद्द्वादशवर्षाणि वनेषु ह्युषिता वयम् ।
छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात्

yattaddvādaśavarṣāṇi vaneṣu hyuṣitā vayam |
chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभो ।
नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः

sthātā naḥ samaye tasmindhṛtarāṣṭra iti prabho |
nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa taddhi no brāhmaṇā viduḥ

गृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति ।
वश्यत्वात्पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनं

gṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati |
vaśyatvātputragṛddhitvānmandasyānveti śāsanaṃ

सुयोधनमते तिष्ठन्राजाऽस्मासु जनार्दन ।
मिथ्याचरति लुब्धः संश्चरन्हि प्रियमात्मनः

suyodhanamate tiṣṭhanrājā'smāsu janārdana |
mithyācarati lubdhaḥ saṃścaranhi priyamātmanaḥ

इतो दुःखतरं किं नु यदहं मातरं ततः ।
संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yadahaṃ mātaraṃ tataḥ |
saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana

काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन ।
भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया

kāśibhiścedipāñcālairmatsyaiśca madhusūdana |
bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā

अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दी वारणावतम् ।
अवसानं च गोविन्द कंचिदेवात्र पञ्चम्

avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandī vāraṇāvatam |
avasānaṃ ca govinda kaṃcidevātra pañcam

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा ।
वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन्

pañca nastāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā |
vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan

न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते ।
स्वाम्यमात्मनि मत्वाऽसावतो दुःखतरं नु किं

na ca tānapi duṣṭātmā dhārtarāṣṭro'numanyate |
svāmyamātmani matvā'sāvato duḥkhataraṃ nu kiṃ

कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृद्ध्यतः ।
लोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियं

kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛddhyataḥ |
lobhaḥ prajñānamāhanti prajñā hanti hatā hriyaṃ

ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् ।
श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्याधं वधः

hrīrhatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam |
śrīrhatā puruṣaṃ hanti puruṣasyādhaṃ vadhaḥ

अधनाद्धि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदो द्विजाः ।
अपुष्पादफलाद्वृक्षाद्यथा कृष्ण पतत्रिणः

adhanāddhi nivartante jñātayaḥ suhṛdo dvijāḥ |
apuṣpādaphalādvṛkṣādyathā kṛṣṇa patatriṇaḥ

एतच्च मरणं तात उन्मत्तपतितादिव ।
ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्वादिवासवः

etacca maraṇaṃ tāta unmattapatitādiva |
jñātayo vinivartante pretasatvādivāsavaḥ

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् ।
यत्र नैवाऽद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते

nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcidavasthāṃ śambaro'bravīt |
yatra naivā'dya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate

धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः

dhanamāhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam |
jīvanti dhanino loke mṛtā ye tvadhanā narāḥ

ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमास्थिताः ।
ते धर्ममर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम्

ye dhanādapakarṣanti naraṃ svabalamāsthitāḥ |
te dharmamarthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam

एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः ।
ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः

etāmavasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ |
grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ

उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम् ।
दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना

unmādameke puṣyanti yāntyanye dviṣatāṃ vaśam |
dāsyameke ca gacchanti pareṣāmarthahetunā

आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी ।
श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः

āpadevāsya maraṇātpuruṣasya garīyasī |
śriyo vināśastaddhyasya nimittaṃ dharmakāmayoḥ

यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्मवत् ।
समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन

yadasya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartmavat |
samantātsarvabhūtānāṃ na tadatyeti kaścana

न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः ।
यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः

na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ |
yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ

स तदाऽऽत्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत् ।
सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन

sa tadā''tmāparādhena saṃprāpto vyasanaṃ mahat |
sendrāngarhayate devānnātmānaṃ ca kathaṃcana

न चास्य सर्वशास्राणि प्रभवन्ति निबर्हणे ।
सोऽभिक्रुध्याति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति

na cāsya sarvaśāsrāṇi prabhavanti nibarhaṇe |
so'bhikrudhyāti bhṛtyānāṃ suhṛdaścābhyasūyati

तत्तदा मन्युरेवैति स भूयः संप्रमुह्यति ।
स मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते

tattadā manyurevaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyati |
sa mohavaśamāpannaḥ krūraṃ karma niṣevate

पापकर्मतया चैव सङ्करं तेन पुष्यति ।
सङ्करो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम्

pāpakarmatayā caiva saṅkaraṃ tena puṣyati |
saṅkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām

न चेत्प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति ।
तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुस्तरिष्यति

na cetprabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati |
tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣustariṣyati

प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते ।
शास्त्रनिष्ठः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम्

prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇyevānvavekṣate |
śāstraniṣṭhaḥ punardharmaṃ tasya hrīraṅgamuttamam

ह्रीमान्हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते ।
श्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः

hrīmānhi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīrabhivardhate |
śrīmānsa yāvadbhavati tāvadbhavati pūruṣaḥ

धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा ।
नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापे प्रवर्तते

dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā |
nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpe pravartate

अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः

ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān |
nāsyādhikāro dharme'sti yathā śūdrastathaiva saḥ

ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च ।
तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम्

hrīmānavati devāṃśca pitṝnātmānameva ca |
tenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām

तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन ।
यथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः

tadidaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdana |
yathā rājyātparibhraṣṭo vasāmi vasatīrimāḥ

ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित् ।
अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत्

te vayaṃ na śriyaṃ hātumalaṃ nyāyena kenacit |
atra no yatamānānāṃ vadhaścedapi sādhu tat

तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधव ।
प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्रुवीमहि

tatra naḥ prathamaḥ kalpo yadvayaṃ te ca mādhava |
praśāntāḥ samabhūtāśca śriyaṃ tāmaśruvīmahi

तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया ।
यद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यवाप्नुमः

tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayā |
yadvayaṃ kauravānhatvā tāni rāṣṭrāṇyavāpnumaḥ

ये पुनः स्युरसंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः ।
तेषामप्यवधः कार्यः किंपुनर्ये स्युरीदृशाः

ye punaḥ syurasaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ |
teṣāmapyavadhaḥ kāryaḥ kiṃpunarye syurīdṛśāḥ

ज्ञातयश्चैव भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः ।
तेषां वधोऽतिपापीयान्किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम्

jñātayaścaiva bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaśca naḥ |
teṣāṃ vadho'tipāpīyānkiṃ nu yuddhe'sti śobhanam

पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबन्धवः ।
स नः स्वधर्मोऽधर्मो वा वृत्तिरन्या विगर्हिता

pāpaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabandhavaḥ |
sa naḥ svadharmo'dharmo vā vṛttiranyā vigarhitā

शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्मा वै पण्यजीविकाः ।
वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम्

śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśmā vai paṇyajīvikāḥ |
vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇairvṛtam

क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति ।
श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvati |
śvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ

युद्धे कृष्ण कलिर्नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे ।
बलं तु नीतिमाधाय युध्ये जयपराजयौ

yuddhe kṛṣṇa kalirnityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyuge |
balaṃ tu nītimādhāya yudhye jayaparājayau

नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा ।
नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वाऽपि यदूत्तम

nātmacchandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā |
nāpyakāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vā'pi yadūttama

एको ह्यपि बहून्हन्ति घ्नन्त्येकं बहवोऽप्युत ।
शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम्

eko hyapi bahūnhanti ghnantyekaṃ bahavo'pyuta |
śūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam

जयो नैवोभयोर्दृष्टो नोभयोश्च पराजयः ।
तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ

jayo naivobhayordṛṣṭo nobhayośca parājayaḥ |
tathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau

सर्वथा वृजिनं युद्धं को ध्नन्न प्रतिहन्यते ।
हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ

sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko dhnanna pratihanyate |
hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau

पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते ।
यस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्यप्यपचयो ध्रुवम्

parājayaśca maraṇānmanye naiva viśiṣyate |
yasya syādvijayaḥ kṛṣṇa tasyapyapacayo dhruvam

अन्ततो दयितं ध्नन्ति केचिदप्यपरे जनाः ।
तस्याङ्गबलहीनस्य पुत्रान्भ्रातॄनपश्यतः

antato dayitaṃ dhnanti kecidapyapare janāḥ |
tasyāṅgabalahīnasya putrānbhrātṝnapaśyataḥ

निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते ।
ये ह्येव धीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः

nirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataścopajāyate |
ye hyeva dhīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ

त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः ।
हत्वाऽप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन

ta eva yuddhe hanyante yavīyānmucyate janaḥ |
hatvā'pyanuśayo nityaṃ parānapi janārdana

अनुबद्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते ।
शेषो हि बलमासाद्य न शेषमनुशेषयेत्

anubaddhaśca pāpo'tra śeṣaścāpyavaśiṣyate |
śeṣo hi balamāsādya na śeṣamanuśeṣayet

सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया ।
जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः

sarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā |
jayo vairaṃ prasṛjati duḥkhamāste parājitaḥ

सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ ।
जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा

sukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau |
jātavairaśca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadā

अनिर्वृत्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ।
उत्सादयति यः सर्वं यशसा स विमुच्यते

anirvṛttena manasā sasarpa iva veśmani |
utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa vimucyate

अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति ।
न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालधृतान्यपि

akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati |
na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakāladhṛtānyapi

आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चेद्विद्यते कुले ।
न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति

ākhyātāraśca vidyante pumāṃścedvidyate kule |
na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyati

हविषाऽग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते ।
अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः

haviṣā'gniryathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate |
ato'nyathā nāsti śāntirnityamantaramantataḥ

अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः ।
पौरुषे यो हि बलवानाधिर्हृदयबाधनः ।
तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत्

antaraṃ lipsamānānāmayaṃ doṣo nirantaraḥ |
pauruṣe yo hi balavānādhirhṛdayabādhanaḥ |
tasya tyāgena vā śāntirmaraṇenāpi vā bhavet

अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन ।
फलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यात्तन्नृशंसतरं भवेत्

athavā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana |
phalanirvṛttiriddhā syāttannṛśaṃsataraṃ bhavet

या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सः ।
संशयाच्च समुच्छेदाद्द्विषतामात्मनस्तथा

yā tu tyāgena śāntiḥ syāttadṛte vadha eva saḥ |
saṃśayācca samucchedāddviṣatāmātmanastathā

न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम् ।
अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी

na ca tyaktuṃ tadicchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam |
atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī

सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम् ।
सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धं नापराक्रमः

sarvathā yatamānānāmayuddhamabhikāṅkṣatām |
sāntve pratihate yuddhaṃ prasiddhaṃ nāparākramaḥ

प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते ।
तच्छुनामिव संपाते पण्डितैरुपलक्षितम्

pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartate |
tacchunāmiva saṃpāte paṇḍitairupalakṣitam

लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडा प्रतिवाचो विवर्तनम् ।
दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते

lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍā prativāco vivartanam |
dantadarśanamārāvastato yuddhaṃ pravartate

तत्र यो बलवान्कृष्ण जित्वा सोत्ति तदामिषम् ।
एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन

tatra yo balavānkṛṣṇa jitvā sotti tadāmiṣam |
evameva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaścana

सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम् ।
अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः

sarvathā tvetaducitaṃ durbaleṣu balīyasām |
anādaro virodhaśca praṇipātī hi durbalaḥ

पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हति ।
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन

pitā rājā ca vṛddhaśca sarvathā mānamarhati |
tasmānmānyaśca pūjyaśca dhṛtarāṣṭro janārdana

पुत्रस्नेहश्च बलवान्धृतराष्ट्रस्य माधव ।
स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति

putrasnehaśca balavāndhṛtarāṣṭrasya mādhava |
sa putravaśamāpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati

तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम् ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव

tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālamanantaram |
kathamarthācca dharmācca na hīyemahi mādhava

ईदृशेऽत्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन्कमन्यं मधुसूदन ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम

īdṛśe'tyarthakṛcchre'sminkamanyaṃ madhusūdana |
upasaṃpraṣṭumarhāmi tvāmṛte puruṣottama

प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक्सर्वनिश्चयवित्सुहृत्

priyaśca priyakāmaśca gatijñaḥ sarvakarmaṇām |
ko hi kṛṣṇāsti nastvādṛksarvaniścayavitsuhṛt

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः ।
उभयोरेव वामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम्

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ |
ubhayoreva vāmarthe yāsyāmi kurusaṃsadam

शमं तत्र लभेयं चेद्युष्मदर्थमहापयन् ।
पुण्यं मे सुमहद्राजंश्चरितं स्यान्महाफलम्

śamaṃ tatra labheyaṃ cedyuṣmadarthamahāpayan |
puṇyaṃ me sumahadrājaṃścaritaṃ syānmahāphalam

मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान्कुरुसृञ्जयान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम्

mocayeyaṃ mṛtyupāśātsaṃrabdhānkurusṛñjayān |
pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca sarvāṃ ca pṛthivīmimām

न ममैतन्मतं कृष्ण यत्त्वं यायाः कुरून्प्रति ।
सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः

na mamaitanmataṃ kṛṣṇa yattvaṃ yāyāḥ kurūnprati |
suyodhanaḥ sūktamapi na kariṣyati te vacaḥ

समेतं पार्थिवं क्षत्रं दुर्योधनवशानुगम् ।
तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ duryodhanavaśānugam |
teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye

न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम् ।
न च सर्वामरैश्वर्यं तव द्रोहेण माधव

na hi naḥ prīṇayeddravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukham |
na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava droheṇa mādhava

जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम् ।
अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षितां

jānāmyetāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām |
avācyāstu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitāṃ

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः ।
क्रुद्धस्य संयुगे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ।

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ |
kruddhasya saṃyuge sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ |

अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम् ।
निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः

atha cette pravarteranmayi kiṃcidasāṃpratam |
nirdaheyaṃ kurūnsarvāniti me dhīyate matiḥ

न जातु गमनं पार्थ भवेत्तत्र निरर्थकम् ।
अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता

na jātu gamanaṃ pārtha bhavettatra nirarthakam |
arthaprāptiḥ kadācitsyādantato vāpyavācyatā

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम् ।
भातॄणां समवेतानां सकाशे पुरुषोत्तमम्

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam |
bhātṝṇāṃ samavetānāṃ sakāśe puruṣottamam

यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान् ।
कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम्

yattubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravān |
kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam

विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भरताञ्शमयन्प्रभो ।
यथा सर्वे सुमनसः सह स्याम सुचेतसः

viṣvaksena kurūngatvā bharatāñśamayanprabho |
yathā sarve sumanasaḥ saha syāma sucetasaḥ

भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः ।
सौहृदेनाविशङ्ख्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये

bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsormama ca priyaḥ |
sauhṛdenāviśaṅkhyo'si svasti prāpnuhi bhūtaye

अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थान्वेत्थ भाषितुम् ।
यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः

asmānvettha parānvettha vetthārthānvettha bhāṣitum |
yadyadasmaddhitaṃ kṛṣṇa tattadvācyaḥ suyodhanaḥ

यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः ।
तत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत्

yadyaddharmeṇa saṃyuktamupapadyeddhitaṃ vacaḥ |
tattatkeśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat