Chapter 185: Narada stops the duel; Rama owns defeat

ततो हलहलाशब्दो दिवि राजन्महानभूत् ।
प्रस्वापं भीष्म मा स्राक्षीरिति कौरवनन्दन

tato halahalāśabdo divi rājanmahānabhūt |
prasvāpaṃ bhīṣma mā srākṣīriti kauravanandana

अयुञ्जमेव चैवाहं तदस्त्रं भृगुनन्दने ।
प्रस्वापं मां प्रयुज्जानं नारदो वाकयमब्रवीत्

ayuñjameva caivāhaṃ tadastraṃ bhṛgunandane |
prasvāpaṃ māṃ prayujjānaṃ nārado vākayamabravīt

एते वियति करव्य दिवि देवगणाः स्थिताः ।
ते त्वां निवारयन्त्यद्य प्रस्वापं मा प्रयोजय

ete viyati karavya divi devagaṇāḥ sthitāḥ |
te tvāṃ nivārayantyadya prasvāpaṃ mā prayojaya

रामस्तपस्वी ब्रह्मण्यो ब्राह्मणश्च गुरुश्च ते ।
तस्यवमानं कौरव्य मास्म कार्षीः कथञ्चन

rāmastapasvī brahmaṇyo brāhmaṇaśca guruśca te |
tasyavamānaṃ kauravya māsma kārṣīḥ kathañcana

ततोऽपश्यं दिविष्ठान्वै तानष्टौ ब्रह्मवादिनः ।
ते मां स्मयन्तो राजेन्द्र शनकैरिदमब्रुवन्

tato'paśyaṃ diviṣṭhānvai tānaṣṭau brahmavādinaḥ |
te māṃ smayanto rājendra śanakairidamabruvan

यथाऽऽह भरतश्रेष्ठ नारदस्तत्तथा कुरु ।
एतद्धि परमं श्रेयो लोकानां भरतर्षभ

yathā''ha bharataśreṣṭha nāradastattathā kuru |
etaddhi paramaṃ śreyo lokānāṃ bharatarṣabha

ततश्च प्रतिसंहृत्य तदस्त्रं स्वापनं महत् ।
ब्रह्मास्त्रं दीपयाञ्चक्रे तस्मिन्युधि यथाविधि

tataśca pratisaṃhṛtya tadastraṃ svāpanaṃ mahat |
brahmāstraṃ dīpayāñcakre tasminyudhi yathāvidhi

ततो रामो हृषितो राजसिंह
दृष्ट्वा तदस्त्रं विनिवर्तितं वै ।
जितोऽस्मि भीष्मेण सुमन्दबुद्धि-
रित्येव वाक्यं सहसा व्यमुञ्चत्

tato rāmo hṛṣito rājasiṃha
dṛṣṭvā tadastraṃ vinivartitaṃ vai |
jito'smi bhīṣmeṇa sumandabuddhi-
rityeva vākyaṃ sahasā vyamuñcat

ततोऽपश्यत्पितरं जामदग्न्यः
पितुस्तथा पितरं चास्य मान्यम् ।
ते तत्र चैनं परिवार्य तस्थु-
रूचुश्चैनं सान्त्वपूर्वं तदनीम्

tato'paśyatpitaraṃ jāmadagnyaḥ
pitustathā pitaraṃ cāsya mānyam |
te tatra cainaṃ parivārya tasthu-
rūcuścainaṃ sāntvapūrvaṃ tadanīm

मा स्मैवं साहसं तात पुनः कार्षीः कथञ्चन ।
भीष्मेण संयुगं गन्तुं क्षत्रियेण विशेषतः

mā smaivaṃ sāhasaṃ tāta punaḥ kārṣīḥ kathañcana |
bhīṣmeṇa saṃyugaṃ gantuṃ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ

क्षत्रियस्य तु धर्मोऽयं यद्युद्धं भृगुनन्दन ।
स्वाध्यायो व्रतचर्याऽथ ब्राह्मणानां परं धनम्

kṣatriyasya tu dharmo'yaṃ yadyuddhaṃ bhṛgunandana |
svādhyāyo vratacaryā'tha brāhmaṇānāṃ paraṃ dhanam

इदं निमित्ते कस्मिंश्चिदस्माभिः प्रागुदाहृतम् ।
शस्त्रधारणमत्युग्रं तच्चाकार्यं कृतं त्वया

idaṃ nimitte kasmiṃścidasmābhiḥ prāgudāhṛtam |
śastradhāraṇamatyugraṃ taccākāryaṃ kṛtaṃ tvayā

वत्स पर्याप्तमेतावद्भीष्मेण सह संयुगे ।
विमर्दस्ते महाबाहो व्यपयाहि रणादितः

vatsa paryāptametāvadbhīṣmeṇa saha saṃyuge |
vimardaste mahābāho vyapayāhi raṇāditaḥ

पर्याप्तमेतद्भद्रं ते तव कार्मुकधारणम् ।
विसर्जयैतद्दुर्धर्ष तपस्तप्यस्व भार्गव

paryāptametadbhadraṃ te tava kārmukadhāraṇam |
visarjayaitaddurdharṣa tapastapyasva bhārgava

एष भीष्मः शान्तनवो देवैः सर्वैर्निवारितः ।
निवर्तस्व रणादस्मादिति चैव प्रसादितः

eṣa bhīṣmaḥ śāntanavo devaiḥ sarvairnivāritaḥ |
nivartasva raṇādasmāditi caiva prasāditaḥ

रामेण सह मायोत्सीर्गुरुणेति पुनः पुनः ।
न हि रामो रणे जेतुं त्वया न्याय्यः कुरूद्वह

rāmeṇa saha māyotsīrguruṇeti punaḥ punaḥ |
na hi rāmo raṇe jetuṃ tvayā nyāyyaḥ kurūdvaha

मानं कुरुष्व गाङ्गेय ब्राह्मणस्य रणाजिरे ।
वयं तु गुरवस्तुभ्यं तस्मात्त्वां वारयामहे

mānaṃ kuruṣva gāṅgeya brāhmaṇasya raṇājire |
vayaṃ tu guravastubhyaṃ tasmāttvāṃ vārayāmahe

भीष्मो वसूनामन्यतमो दिष्ट्या जीवसि पुत्रक ।
गाङ्गेयः शन्तनोः पुत्रो वसुरेष महायशाः

bhīṣmo vasūnāmanyatamo diṣṭyā jīvasi putraka |
gāṅgeyaḥ śantanoḥ putro vasureṣa mahāyaśāḥ

कथं शक्यस्त्वया जेतुं निवर्तस्वेह भार्गव ।
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः पुरन्दरसुतो बली

kathaṃ śakyastvayā jetuṃ nivartasveha bhārgava |
arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ purandarasuto balī

नरः प्रजापतिर्वीरः पूर्वदेवः सनातनः ।
सव्यसाचीति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ।
भीष्ममृत्युर्यथाकालं विहितो वै स्वयंभुवा

naraḥ prajāpatirvīraḥ pūrvadevaḥ sanātanaḥ |
savyasācīti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān |
bhīṣmamṛtyuryathākālaṃ vihito vai svayaṃbhuvā

एवमुक्तः स पितृभिः पितॄन्रामोऽब्रवीदिदम् ।
नाहं युधि निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् ।
न निवर्तितपूर्वश्च कदाचिद्रणमूर्धनि

evamuktaḥ sa pitṛbhiḥ pitṝnrāmo'bravīdidam |
nāhaṃ yudhi nivarteyamiti me vratamāhitam |
na nivartitapūrvaśca kadācidraṇamūrdhani

निवर्त्यतामापगेयः कामं युद्धात्पितामहाः ।
न त्वहं विनिवर्तिष्ये युद्धादस्मात्कथंचन

nivartyatāmāpageyaḥ kāmaṃ yuddhātpitāmahāḥ |
na tvahaṃ vinivartiṣye yuddhādasmātkathaṃcana

ततस्ते मुनयो राजन्नृचीकप्रमुखास्तदा ।
नारदेनैव सहिताः समागम्येदमब्रुवन्

tataste munayo rājannṛcīkapramukhāstadā |
nāradenaiva sahitāḥ samāgamyedamabruvan

निवर्तस्व रणात्तात मानयस्व द्विजोत्तमम् ।
इत्यवोचमहं तांश्च क्षत्रधर्मव्यपेक्षया

nivartasva raṇāttāta mānayasva dvijottamam |
ityavocamahaṃ tāṃśca kṣatradharmavyapekṣayā

मम व्रतमिदं लोके नाहं युद्धात्कदाचन ।
विमुखो विनिवर्तेयं पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः

mama vratamidaṃ loke nāhaṃ yuddhātkadācana |
vimukho vinivarteyaṃ pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ

नाहं लोभान्न कार्पण्यान्न भयान्नार्थकारणात् ।
त्यजेयं शाश्वतं धर्ममिति मे निश्चिता मतिः

nāhaṃ lobhānna kārpaṇyānna bhayānnārthakāraṇāt |
tyajeyaṃ śāśvataṃ dharmamiti me niścitā matiḥ

ततस्ते मुनयः सर्वे नारदप्रमुखा नृप ।
भागीरथी च मे माता रणमध्यं प्रपेदिरे

tataste munayaḥ sarve nāradapramukhā nṛpa |
bhāgīrathī ca me mātā raṇamadhyaṃ prapedire

तथैवात्तशरो धन्वी तथैव दृढनिश्चयः ।
स्थितोऽहमाहवे योद्धुं ततस्ते राममब्रुवन्

tathaivāttaśaro dhanvī tathaiva dṛḍhaniścayaḥ |
sthito'hamāhave yoddhuṃ tataste rāmamabruvan

समेत्य सहिता भूयः समरे भृगुनन्दनम् ।
नावनीतं हि हृदयं विप्राणां शाम्य भार्गव

sametya sahitā bhūyaḥ samare bhṛgunandanam |
nāvanītaṃ hi hṛdayaṃ viprāṇāṃ śāmya bhārgava

राम राम निवर्तस्व युद्धादस्माद्द्विजोत्तम ।
अवध्यो वै त्वया भीष्मस्त्वं च भीष्मस्य भार्गव

rāma rāma nivartasva yuddhādasmāddvijottama |
avadhyo vai tvayā bhīṣmastvaṃ ca bhīṣmasya bhārgava

एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रतिरुद्ध्य रणाजिरम् ।
न्यासयाञ्चक्रिरे शस्त्रं पितरो भृगुनन्दनम्

evaṃ bruvantaste sarve pratiruddhya raṇājiram |
nyāsayāñcakrire śastraṃ pitaro bhṛgunandanam

ततोऽहं पुनरेवाथ तानष्टौ ब्रह्मवादिनः ।
अद्राक्षं दीप्यमानान्वै ग्रहानष्टाविवोदितान्

tato'haṃ punarevātha tānaṣṭau brahmavādinaḥ |
adrākṣaṃ dīpyamānānvai grahānaṣṭāvivoditān

ते मां सप्रणयं वाक्यमब्रुवन्समरे स्थितम् ।
प्रैहि रामं महाबाहो गुरुं लोकहितं कुरु

te māṃ sapraṇayaṃ vākyamabruvansamare sthitam |
praihi rāmaṃ mahābāho guruṃ lokahitaṃ kuru

दृष्ट्वा निवर्तितं रामं सुहृद्वाक्येन तेन वै ।
लोकानां च हितं कुर्वन्नहमप्याददे वचः

dṛṣṭvā nivartitaṃ rāmaṃ suhṛdvākyena tena vai |
lokānāṃ ca hitaṃ kurvannahamapyādade vacaḥ

ततोऽहं राममासाद्य ववन्दे भृशविक्षतः ।
रामश्चाभ्युत्स्मयन्प्रेम्णा मामुवाच महातपाः

tato'haṃ rāmamāsādya vavande bhṛśavikṣataḥ |
rāmaścābhyutsmayanpremṇā māmuvāca mahātapāḥ

त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्क्षत्रियः पृथिवीचरः ।
गम्यतां भीष्म युद्धेऽस्मिंस्तोषितोऽहं भृशं त्वया

tvatsamo nāsti loke'sminkṣatriyaḥ pṛthivīcaraḥ |
gamyatāṃ bhīṣma yuddhe'smiṃstoṣito'haṃ bhṛśaṃ tvayā

मम चैव समक्षं तां कन्यामाहूय भार्गवः ।
उक्तवान्दीनया वाचा मध्ये तेषां महात्मनाम्

mama caiva samakṣaṃ tāṃ kanyāmāhūya bhārgavaḥ |
uktavāndīnayā vācā madhye teṣāṃ mahātmanām