Chapter 163: Each Pandava champion sends his vow back

दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभ ।
नेत्राभ्यामतिताम्राभ्यां कैतव्यं समुदैक्षत

duryodhanasya tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabha |
netrābhyāmatitāmrābhyāṃ kaitavyaṃ samudaikṣata

स केशवमभिप्रेक्ष्य गुडाकेशो महायशाः ।
अभ्यभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम्

sa keśavamabhiprekṣya guḍākeśo mahāyaśāḥ |
abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam

स्ववीर्यं यः समाश्रित्य समाह्वयति वै परान् ।
अभीतो युध्यते शत्रून्स वै पुरुष उच्यते

svavīryaṃ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parān |
abhīto yudhyate śatrūnsa vai puruṣa ucyate

परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान् ।
क्षत्रबन्धुरशक्तत्वाल्लोके स पुरुषाधमः

paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān |
kṣatrabandhuraśaktatvālloke sa puruṣādhamaḥ

स त्वं परेषां वीर्येण मन्यसे वीर्यमात्मनः ।
स्वयं कापुरुषो मूढ परांश्च क्षेप्तुमिच्छसि

sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa manyase vīryamātmanaḥ |
svayaṃ kāpuruṣo mūḍha parāṃśca kṣeptumicchasi

यस्त्वं वृद्धं सर्वराज्ञां हितबुद्धिं जितेन्द्रियम् ।
मरणाय महाप्रज्ञं दीक्षयित्वा विकत्थसे

yastvaṃ vṛddhaṃ sarvarājñāṃ hitabuddhiṃ jitendriyam |
maraṇāya mahāprajñaṃ dīkṣayitvā vikatthase

भावस्ते विदितोऽस्माभिर्दुर्बुद्धे कुलपांसन ।
न हनिष्यन्ति गाङ्गेयं पाण्डवा घृणयेति हि

bhāvaste vidito'smābhirdurbuddhe kulapāṃsana |
na haniṣyanti gāṅgeyaṃ pāṇḍavā ghṛṇayeti hi

यस्य वीर्यं समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्थसे ।
हन्तास्मि प्रथमं भीष्मं मिषतां सर्वधन्विनाम् ।

yasya vīryaṃ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase |
hantāsmi prathamaṃ bhīṣmaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām |

कैतव्य गत्वा भरतान्समेत्य
सुयोधनं धार्तराष्ट्रं वदस्व ।
तथेत्युवाचार्जुनः सव्यसाची
निशाव्यपाये भविता विमर्दः

kaitavya gatvā bharatānsametya
suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ vadasva |
tathetyuvācārjunaḥ savyasācī
niśāvyapāye bhavitā vimardaḥ

सुयोधनं धार्तराष्ट्रं वदस्व

suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ vadasva

हन्यामहं द्रोणमृतेऽपि लोकं
न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः ।
ततो हि ते लब्धमतं च राज्य-
मापद्गताः पाण्डवाश्चेति भावः

hanyāmahaṃ droṇamṛte'pi lokaṃ
na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ |
tato hi te labdhamataṃ ca rājya-
māpadgatāḥ pāṇḍavāśceti bhāvaḥ

स दर्पपूर्णो न समीक्षसे त्व-
मनर्थमात्मन्यपि वर्तमानम् ।
तस्मादहं ते प्रथमं समूहे
हन्ता समक्ष कुरुवृद्धमेव

sa darpapūrṇo na samīkṣase tva-
manarthamātmanyapi vartamānam |
tasmādahaṃ te prathamaṃ samūhe
hantā samakṣa kuruvṛddhameva

सूर्योदये युक्तसेनः प्रतीक्ष्य
ध्वजी रथी रक्षत सत्यसन्धम् ।
अहं हि वः पश्यतां द्विपमेनं
भीष्मं रथात्पातयिष्यामि बाणैः

sūryodaye yuktasenaḥ pratīkṣya
dhvajī rathī rakṣata satyasandham |
ahaṃ hi vaḥ paśyatāṃ dvipamenaṃ
bhīṣmaṃ rathātpātayiṣyāmi bāṇaiḥ

श्वोभूते कत्थनावाक्यं विज्ञास्यति सुयोधनः ।
आचितं शरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम्

śvobhūte katthanāvākyaṃ vijñāsyati suyodhanaḥ |
ācitaṃ śarajālena mayā dṛṣṭvā pitāmaham

यदुक्तश्च सभामध्ये पुरुषो ह्रस्वदर्शनः ।
क्रुद्धेन भीमसेनेन भ्राता दुःशासनस्तव

yaduktaśca sabhāmadhye puruṣo hrasvadarśanaḥ |
kruddhena bhīmasenena bhrātā duḥśāsanastava

अधर्मज्ञो नित्यवैरी पापबुद्धिर्नृशंसकृत् ।
सत्यां प्रतिज्ञामचिराद्द्रक्ष्यसे तां सुयोधन

adharmajño nityavairī pāpabuddhirnṛśaṃsakṛt |
satyāṃ pratijñāmacirāddrakṣyase tāṃ suyodhana

अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपारुष्ययोस्तथा ।
नैष्ठुर्यस्यावलेपस्य आत्मसंभावनस्य च

abhimānasya darpasya krodhapāruṣyayostathā |
naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṃbhāvanasya ca

नृशंसतायास्तैक्ष्ण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च ।
अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च

nṛśaṃsatāyāstaikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca |
adharmasyātivādasya vṛddhātikramaṇasya ca

दर्शनस्य च चक्रस्य कृत्स्नस्यापनयस्य च ।
द्रक्ष्यसि त्वं फलं तीव्रमचिरेण सुयोधन

darśanasya ca cakrasya kṛtsnasyāpanayasya ca |
drakṣyasi tvaṃ phalaṃ tīvramacireṇa suyodhana

वासुदेवद्वितीये हि मयि क्रुद्धे नराधम ।
आशा ते जीविते मूढ राज्ये वा केन हेतुना

vāsudevadvitīye hi mayi kruddhe narādhama |
āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā

शान्ते भीष्मे तथा द्रोणे सूतपुत्रे च पातिते ।
निराशो जीविते राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि

śānte bhīṣme tathā droṇe sūtaputre ca pātite |
nirāśo jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi

भ्रातॄणां निधनं श्रुत्वा पुत्राणां च सुयोधन ।
भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि स्मरिष्यसि

bhrātṝṇāṃ nidhanaṃ śrutvā putrāṇāṃ ca suyodhana |
bhīmasenena nihato duṣkṛtāni smariṣyasi

न द्वितीयां प्रतिज्ञां हि प्रतिजानामि कैतव ।
सत्यं ब्रवीम्यहं ह्येतत्सर्वं सत्यं भविष्यति

na dvitīyāṃ pratijñāṃ hi pratijānāmi kaitava |
satyaṃ bravīmyahaṃ hyetatsarvaṃ satyaṃ bhaviṣyati

युधिष्ठिरोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत् ।
उलूक मद्वचो ब्रूहि गत्वा तात सुयोधनम्

yudhiṣṭhiro'pi kaitavyamulūkamidamabravīt |
ulūka madvaco brūhi gatvā tāta suyodhanam

स्वेन वृत्तेन मे वृत्तं नाधिगन्तुं त्वमर्हसि ।
उभयोरन्तरं वेद सूनृतानृतयोरपि

svena vṛttena me vṛttaṃ nādhigantuṃ tvamarhasi |
ubhayorantaraṃ veda sūnṛtānṛtayorapi

न चाहं कामये पापमपि कीटपिपीलकयोः ।
किं पुनर्ज्ञातिषु वधं कामयेयं कथं च न

na cāhaṃ kāmaye pāpamapi kīṭapipīlakayoḥ |
kiṃ punarjñātiṣu vadhaṃ kāmayeyaṃ kathaṃ ca na

एतदर्थं मया तात पञ्च ग्रामा वृताः पुरा ।
कथं तव सुदुर्बुद्धे न प्रेक्ष्ये व्यसनं महत्

etadarthaṃ mayā tāta pañca grāmā vṛtāḥ purā |
kathaṃ tava sudurbuddhe na prekṣye vyasanaṃ mahat

स त्वं कामपरीतात्मा मूढभावाच्च कत्थसे ।
तथैव वासुदेवस्य न गृह्णासि हितं वचः ।

sa tvaṃ kāmaparītātmā mūḍhabhāvācca katthase |
tathaiva vāsudevasya na gṛhṇāsi hitaṃ vacaḥ |

किंचेदानीं बहूक्तेन युध्यस्व सह बान्धवैः ।
मम विप्रियकर्तारं कैतव्य सह बान्धवैः ।

kiṃcedānīṃ bahūktena yudhyasva saha bāndhavaiḥ |
mama vipriyakartāraṃ kaitavya saha bāndhavaiḥ |

मम विप्रियकर्तारं कैतव्य ब्रूहि कौरवम् ॥
श्रुतं वाक्यं गृहीतोऽर्थो मतं यत्ते तथास्तु तत् ।

mama vipriyakartāraṃ kaitavya brūhi kauravam ||
śrutaṃ vākyaṃ gṛhīto'rtho mataṃ yatte tathāstu tat |

भीमसेनस्ततो वाक्यं भूय आह नृपात्मजम् ॥
उलूक मद्वचो ब्रूहि दुर्मतिं पापपूरुषम् ।

bhīmasenastato vākyaṃ bhūya āha nṛpātmajam ||
ulūka madvaco brūhi durmatiṃ pāpapūruṣam |

शठं नैकृतिकं पापं दुराचारं सुयोधनम् ॥
गृध्रोदरे वा वस्तव्यं पुरे वा नागसाह्वये ।

śaṭhaṃ naikṛtikaṃ pāpaṃ durācāraṃ suyodhanam ||
gṛdhrodare vā vastavyaṃ pure vā nāgasāhvaye |

प्रतिज्ञातं मया यच्च सभामध्ये नराधम ॥
कर्ताहं तद्वचः सत्यं सत्येनैव शपामि ते ।

pratijñātaṃ mayā yacca sabhāmadhye narādhama ||
kartāhaṃ tadvacaḥ satyaṃ satyenaiva śapāmi te |

दुःशासनस्य रुधिरं हत्वा पास्याम्यहं मृधे ॥
सक्थिनी तव भंक्त्वैव हत्वा हि तव सोदनान् ।

duḥśāsanasya rudhiraṃ hatvā pāsyāmyahaṃ mṛdhe ||
sakthinī tava bhaṃktvaiva hatvā hi tava sodanān |

सर्वेषां राजपुत्राणामभिमन्युरसंशयम् ।
कर्मणा तोषयिष्यामि भूयश्चैव वचः श्रृणु

sarveṣāṃ rājaputrāṇāmabhimanyurasaṃśayam |
karmaṇā toṣayiṣyāmi bhūyaścaiva vacaḥ śrṛṇu

हत्वा सुयोधन त्वां वै सहितं सर्वसोदरैः ।
आक्रमिष्ये पदा मूर्ध्नि धर्मराजस्य पश्यतः

hatvā suyodhana tvāṃ vai sahitaṃ sarvasodaraiḥ |
ākramiṣye padā mūrdhni dharmarājasya paśyataḥ

नकुलस्तु ततो वाक्यमिदमाह महीपते ।
उलूक ब्रूहि कौरव्यं धार्तराष्ट्रं सुयोधनम्

nakulastu tato vākyamidamāha mahīpate |
ulūka brūhi kauravyaṃ dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam

श्रुतं ते गदतो वाक्यं सर्वमेव यथातथम् ।
तथा कर्तास्मि कौरव्य यथा त्वमनुशासि मां

śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvameva yathātatham |
tathā kartāsmi kauravya yathā tvamanuśāsi māṃ

सहदेवोऽपि नृपते इदमाह वचोऽर्थवत् ।
सुयोधन मतिर्या ते वृथैषा ते भविष्यति

sahadevo'pi nṛpate idamāha vaco'rthavat |
suyodhana matiryā te vṛthaiṣā te bhaviṣyati

शोचिष्यसे महाराज सपुत्रज्ञातिबान्धवः ।
इमं च क्लेशमस्माकं हृष्टो यत्त्वं विकत्थसे

śociṣyase mahārāja saputrajñātibāndhavaḥ |
imaṃ ca kleśamasmākaṃ hṛṣṭo yattvaṃ vikatthase

विराटद्रुपदौ वृद्धावुलूकमिदमूचतुः ।
दासभावं नियच्छेव साधोरिति मतिः सदा ।
तौ च दासावदासौ वा पौरुषं यस्य यादृशम्

virāṭadrupadau vṛddhāvulūkamidamūcatuḥ |
dāsabhāvaṃ niyaccheva sādhoriti matiḥ sadā |
tau ca dāsāvadāsau vā pauruṣaṃ yasya yādṛśam

शिखण्डी तु ततो वाक्यमुलूकमिदमब्रवीत् ।
वक्तव्यो भवता राजा पापेष्वभिरतः सदा

śikhaṇḍī tu tato vākyamulūkamidamabravīt |
vaktavyo bhavatā rājā pāpeṣvabhirataḥ sadā

पश्य त्वं मां रणे राजन्कुर्वाणं कर्म दारुणम् ।
यस्य वीर्यं समासाद्य मन्यसे विजयं युधि

paśya tvaṃ māṃ raṇe rājankurvāṇaṃ karma dāruṇam |
yasya vīryaṃ samāsādya manyase vijayaṃ yudhi

तमहं पातयिष्यामि रथात्तव पितामहम् ।
अहं भीष्मवधात्सृष्टो नूनं धात्रा महात्मना

tamahaṃ pātayiṣyāmi rathāttava pitāmaham |
ahaṃ bhīṣmavadhātsṛṣṭo nūnaṃ dhātrā mahātmanā

सोऽहं भीष्मं हनिष्यामि मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
धृष्टद्युम्नोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत्

so'haṃ bhīṣmaṃ haniṣyāmi miṣatāṃ sarvadhanvinām |
dhṛṣṭadyumno'pi kaitavyamulūkamidamabravīt

सुयोधनो मम वचो वक्तव्यो नृपतेः सुतः ।
अहं द्रोणं हनिष्यामि सगणं सहबान्धवम्

suyodhano mama vaco vaktavyo nṛpateḥ sutaḥ |
ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi sagaṇaṃ sahabāndhavam

अवश्यं च मया कार्यं पूर्वेषां चरितं महत् ।
कर्ता चाहं तथा कर्म यथा नान्यः करिष्यति

avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ pūrveṣāṃ caritaṃ mahat |
kartā cāhaṃ tathā karma yathā nānyaḥ kariṣyati

तमब्रवीद्धर्मराजः कारुण्यार्थं वचो महत् ।
नाहं ज्ञातिवधं राजन्कामयेयं कथंचन

tamabravīddharmarājaḥ kāruṇyārthaṃ vaco mahat |
nāhaṃ jñātivadhaṃ rājankāmayeyaṃ kathaṃcana

तवैव दोषाद्दुर्बुद्धे सर्वमेतत्त्वनावृतम् ।
स गच्छ माचिरं तात उलूक यदि मन्यसे

tavaiva doṣāddurbuddhe sarvametattvanāvṛtam |
sa gaccha māciraṃ tāta ulūka yadi manyase

इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हि तव बान्धवाः ।
उलूकस्तु ततो राजन्धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

iha vā tiṣṭha bhadraṃ te vayaṃ hi tava bāndhavāḥ |
ulūkastu tato rājandharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

आमन्त्र्य प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः ।
उलूकस्तत आगमक्य दुर्योधनममर्षणम्

āmantrya prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ |
ulūkastata āgamakya duryodhanamamarṣaṇam

अर्जुनस्य समादेशं यथोक्तं सर्वमब्रवीत् ।
वासुदेवस्य भीमस्य धर्मराजस्य पौरुषम्

arjunasya samādeśaṃ yathoktaṃ sarvamabravīt |
vāsudevasya bhīmasya dharmarājasya pauruṣam

नकुलस्य विराटस्य द्रुपदस्य च भारत ।
सहदेवस्य च वचो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ।
केशवार्जुनयोर्वाक्यं यथोक्तं सर्वमब्रवीत्

nakulasya virāṭasya drupadasya ca bhārata |
sahadevasya ca vaco dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ |
keśavārjunayorvākyaṃ yathoktaṃ sarvamabravīt

कैतव्यस्य तु तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः ।
दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि भारत

kaitavyasya tu tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ |
duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi bhārata

आज्ञपयत राज्ञश्च बलं मित्रबलं तथा ।
यथा प्रागुदयात्सर्वे युक्तास्तिष्ठन्त्यनीकिनः

ājñapayata rājñaśca balaṃ mitrabalaṃ tathā |
yathā prāgudayātsarve yuktāstiṣṭhantyanīkinaḥ

ततः कर्णसमादिष्टा दूताः सन्त्वरिता रथैः ।
उष्ट्रवामीभिरप्यन्ये सदश्वैश्च महाजवैः

tataḥ karṇasamādiṣṭā dūtāḥ santvaritā rathaiḥ |
uṣṭravāmībhirapyanye sadaśvaiśca mahājavaiḥ

तूर्णं परिययुः सेनां कृत्स्नां कर्णस्य शासनात् ।
आज्ञापयन्तो राज्ञश्च योगः प्रागुदयादिति

tūrṇaṃ pariyayuḥ senāṃ kṛtsnāṃ karṇasya śāsanāt |
ājñāpayanto rājñaśca yogaḥ prāgudayāditi