तथा व्यूढेष्वनीकेषु कुरुक्षेत्रे द्विजर्षभ ।
किमर्कुर्वंश्च कुरवः कालेनाभिप्रचोदिताः
tathā vyūḍheṣvanīkeṣu kurukṣetre dvijarṣabha |
kimarkurvaṃśca kuravaḥ kālenābhipracoditāḥ
Udyoga Parva
Chapter 159: Dhritarashtra asks Sanjaya to tell all
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सैन्यनिर्याणपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
15 verses · 159 of 196
What happens in this chapter
Dhritarashtra asks Sanjaya to tell all
With the armies arrayed, Dhritarashtra called Sanjaya and asked to hear everything that happened in the two camps. The blind king confesses that he holds fate supreme and human effort vain: he sees the evils of war clearly, yet cannot restrain his son, the gambler skilled in deceit. Each time he meets Duryodhana his judgement turns again. What must be will be. Sanjaya answers that the king may not lay the blame on Duryodhana alone; the Pandavas suffered insult at the dice while waiting on him. A man who meets evil through his own misdeeds cannot blame time or the devas. Let the king hear steadily, for a man acts like a wooden puppet, moved by Ishvara, by chance, or by past karma.
जनमेजय उवाच
वैशंपायन उवाच
तथा व्यूढेष्वनीकेषु यत्तेषु भरतर्षभ ।
धृतराष्ट्रो महाराज सञ्जयं वाक्यमब्रवीत्
tathā vyūḍheṣvanīkeṣu yatteṣu bharatarṣabha |
dhṛtarāṣṭro mahārāja sañjayaṃ vākyamabravīt
एहि सञ्जय सर्व मे आचक्ष्वानवशेषतः ।
सेनानिवेशे यद्वृत्तं कुरुपाण्डवसेनयोः
ehi sañjaya sarva me ācakṣvānavaśeṣataḥ |
senāniveśe yadvṛttaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ
दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम् ।
यदहं बुद्ध्यमानोऽपि युद्धदोषान्क्षयोदयान्
diṣṭameva paraṃ manye pauruṣaṃ cāpyanarthakam |
yadahaṃ buddhyamāno'pi yuddhadoṣānkṣayodayān
तथापि निकृतिप्रज्ञं पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् ।
न शक्नोमि नियन्तुं वा कर्तुं वा हितमात्मनः
tathāpi nikṛtiprajñaṃ putraṃ durdyūtadevinam |
na śaknomi niyantuṃ vā kartuṃ vā hitamātmanaḥ
भवत्येव हि मे सूत बुद्धिर्दोषानुदर्शिनी ।
दुर्योधनं समासाद्य पुनः सा परिवर्तते
bhavatyeva hi me sūta buddhirdoṣānudarśinī |
duryodhanaṃ samāsādya punaḥ sā parivartate
एवं गते वै यद्भावि तद्भविष्यति सञ्जय ।
क्षत्रधर्मः किल रणे तनुत्यागे हि पूजितः
evaṃ gate vai yadbhāvi tadbhaviṣyati sañjaya |
kṣatradharmaḥ kila raṇe tanutyāge hi pūjitaḥ
सञ्जय उवाच
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथेच्छसि ।
न तु दुर्योधने दोषमिममाधातुमर्हसि
tvadyukto'yamanupraśno mahārāja yathecchasi |
na tu duryodhane doṣamimamādhātumarhasi
शृणुष्वानवशेषेण वदतो मम पार्थिव ।
य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः ।
न स कालं न वा देवानेनसा गन्तुमर्हति
śṛṇuṣvānavaśeṣeṇa vadato mama pārthiva |
ya ātmano duścaritādaśubhaṃ prāpnuyānnaraḥ |
na sa kālaṃ na vā devānenasā gantumarhati
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत् ।
स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्
mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvamācaret |
sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran
निकारा मनुजश्रेष्ठ पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया ।
अनुभूताः सहामात्यैर्निकृतैरधिदेवने
nikārā manujaśreṣṭha pāṇḍavaistvatpratīkṣayā |
anubhūtāḥ sahāmātyairnikṛtairadhidevane
हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम् ।
वैशसं समरे वृत्तं यत्तन्मे शृणु सर्वशः
hayānāṃ ca gajānāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām |
vaiśasaṃ samare vṛttaṃ yattanme śṛṇu sarvaśaḥ
स्थिरो भूत्वा महाप्राज्ञ सर्वलोकक्षयोदयम् ।
यथाभूतं महायुद्धे श्रुत्वा मा विमना भव
sthiro bhūtvā mahāprājña sarvalokakṣayodayam |
yathābhūtaṃ mahāyuddhe śrutvā mā vimanā bhava
न ह्येव कर्ता पुरुषः कर्मणोः शुभपापयोः ।
अस्वतन्त्रो हि पुरुषः कार्यते दारुयन्त्रवत्
na hyeva kartā puruṣaḥ karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ |
asvatantro hi puruṣaḥ kāryate dāruyantravat
केचिदीश्वरनिर्दिष्टाः केचिदेव यदृच्छया ।
पूर्वकर्मभिरप्यन्ये त्रैधमेतत्प्रदृश्यते ।
तस्मादनर्थमापन्नः स्थिरो भूत्वा निशामय
kecidīśvaranirdiṣṭāḥ kecideva yadṛcchayā |
pūrvakarmabhirapyanye traidhametatpradṛśyate |
tasmādanarthamāpannaḥ sthiro bhūtvā niśāmaya
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)