Chapter 51: Shri Krishna restores Bhishma's strength and clarity

ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
श्रुत्वा शान्तनवः कृष्णं प्रत्युवाच कृताञ्जलिः

tataḥ kṛṣṇasya tadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
śrutvā śāntanavaḥ kṛṣṇaṃ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ

लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत ।
तव वाक्यमुपश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः

lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta |
tava vākyamupaśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ

किंचाहमभिधास्यामि वाक्पते तव सन्निधौ ।
यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम्

kiṃcāhamabhidhāsyāmi vākpate tava sannidhau |
yadā vācogataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam

यच्च किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत् ।
त्वत्तस्तन्निः सृतं देव लोके बुद्धिमतो हिते

yacca kiṃcitkṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat |
tvattastanniḥ sṛtaṃ deva loke buddhimato hite

कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः ।
धर्मकामार्थमोक्षाणां सोऽर्थं ब्रूयात्तवाग्रतः

kathayeddevalokaṃ yo devarājasamīpataḥ |
dharmakāmārthamokṣāṇāṃ so'rthaṃ brūyāttavāgrataḥ

शराभितापाद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन ।
गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति

śarābhitāpādvyathitaṃ mano me madhusūdana |
gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati

न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम् ।
पीड्यमानस्य गोविन्द विपानलसमैः शरैः

na ca me pratibhā kācidasti kiṃcitprabhāṣitum |
pīḍyamānasya govinda vipānalasamaiḥ śaraiḥ

बलं मे प्रजहातीव प्राणाः सत्वरयन्ति च ।
मर्माणि परितप्यन्ति भ्रान्तचित्तस्तथा ह्यहम्

balaṃ me prajahātīva prāṇāḥ satvarayanti ca |
marmāṇi paritapyanti bhrāntacittastathā hyaham

दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्भे स कथं वक्तुमुत्सहे ।
साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलवर्धन

daurbalyātsajjate vāṅbhe sa kathaṃ vaktumutsahe |
sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārhakulavardhana

तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत ॥
त्वत्सन्निधौ च सीदेद्धि वाचस्पतिरपि ब्रुवन्

tatkṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃcidacyuta ||
tvatsannidhau ca sīdeddhi vācaspatirapi bruvan

न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम् ।
केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन

na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm |
kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana

स्वयमेव भवांस्तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम् ।
तद्ब्रवीत्वाशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः

svayameva bhavāṃstasmāddharmarājasya yaddhitam |
tadbravītvāśu sarveṣāmāgamānāṃ tvamāgamaḥ

कथं त्वयि स्थिते कृष्णे शाश्वते लोककर्तरि ।
प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते

kathaṃ tvayi sthite kṛṣṇe śāśvate lokakartari |
prabrūyānmadvidhaḥ kaścidgurau śiṣya iva sthite

उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरन्धरे ।
महावीर्ये महासत्वे स्थिरे सर्वार्थदर्शिनि

upapannamidaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhurandhare |
mahāvīrye mahāsatve sthire sarvārthadarśini

यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति ।
गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं प्रभो

yacca māmāttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṃ prati |
gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasādakṛtaṃ prabho

न ते ग्लानिर्न ते मूर्च्छा न तापो न च ते रुजा ।
प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत

na te glānirna te mūrcchā na tāpo na ca te rujā |
prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpyuta

ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ ।
न च ते क्वचिदासत्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति

jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te'nagha |
na ca te kvacidāsattirbuddheḥ prādurbhaviṣyati

सत्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति ।
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं घनैर्मुक्त इवोडुराट्

satvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati |
rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ ghanairmukta ivoḍurāṭ

यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि च ।
चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति

yadyacca dharmasaṃyuktamarthayuktamathāpi ca |
cintayiṣyasi tatrāgryā buddhistava bhaviṣyati

इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम

imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham |
cakṣurdivyaṃ samāśritya drakṣyasyamitavikrama

चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा ।
भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले

caturvidhaṃ prajājālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā |
bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale

ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः ।
ऋग्यजुःसामसहितैर्वचोभिः कृष्णमार्चयन्

tataste vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ |
ṛgyajuḥsāmasahitairvacobhiḥ kṛṣṇamārcayan

ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं न भस्तलात् ।
पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः

tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ na bhastalāt |
papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ

वादित्राणि च सर्वाणि जगुश्चाप्सरसां गणाः ।
न चाहितमनिष्टं च किंचित्तत्र व्यदृश्यत

vāditrāṇi ca sarvāṇi jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
na cāhitamaniṣṭaṃ ca kiṃcittatra vyadṛśyata

ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः ।
शान्तायां दिशिशन्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः

vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ |
śāntāyāṃ diśiśantāśca prāvadanmṛgapakṣiṇaḥ

ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत

tato muhūrtādbhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ |
dahanvanamivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata

ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम् ।
भीष्ममामन्त्रयांचक्रू राजानं च युधिष्ठिरम्

tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam |
bhīṣmamāmantrayāṃcakrū rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram

ततः प्रणाममकरोत्केशवः सहपाण्डवः ।
सात्यकिः स़ञ्जयश्चैव स च शारद्वतः कृपः

tataḥ praṇāmamakarotkeśavaḥ sahapāṇḍavaḥ |
sātyakiḥ sa़ñjayaścaiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ

ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक् तैरभिपूजिताः ।
श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः

tataste dharmaniratāḥ samyak tairabhipūjitāḥ |
śvaḥ sameṣyāma ityuktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ

तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवः पाण्डवास्तथा ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान्

tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavaḥ pāṇḍavāstathā |
pradakṣiṇamupāvṛtya rathānāruruhuḥ śubhān

ततो रथैः काञ्चनचित्रकूबरै
र्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः ।
हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः
पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः

tato rathaiḥ kāñcanacitrakūbarai
rmahīdharābhaiḥ samadaiśca dantibhiḥ |
hayaiḥ suparṇairiva cāśugāmibhiḥ
padātibhiścāttaśarāsanādibhiḥ

ययौ रथानां पुरतो हि सा चमू
स्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी ।
पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी
तमृक्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा

yayau rathānāṃ purato hi sā camū
stathaiva paścādatimātrasāriṇī |
puraśca paścācca yathā mahānadī
tamṛkṣavantaṃ girimetya narmadā

ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः ।
समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम् ।
दिवाकरापीतरसा महौषधीः
पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन्

tataḥ purastādbhagavānniśākaraḥ |
samutthitastāmabhiharṣayaṃścamūm |
divākarāpītarasā mahauṣadhīḥ
punaḥ svakenaiva guṇena yojayan

ततः पुरं सुरपुरसंमितद्युति
प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा ।
यथोचितान्भवनवरान्समाविशन्
श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव

tataḥ puraṃ surapurasaṃmitadyuti
praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavāstadā |
yathocitānbhavanavarānsamāviśan
śramānvitā mṛgapatayo guhā iva