Chapter 309: Vasishtha: the unawakened self takes on Prakriti's deeds

एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात् ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते

evamapratibuddhatvādabuddhamanuvartanāt |
dehāddehasahasrāṇi tathā samabhipadyate

तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात्

tiryagyonisahasreṣu kadāciddevatāsvapi |
upapadyati saṃyogādguṇaiḥ saha guṇakṣayāt

मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते

mānuṣatvāddivaṃ yāti divo mānuṣyameti ca |
mānuṣyānnirayasthānamanantaṃ pratipadyate

कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः

kośakāro yathā''tmānaṃ kīṭaḥ samanurundhati |
sūtratantuguṇairnityaṃ tathā'yamaguṇo guṇaiḥ

द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे

dvandvameti ca nirdvandvastāsu tāsviha yoniṣu |
śīrṣaroge'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe

जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके ।
श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि

jalodare tṛṣāroge jvaragaṇḍe viṣūcake |
śvitrakuṣṭhe'gnidagdhe ca sidhmāpasmārayorapi

यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते

yāni cānyāni dvandvāni prākṛtāni śarīriṣu |
utpadyante vicitrāṇi tānyeṣo'pyabhimanyate

अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि

abhimanyatyabhīmānāttathaiva sukṛtānyapi

शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा

śuklavāsāśca durvāsāḥ śāyī nityamadhastathā |
maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatastathā

चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा

cīradhāraṇamākāśe śayanaṃ sthānameva ca |
iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā

भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च

bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyā'nulepanaḥ |
vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca

विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च

vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvitastathā |
muñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca

शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च

śaṇavālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ |
siṃhatacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsāstathaiva ca

फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत् ।
कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च

phalakaparidhānaśca tathā kaṇṭakavasradhṛt |
kīṭakārpāsavasanaścīravāsāstathaiva ca

वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ।
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च

vasrāṇi cānyāni bahūnyabhimanyatyabuddhimān |
bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca

एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ।
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च

ekavasrāntarāśitvamekakālikabhojanam |
caturthāṣṭamakālaśca ṣaṣṭhakālika eva ca

ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ।
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः

ṣa़ḍrātrabhojanaścaiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ |
saptarātradaśāhāro dvādaśāhikabhojanaḥ

मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ।
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः

māsopavāsī mūlāśī phalāhārastathaiva ca |
vāyubhakṣo'mbupiṇyākadadhigomayabhojanaḥ

गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ।
शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन्

gomūtrabhojanaścaiva śākapuṣpāda eva ca |
śevālabhojanaścaiva tathā''cāmena vartayan

वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ।
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया

vartayañśīrṇaparṇaiśca prakīrṇaphalabhojanaḥ |
vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate siddhikāṅkṣayā

चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ।
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि

cāndrāyaṇāni vidhivalliṅgāni vividhāni ca |
cāturāśramyapanthānamāśrayatyapathānapi

उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि ।
विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च

upāśramānapyaparānpāṣaṇḍānvividhānapi |
viviktāśca śilācchāyāstathā prasravaṇāni ca

पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च ।
देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च

pulināni viviktāni viviktāni vanāni ca |
devasthānāni puṇyāni viviktāni sarāṃsi ca

विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः ।
विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च

viviktāścāpi śailānāṃ guhā gṛhanibhopamāḥ |
viviktāni ca japyāni vratāni vividhāni ca

नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा

niyamānvividhāṃścāpi vividhāni tapāṃsi ca |
yajñāṃśca vividhākārānvidhīṃśca vividhāṃstathā

वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु

vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaṃ śūdrāṃstathaiva ca |
dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇādiṣu

अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च

abhimanyatyasaṃbodhāttathaiva trividhānguṇān |
satvaṃ rajastamaścaiva dharmārthau kāma eva ca

प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत ।
स्वधाकारवषट्‌कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः

prakṛtyā''tmānamevātmā evaṃ pravi bhajatyuta |
svadhākāravaṣaṭ‌kārau svāhākāranamaskriyāḥ

याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन

yājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham |
yajanādhyayane caiva yaccānyadapi kiṃcana

जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम्

janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane'pi ca |
śubhāśubhamayaṃ sarvametadāhuḥ kriyāphalam

प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते

prakṛtiḥ kurute devī bhavaṃ pralayameva ca |
divasānte guṇānetānabhyetyaiko'vatiṣṭhate

रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते

raśmijālamivādityastattatkāle niyacchati |
evameṣo'sakṛtsarvaṃ krīḍārthamabhimanyate

आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी

ātmarūpaguṇānetānvividhānhṛdayapriyān |
evameva vikurvāṇaḥ sargapralayadharmiṇī

क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः ।
क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते

kriyāṃ kriyāpathe raktastriguṇāṃstriguṇādhipaḥ |
kriyāṃ kriyāpathopetastathā tadabhimanyate

प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो ।
रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा

prakṛtyā sarvamevedaṃ jagadandhīkṛtaṃ vibho |
rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvamanekadhā

एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति

evaṃ dvandvānyathaitāni vartante mayi nityaśaḥ |
mamaivaitāni jāyante dhāvante tāni māmiti

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि

nistartavyānyathaitāni sarvāṇīti narādhipa |
manyate'yaṃ hyabuddhitvāttathaiva sukṛtānyapi

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्

bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vai |
ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam

पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति

puṇyameva tu kartavyaṃ tatkutvā susukhaṃ mama |
yāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati

भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्

bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpyanantakam |
mahadduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam

निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः

nirayāccāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmyahaṃ punaḥ |
manuṣyatvācca devatvaṃ devatvātpauruṣaṃ punaḥ

मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ।
य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः

manuṣyatvācca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati |
ya evaṃ vetti nityaṃ vai nirātmātmaguṇairvṛtaḥ

तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ।
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते

tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate |
mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate

सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु ।
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्

sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu yoniṣu |
ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam

स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ।
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा

sa evaṃ phalamāpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān |
prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam |
prakṛtiśca tadaśnāti triṣu lokeṣu kāmagā

तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह

tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca |
trīṇi sthānāni caitāni jānīyātprākṛtāniha

अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते

aliṅgāṃ prakṛtiṃ tvāhurliṅgairanumimīmahe |
tathaiva pauruṣaṃ liṅgamanumānāddhi gamyate

स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति

sa liṅgāntaramāsādya prākṛtaṃ liṅgamavraṇam |
vraṇadvārāṇyadhiṣṭhāya karmaṇā''tmani paśyati

श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह

śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇyatha |
vāgādīni pravartante guṇeṣviha guṇaiḥ saha

अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह ।
निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः

ahametāni vai sarvaṃ mayyetānīndriyāṇi ha |
nirindriyo hi manteta vraṇavānasmi nirvraṇaḥ

अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ।
असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः

aliṅgo liṅgamātmānamakālaḥ kālamātmanaḥ |
asatvaṃ satvamātmānamatattvaṃ tattvamātmanaḥ

अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ।
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः

amṛtyurmṛtyumātmānamacaraścaramātmanaḥ |
akṣetraḥ kṣetramātmānamasargaḥ sargamātmanaḥ

अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः

atapāstapa ātmānamagatirgatimātmanaḥ |
abhavo bhavamātmānamabhayo bhayamātmanaḥ

अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते

akartā kartṛ cātmānamabījo bījamātmanaḥ |
akṣaraḥ kṣaramātmānamabuddhistvabhimanyate