Chapter 292: Narada and Samanga on living free of sorrow

शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रसन्ते प्राणिनः सदा ।
उभयं नो यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह

śokādduḥkhācca mṛtyośca trasante prāṇinaḥ sadā |
ubhayaṃ no yathā na syāttanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata

उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च ।
संप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे

uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva ca |
saṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase

उद्वेगं न हि ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे

udvegaṃ na hi te kiṃcitsusūkṣmamapi lakṣaye |
nityatṛpta iva svastho bālavacca viceṣṭase

भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वभूतेषु नारद ।
तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम्

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvabhūteṣu nārada |
teṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hyaham

उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान् ।
लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम्

upakramānahaṃ veda punareva phalodayān |
loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hyaham

अनाथाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद ।
अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः

anāthāścāpratiṣṭhāśca gatimantaśca nārada |
andhā jaḍāśca jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ

विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः ।
बलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय

vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ |
balavanto'balāścaiva tadvadasmānsabhājaya

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
śākena cānye jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ

यदा न शोचेमहि किं नु नः स्या
द्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा ।
कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि
दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति

yadā na śocemahi kiṃ nu naḥ syā
ddharmeṇa vā nārada karmaṇā vā |
kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni
duḥkhāni vā yanna vidharṣayanti

यस्मै प्राज्ञाः कथयन्ते मनुष्याः
प्रज्ञामूलं हीन्द्रियाणां प्रसादः ।
मुह्यन्ति शोचन्ति तथेन्द्रियाणि
प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य

yasmai prājñāḥ kathayante manuṣyāḥ
prajñāmūlaṃ hīndriyāṇāṃ prasādaḥ |
muhyanti śocanti tathendriyāṇi
prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya

मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव
मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकः ।
न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति
सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव

mūḍhasya darpaḥ sa punarmoha eva
mūḍhasya nāyaṃ na paro'sti lokaḥ |
na hyeva duḥkhāni sadā bhavanti
sukhasya vā nityaśo lābha eva

भावात्मकं संपरिवर्तमानं
न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात् ।
इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा
न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा

bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ
na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāt |
iṣṭānbhogānnānurudhyetsukhaṃ vā
na cintayedduḥkhamabhyāgataṃ vā

समाहितो न स्पृहयेत्परेषां
नानागतं चाभिनन्देच्च लाभम् ।
न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे
तथाऽर्थनाशे च न वै विषीदेत्

samāhito na spṛhayetpareṣāṃ
nānāgataṃ cābhinandecca lābham |
na cāpi hṛṣyedvipule'rthalābhe
tathā'rthanāśe ca na vai viṣīdet

न बान्धवा न च वित्तं न कौल्यं
न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम् ।
दुःखान्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते
परत्र शीलेन तु यान्ति शान्तिम्

na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulyaṃ
na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryam |
duḥkhāntrātuṃ sarva evotsahante
paratra śīlena tu yānti śāntim

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विन्दते सुखम् ।
धृतिश्च दुःखत्यागश्चेत्युभयं तु सुखं नृप

nāsti buddhirayuktasya nāyogādvindate sukham |
dhṛtiśca duḥkhatyāgaścetyubhayaṃ tu sukhaṃ nṛpa

प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः ।
उत्सेको नरकायैव तस्मात्तान्संत्यजाम्यहम्

priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ |
utseko narakāyaiva tasmāttānsaṃtyajāmyaham

एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः ।
पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात्

etāñśokabhayotsekānmohanānsukhaduḥkhayoḥ |
paśyāmi sākṣivalloke dehasyāsya viceṣṭanāt

अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः ।
तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम्

arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ |
tṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīmimām

न च मृत्योर्न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन ।
पीतामृतस्येवात्यन्तमिह वामुत्र वा भयम्

na ca mṛtyorna cādharmānna lobhānna kutaścana |
pītāmṛtasyevātyantamiha vāmutra vā bhayam

एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम् ।
तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते

etadbrahmanvijānāmi mahatkṛtvā tapo'vyayam |
tena nārada saṃprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate