Chapter 291: Bhishma explains adhyatma: elements, senses, gunas

अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह

adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha vidyate |
yadadhyātmaṃ yataścaiva tanme brūhi pitāmaha

सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु

sarvajñānaṃ paraṃ buddhyā yanmāṃ tvamanupṛcchasi |
tadvyākhyāsyāmi te tāta tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau

स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च

sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīraṃ bharatarṣabha |
satataṃ hi pralīyante guṇāste prabhavanti ca

ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा

tataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tāni yānti punaḥ punaḥ |
mahābhūtāni bhūtebhya ūrmayaḥ sāgare yathā

प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम्

prasārayitvehāṅgāni kūrmaḥ saṃharate yathā |
tadvadbhūtāni bhūtānāmalpīyāṃsi sthavīyasām

आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते

ākāśātkhalu yo ghoṣaḥ saṃghātastu mahīguṇaḥ |
vāyoḥ prāṇo rasastvadbhyo rūpaṃ tejasa ucyate

इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः

ityetanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
pralaye ca tamabhyeti tasmāduddiśyate punaḥ

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt |
viṣayānkalpayāmāsa yasminyadanupaśyati

शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः

śabdaśrotre tathā khāni trayamākāśayonijam |
rasaḥ snehaśca jihvā ca apāmete guṇāḥ smṛtāḥ

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः

rūpaṃ cakṣurvipākaśca trividhaṃ jyotirūcyate |
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ

प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः

prāṇaḥ sparśaśca ceṣṭā ca vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ |
iti sarvaguṇā rājanvyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ

सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत्

sattvaṃ rajastamaḥ kālaḥ karma buddhiśca bhārata |
manaḥ ṣaṣṭhāni caiteṣu īśvaraḥ samakalpayat

यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे

yadūrdhvapādatalayoravāḍyūrdhnaśca paśyasi |
etasminneva kṛtsneyaṃ vartate buddhirantare

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate |
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ

इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः

indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ |
tamaḥ satvaṃ rajastaiva te'pi bhāvāstadāśrayāḥ

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ |
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate

तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः

tamaḥ satvaṃ rajaśceti kālaḥ karma ca bhārata |
guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇi ca |
manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ

येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇvatī śrotramucyate |
jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān

स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः

sparśanaṃ sparśatī sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt |
yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ

अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति

adhiṣṭhānāni buddhyā hi pṛthagetāni pañcadhā |
indriyāṇīti tānyāhusteṣu duṣṭeṣu duṣyati

पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति

puruṣe tiṣṭhatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate |
kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate |
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānparivartate

सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते

saritāṃ sāgaro bhartā yathā velāmivormimān |
iti bhāvagatā buddhirbhāve manasi vartate

प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता

pravartamānaṃ tu rajastadbhāvenānurtate |
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā

कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा

kathaṃcidupapadyante puruṣe sātvikā guṇāḥ |
piradāhastathā śokaḥ saṃtāpo'pūrtirakṣamā

लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम्

liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ |
avidyā rāgamohau ca pramādaḥ stabdhatā bhayam

असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः

asamṛddhistathā dainyaṃ pramohaḥ svapnatandritā |
kathaṃcidupavartante vividhāstāmasā guṇāḥ

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā

अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत्

atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ |
pravṛttaṃ raja ityeva tadasaṃrabhya cintayet

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet

इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम्

iti buddhigatīḥ sarvā vyākhyātā yāvatīriha |
etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam

सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान्

satvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ |
sṛjate'tra guṇāneka eko na sṛjate guṇān

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा

pṛthagbhūtau prakṛtyā tu saṃprayuktau ca sarvadā |
yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsaṃprayukto bhavettathā

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveda sarvataḥ |
paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsraṣṭā manyate yathā

आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन

āśrayo nāsti satvasya guṇasargeṇa cetanā |
satvamasya sṛjantyanye guṇānveda kadācana

सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः

sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati |
saṃprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत्

indriyaistu pradīpārthaṃ kriyate buddhirantarā |
niścakṣurbhirajānadbhirindriyāṇi pradīpavat

एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः

evaṃ svabhāvamevaitattadbuddhvā viharannaraḥ |
aśocannaprahṛṣyaṃśca sa vai vigatamatsaraḥ

स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः

svabhāvasiddhamevaitadyadimānsṛjate guṇān |
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे

pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate |
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare

इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः

itīdaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham |
vimucya sukhamāsīta viśokaśchinnasaṃśayaḥ

ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा

tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvīṃ mohapūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
yathā gādhamavidvāṃso buddhiyogamayaṃ tathā

नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः

naiva tāmyanti vidvāṃsaḥ plavantaḥ pāramambhasaḥ |
adhyātmaviduṣo dhīrā jñānaṃ tu paramaṃ plavaḥ

न भवति विदुषां महद्भयं
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् ।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम्

na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ
yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet |
na hi gatiradhikā'sti kasyaci
tsakṛdupadarśayatīha tulyatām

यत्करोति बहुदोषमेकत
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम् ।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ
यच्च दूषयति यत्करोति च

yatkaroti bahudoṣamekata
stacca dūṣayati yatpurā kṛtam |
nāpriyaṃ tadubhayaṃ karotyasau
yacca dūṣayati yatkaroti ca