Chapter 25: Vyasa on time and King Senajit's song

द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः

dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanañjaye |
vyāsamāmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ

न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम्

na pārthivamidaṃ rājyaṃ na bhogāśca pṛthagvidhāḥ |
prīṇayanti mano me'dya śoko māṃ dārayatyayam

श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे

śrutvā vīravihīnānāmaputrāṇāṃ ca yoṣitām |
paridevayamānānāṃ na śāntiṃ manasā labhe

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃvaraḥ |
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājño dharmajño vedapāragaḥ

न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा
नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित् ।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा
कालेन सर्वं लभते मनुष्यः

na karmaṇā labhyate cejyayā vā
nāpyasti dātā puruṣasya kaścit |
paryāyayogādvihitaṃ vidhātrā
kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ

न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं
प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले ।
मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था
न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता

na buddhiśaktyā''dhyayanena śakyaṃ
prāptuṃ viśeṣaṃ manujairakāle |
mūrkho'pi cāpnoti kadācidarthā
nkālo hi sarvaṃ puruṣasya dātā

न भूरकालेषु फलं ददाति
शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि ।
तान्येव कालेन समाहितानि
सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले

na bhūrakāleṣu phalaṃ dadāti
śilpāni mantrāśca tathauṣadhāni |
tānyeva kālena samāhitāni
siddhyanti vardhanti ca bhūtikāle

कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः
कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।
कालेन पझोत्पलवञ्जलं च
कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः

kālena śīghrāḥ pravahanti vātāḥ
kālena vṛṣṭirjaladānupaiti |
kālena pajhotpalavañjalaṃ ca
kālena puṣyanti vaneṣu vṛkṣāḥ

कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः
कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः ।
नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां
नाकालवेगाः सरितो वहन्ति

kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ
kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ |
nākālataḥ puṣpaphalaṃ drumāṇāṃ
nākālavegāḥ sarito vahanti

नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च
मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके ।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा
नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः

nākālamattāḥ khagapannagāśca
mṛgadvipāḥ śailamṛgāśca loke |
nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā
nāyantyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ

नाकालतो म्रियते जायते वा
नाकालतो व्याहरते च बालः ।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति
नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्

nākālato mriyate jāyate vā
nākālato vyāharate ca bālaḥ |
nākālato yauvanamabhyupaiti
nākālato rohati bījamuptam

नाकालतो भानुरुपैति योगं
नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति ।
नाकालतो वर्धते हीयते च
चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली

nākālato bhānurupaiti yogaṃ
nākālato'staṃ girimabhyupaiti |
nākālato vardhate hīyate ca
candraḥ samudro'pi mahormimālī

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira

सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः

sarvānevaiṣa paryāyo martyānspṛśati duḥsahaḥ |
kālena paripakvā hi mriyante sarvapārthivāḥ

घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते

ghnanti cānyānnarānrājaṃstānapyanye tathā narāḥ |
saṃjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate

हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ

hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāparaḥ |
svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत्

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
aho duḥkhamiti dhyāyanduḥkhasyāpacitiṃ caret

स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि

sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyānkimanuśocasi |
paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi

आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति

ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā'pi pathivī mama |
yathā mama tathā'nyeṣāmiti paśyanna muhyati

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

evametāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ |
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca

दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्

duḥkhamevāsti na sukhaṃ tasmāttadupalabhyate |
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham

सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम् ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्

sukhameva hi duḥkhāntaṃ kadācidduḥkhataḥ sukham |
tasmādetaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham

सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः ।
आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत्

sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham |
yannimitto bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrcchitaḥ |
āyāso vā'pi yanmūlastadekāṅgamapi tyajet

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vā'priyam |
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ

ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च

īṣadapyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāmācaranpriyam |
tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā kathameva ca

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
ta eva sukhamedhante madhyamaḥ kliśyate janaḥ

इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित्

ityannavīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit |
parāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit

परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम्

paraduḥkhena duḥkhī yo na sa jātu sukhī bhavet |
duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च
लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति
तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत्

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyataḥ sarvamavāptuvanti
tasmānna muhyenna ca saṃprahṛṣyet

दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु
र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक् ।
वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे
सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात्

dīkṣāṃ rājñāṃ saṃyuge dharmamāhu
ryogaṃ rājye daṇḍanītiṃ ca samyak |
vittatyāgaṃ dakṣiṇāṃ caiva yajñe
samyagdānaṃ pāvanānīti vidyāt

रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा ।
सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक
न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके

rakṣanrājyaṃ buddhipūrvaṃ nayena
saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
sarvāllokāndharmadṛṣṭyāvaloka
nnūdhvaṃ dehānmodate devaloke

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं
सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च ।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां
पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके

jitvā saṃgrāmānpālayitvā ca rāṣṭraṃ
somaṃ pītvā vardhayitvā prajāśca |
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ
paścātkṣīṇāyurmodate devaloke

पूतात्मा वै मोदते देवलोके

pūtātmā vai modate devaloke

यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः

yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ |
paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ