Chapter 23: Vyasa tells of Shankha, Likhita and Sudyumna

एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत ।
नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत्

evamuktastu kaunteyo guḍākeśena bhārata |
novāca kiṃcitkauravyastato dvaipāyano'bravīt

बीभत्सोर्वचनं सौम्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर ।
शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः

bībhatsorvacanaṃ saumya satyametadyudhiṣṭhira |
śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ

स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि ।
न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते

svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi |
na hi gārhasthyamutsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate

गृहस्थं हि सदा देवाः पितरोऽतिथयस्तथा ।
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भरस्व महीपते

gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitaro'tithayastathā |
bhṛtyāścaivopajīvanti tānbharasva mahīpate

वयांसि पशवश्चैव भूतानि च जनाधिप ।
गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी

vayāṃsi paśavaścaiva bhūtāni ca janādhipa |
gṛhasthaireva dhāryante tasmācchreṣṭho gṛhāśramī

सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः ।
तं चराद्य विधिं पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः

so'yaṃ caturṇāmeteṣāmāśramāṇāṃ durācaraḥ |
taṃ carādya vidhiṃ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ

वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्चाचरितं महत् ।
पितृपैतामहं राज्यं धुर्यवद्वोद्दुमर्हसि

vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaścācaritaṃ mahat |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ dhuryavadvoddumarhasi

तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्ष्यमिन्द्रियसंयमः ।
ध्यानं विद्या समुत्थानं संतोषश्च श्रियं प्रति ।
तथा ह्येकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः

tapo yajñastathā vidyā bhaikṣyamindriyasaṃyamaḥ |
dhyānaṃ vidyā samutthānaṃ saṃtoṣaśca śriyaṃ prati |
tathā hyekāntaśīlatvaṃ tuṣṭirdānaṃ ca śaktitaḥ

ब्राह्मणानां महाराज चेष्टा संसिद्धिकारिका ।
क्षत्रियाणां तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः

brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭā saṃsiddhikārikā |
kṣatriyāṇāṃ tu vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ

यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति ।
दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम्

yajño vidyā samutthānamasaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati |
daṇḍadhāraṇamugratvaṃ prajānāṃ paripālanam

वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा ।
द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रे च प्रतिपादनम्

vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā |
draviṇopārjanaṃ bhūri pātre ca pratipādanam

एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशांपते ।
इमं लोकममुं चैव साधयन्तीति नः श्रुतम्

etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃpate |
imaṃ lokamamuṃ caiva sādhayantīti naḥ śrutam

एषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते ।
बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः

eṣāṃ jyāyastu kaunteya daṇḍadhāraṇamucyate |
balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ

एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः ।
अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरगायत

etāśceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājansaṃsiddhikārikāḥ |
api gāthāmimāṃ cāpi bṛhaspatiragāyata

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा

sudyumnaścāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā

भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः ।
संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम्

bhagavankarmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ |
saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotumicchāmi taṃ nṛpam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संशितव्रतौ

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śaṅkhaśca likhitaścāstāṃ bhrātarau saṃśitavratau

तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु

tayorāvasathāvāstāṃ ramaṇīyau pṛthakpṛthak |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairupetau bāhudāmanu

ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागतः ।
यदृच्छयाऽथ शङ्खोपि निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात्

tataḥ kadācillikhitaḥ śaṅkhasyāśramamāgataḥ |
yadṛcchayā'tha śaṅkhopi niṣkrānto'bhavadāśramāt

सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुश्चंक्रमँल्लिखितस्तदा ।
फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत

so'bhigamyāśramaṃ bhrātuścaṃkramam̐llikhitastadā |
phalāni śātayāmāsa samyakpariṇatānyuta

तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः ।
तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागतः

tānyupādāya visrabdho bhakṣayāmāsa sa dvijaḥ |
tasmiṃśca bhakṣayatyeva śaṅkho'pyāśramamāgataḥ

भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् ।
कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि

bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaramabravīt |
kutaḥ phalānyavāptāni hetunā kena khādasi

सोऽब्रवीद्धातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च ।
इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव

so'bravīddhātaraṃ jyeṣṭhamupasṛtyābhivādya ca |
ita eva gṛhītāni mayeti prahasanniva

तमब्रतीत्तथा शङ्खस्तीव्ररोषसमन्वितः ।
स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम्

tamabratīttathā śaṅkhastīvraroṣasamanvitaḥ |
steyaṃ tvayā kṛtamidaṃ phalānyādadatā svayam

गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै ।
अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम

gaccha rājānamāsādya svakarma kathayasva vai |
adattādānamevaṃ hi kṛtaṃ pārthivasattama

स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय ।
शीघ्रं धारय चोरस्य मम दण्डं नराधिप

stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmamanupālaya |
śīghraṃ dhāraya corasya mama daṇḍaṃ narādhipa

इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्न स नराधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः

ityuktastasya vacanātsudyumna sa narādhipam |
abhyagacchanmahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ

सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् ।
अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव जनेश्वरः

sudyumnastvantapālebhyaḥ śrutvā likhitamāgatam |
abhyagacchatsahāmātyaḥ padbhyāmeva janeśvaraḥ

तमब्रवीत्समागम्य स राजा धर्मवित्तमम् ।
किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत्

tamabravītsamāgamya sa rājā dharmavittamam |
kimāgamanamācakṣva bhagavankṛtameva tat

एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् ।
प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि

evamuktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnamidamabravīt |
pratiśrutya kariṣyeti śrutvā tatkartumarhasi

अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ ।
भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि माचिरम्

anisṛṣṭāni guruṇā phalāni manujarṣabha |
bhakṣitāni mahārāja tatra māṃ śādhi māciram

प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे ।
अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ

pramāṇaṃ cenmato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe |
anujñāyāmapi tathā hetuḥ syādbrāhmaṇarṣabha

स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः ।
ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः

sa bhavānabhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ |
brūhi kāmānato'nyāṃstvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ

संछन्द्यमानो ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना ।
नान्यं स वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम्

saṃchandyamāno brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā |
nānyaṃ sa varayāmāsa tasmāddaṇḍādṛte varam

ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः ।
करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः

tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ |
karau pracchedayāmāsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ

स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम् ।
धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत्क्षन्तुमर्हति

sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkhamārtarūpo'bravīdidam |
dhṛtadaṇḍasya durbuddherbhavāṃstatkṣantumarhati

न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दूषयसे मम ।
सुनिर्मलं कुलं ब्रह्मन्नस्मिञ्जगति विश्रुतम् ।
धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता

na kupye tava dharmajña na tvaṃ dūṣayase mama |
sunirmalaṃ kulaṃ brahmannasmiñjagati viśrutam |
dharmastu te vyatikrāntastataste niṣkṛtiḥ kṛtā

त्वं गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि ।
देवानृषीन्पितृंश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः

tvaṃ gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi |
devānṛṣīnpitṛṃścaiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ

ब्रह्महत्यां सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमम् ।
महान्ति पातकान्याहुः संयोगं चैव तैः सह

brahmahatyāṃ surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamam |
mahānti pātakānyāhuḥ saṃyogaṃ caiva taiḥ saha

न स्तेयसदृशं ब्रह्मन्महापातकमस्ति हि ।
जगत्यस्मिन्महाभाग ब्रह्महत्यासमं हि तत्

na steyasadṛśaṃ brahmanmahāpātakamasti hi |
jagatyasminmahābhāga brahmahatyāsamaṃ hi tat

सर्वपातकिनां ब्रह्मन्दण्डः शारीर उच्यते ।
तस्करस्य विशेषेण नान्यो दण्डो विधीयते

sarvapātakināṃ brahmandaṇḍaḥ śārīra ucyate |
taskarasya viśeṣeṇa nānyo daṇḍo vidhīyate

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यः शूद्रोऽथवा द्विज ।
सर्वे कामकृते पापे हन्तव्या न विचारणा

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vaiśyaḥ śūdro'thavā dvija |
sarve kāmakṛte pāpe hantavyā na vicāraṇā

राजभिर्धृतदण्डा वै कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

rājabhirdhṛtadaṇḍā vai kṛtvā pāpāni mānavāḥ |
nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā

उद्धृतं नः कुलं ब्रह्मन्नाज्ञादण्डे धृते त्वयि

uddhṛtaṃ naḥ kulaṃ brahmannājñādaṇḍe dhṛte tvayi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे

tasya tadvacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitastadā |
avagāhyāpagāṃ puṇyāmudakārthaṃ pracakrame

प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसन्निभौ ।
ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ

prādurāstāṃ tatastasya karau jalajasannibhau |
tataḥ sa vismito bhrāturdarśayāmāsa tau karau

ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया ।
मा च तेऽव विशङ्का भूद्दैवमत्र विधीयते

tatastamabravīcchaṅkhastapasedaṃ kṛtaṃ mayā |
mā ca te'va viśaṅkā bhūddaivamatra vidhīyate

किंतु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते ।
यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम

kiṃtu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvameva mahādyute |
yasya te tapaso vīryamīdṛśaṃ dvijasattama

एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव ।
स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह

evametanmayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharastava |
sa ca pūto narapatistvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha

स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेयान्वै तेन कर्मणा ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा

sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreyānvai tena karmaṇā |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā

एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् ।
उत्पथेभ्यो महाराज मा स्म शोके मनः कृथाः

eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam |
utpathebhyo mahārāja mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम ।
दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम्

bhrāturasya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama |
daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam