Chapter 174: Medhavi warns his father of death

अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह

atikrāmati kāle'sminsarvabhūtakṣayāvahe |
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावीनाम नामतः

dvijāteḥ kasyacitpārtha svādhyāyaniratasya vai |
babhūva putro medhāvī medhāvīnāma nāmataḥ

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतन्त्रविचक्षणः

so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam |
mokṣadharmārthakuśalo lokatantravicakṣaṇaḥ

धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन्
क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम् ।
पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं
ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम्

dhīraḥ kiṃsvittāta kuryātprajānan
kṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām |
pitastadācakṣva yathārthayogaṃ
mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam

वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र
पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम् ।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो
वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्

vedānadhītya brahmacaryeṇa putra
putrānicchetpāvanārthaṃ pitṛṇām |
agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño
vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet

एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते ।
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे

evamabhyāhate loke samantātparivārite |
amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase

कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम्

kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ |
amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃnu bhīṣayasīva mām

मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे ।
अमोघा रात्रयश्चापि नित्यमायान्ति यान्ति च

mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ |
ahorātrāḥ patantyete nanu kasmānna budhyase |
amoghā rātrayaścāpi nityamāyānti yānti ca

यथाऽहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनेवावृतश्चरन्

yathā'hametajjānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha |
so'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenevāvṛtaścaran

रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
तदैव बन्ध्यं दिवसमिति विन्द्याद्विचक्षणः

rātryāṃrātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā |
tadaiva bandhyaṃ divasamiti vindyādvicakṣaṇaḥ

गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्योति मानवम्

gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā |
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyoti mānavam

पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

puṣpāṇīva vicinvantamanyatra gatamānasam |
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ।
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति

adyaiva kuru yacchreyo mā tvāṃ kālo'tyagādayam |
akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai saṃprakarṣati

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम्

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
nahi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtamasya na vā kṛtam

को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जीवितम् ।
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम्

ko hi jānāti kasyādya mṛtyukālo bhaviṣyati |
yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanityaṃ khalu jīvitam |
kṛte dharme bhavetkīrtiriha pretya ca vai sukham

मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः ।
कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति

mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārthamudyataḥ |
kṛtvā kāryamakāryaṃ vā puṣṭimeṣāṃ prayacchati

तं पुत्रपशुसंपन्नं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं व्याघ्रो मृगमिव मृत्युरादाय गच्छति

taṃ putrapaśusaṃpannaṃ vyāsaktamanasaṃ naram |
suptaṃ vyāghro mṛgamiva mṛtyurādāya gacchati

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vyāghraḥ paśumivādāya mṛtyurādāya gacchati

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam |
evamīhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe

कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां कर्मसंज्ञितम् ।
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति

kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ karmaṇāṃ karmasaṃjñitam |
kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati

दुर्बलं बलवन्तं च शूरं भीरुं जडं कविम् ।
अप्राप्तं सर्वकामार्थान्मृत्युरादाय गच्छति

durbalaṃ balavantaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim |
aprāptaṃ sarvakāmārthānmṛtyurādāya gacchati

नृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् ।
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि

nṛtyurjarā ca vyādhiśca duḥkhaṃ cānekakāraṇam |
anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi

जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ।
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः

jātamevāntako'ntāya jarā cānveti dehinam |
anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

अत्योर्वा मुखमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः ।
वानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः

atyorvā mukhametadvai yā grāme vasato ratiḥ |
vānāmeṣa vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ

तेबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रवि ।
छेत्त्वेता सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

tebandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ravi |
chettvetā sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

हिंसयति यो जन्तून्मनोवाक्कायहेतुभिः ।
जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स हिंस्यते

hiṃsayati yo jantūnmanovākkāyahetubhiḥ |
jīvitārthāpanayanaiḥ prāṇibhirna sa hiṃsyate

न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ।
ऋते सत्यमसत्त्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम्

na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate |
ṛte satyamasattyājyaṃ satye hyamṛtamāśritam

तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः ।
सत्यागमः सदा दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत्

tasmātsatyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ |
satyāgamaḥ sadā dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम्

amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam |
mṛtyurāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam

सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः ।
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युंहास्याम्यमर्त्यवत्

so'haṃ hyahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ |
samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃhāsyāmyamartyavat

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ।
वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने

śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ |
vāṅbhanaḥ karmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane

पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो चष्टुमर्हति ।
अन्तवद्भिरिव प्राज्ञः क्षेत्रयज्ञैः पिशाचवत्

paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo caṣṭumarhati |
antavadbhiriva prājñaḥ kṣetrayajñaiḥ piśācavat

यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
तपस्त्यागश्च सत्यं च स वै सर्वमवाप्नुयात्

yasya vāṅbhanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā |
tapastyāgaśca satyaṃ ca sa vai sarvamavāpnuyāt

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमंदुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्

nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ |
nāsti rāgasamaṃduḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोपि वा ।
आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा

ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajopi vā |
ātmanyeva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं
यथैकता समता सत्यता च ।
शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं
ततस्ततश्चोपरभः क्रियाभ्यः

naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ
yathaikatā samatā satyatā ca |
śīlaṃ sthitirdaṇḍanidhānamārjavaṃ
tatastataścoparabhaḥ kriyābhyaḥ

किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते
किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं
पितामहास्ते क्व गताः पिता च

kiṃ te dhanairbāndhavairvāpi kiṃ te
kiṃ te dārairbrāhmaṇa yo mariṣyasi |
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ
pitāmahāste kva gatāḥ pitā ca

पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा यथाऽकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः

putrasyaitadvacaḥ śrutvā yathā'kārṣītpitā nṛpa |
tathā tvamapi vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ