Chapter 165: The brothers weigh dharma, artha and kama

इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छावसथं गत्वा भ्रातृन्विदुरपञ्चमान्

ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ |
papracchāvasathaṃ gatvā bhrātṛnvidurapañcamān

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता ।
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः

dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā |
teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै ।
संपृष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथाबद्वक्तुमर्हथ

kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai |
saṃpṛṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathābadvaktumarhatha

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् ।
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन्

tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān |
jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran

बहुश्रुतं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा ।
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः

bahuśrutaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā |
bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः ।
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम्

etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ |
etanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
धर्मेण देवा दिवि च धर्मे चार्थः समाहितः

dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
dharmeṇa devā divi ca dharme cārthaḥ samāhitaḥ

धर्मो राजन्गुणः श्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते ।
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः

dharmo rājanguṇaḥ śreṣṭho madhyamo hyartha ucyate |
kāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥ

तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ।
तथा च सर्वभूतेषु वर्तितव्यं यतात्मना

tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā |
tathā ca sarvabhūteṣu vartitavyaṃ yatātmanā

समाप्तवचने तस्मिन्भीमकर्मा धनञ्जयः ।
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञो जगौ वाक्यं प्रचोदितः

samāptavacane tasminbhīmakarmā dhanañjayaḥ |
tato'rthagatitattvajño jagau vākyaṃ pracoditaḥ

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्ता प्रशस्यते ।
कृषिर्वाणिज्यगोरक्षं शिल्पानि विविधानि च

karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārtā praśasyate |
kṛṣirvāṇijyagorakṣaṃ śilpāni vividhāni ca

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः ।
निवृत्तेऽर्थे न वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः

artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥ |
nivṛtte'rthe na vartete dharmakāmāviti śrutiḥ

विषहेतार्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् ।
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः

viṣahetārthavāndharmamārādhayitumuttamam |
kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः ।
अर्थसिद्ध्या विनिर्वृत्तावृभावेतौ भविष्यतः

arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ |
arthasiddhyā vinirvṛttāvṛbhāvetau bhaviṣyataḥ

तद्गतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः ।
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते

tadgatārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ |
brahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः ।
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक्

jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ |
muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला हि सुसंयताः ।
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः

kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hi susaṃyatāḥ |
vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ

अर्थार्थिनः सन्ति नित्यं परितष्यन्ति कर्मभिः ।
अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः ।
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वंस्वं धर्ममनुष्ठिताः

arthārthinaḥ santi nityaṃ paritaṣyanti karmabhiḥ |
arthārthinaḥ santi kecidapare svargakāṅkṣiṇaḥ |
kulapratyāgamāścaike svaṃsvaṃ dharmamanuṣṭhitāḥ

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे ।
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशिता

āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare |
aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśitā

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् ।
एतन्मतिमतांश्रेष्ठ मतं मम यथातथम् ।
अनयोस्तु विबोध त्वं वचनं शक्रकण्वयोः

bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavān |
etanmatimatāṃśreṣṭha mataṃ mama yathātatham |
anayostu vibodha tvaṃ vacanaṃ śakrakaṇvayoḥ

तथा धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् ।
नकुलः सहदेवश्च वाक्यमूचतुरुत्तमम्

tathā dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram |
nakulaḥ sahadevaśca vākyamūcaturuttamam

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि वा स्थितः ।
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि

āsīnaśca śayānaśca vicarannapi vā sthitaḥ |
arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi

अस्मिंस्तु वै विनिर्वृत्ते दुर्लभे परमप्रिये ।
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः

asmiṃstu vai vinirvṛtte durlabhe paramapriye |
iha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः ।
मध्विवामृतसंसृष्टं तस्मादेतौ मताविह

yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ |
madhvivāmṛtasaṃsṛṣṭaṃ tasmādetau matāviha

अनर्थस्य न कामोस्ति तथाऽर्थोऽधर्मिणः कुतः ।
तस्मादुद्विजले लोको धर्मार्थाभ्यां बहिष्कृतात्

anarthasya na kāmosti tathā'rtho'dharmiṇaḥ kutaḥ |
tasmādudvijale loko dharmārthābhyāṃ bahiṣkṛtāt

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना ।
विश्वस्तेषु हि भूतेषु कल्पते सर्वमेव हि

tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanā |
viśvasteṣu hi bhūteṣu kalpate sarvameva hi

धर्मं समाचरेत्पूर्वं ततोऽर्थं धर्मसंयुतम् ।
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम्

dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tato'rthaṃ dharmasaṃyutam |
tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam

विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ ।
भीमसेनस्ततो वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे

virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutau |
bhīmasenastato vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते

nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchati |
nākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः ।
पलाशाः शाकमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः

kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ |
palāśāḥ śākamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ

वेदोपवेदेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः ।
श्राद्धे यज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे

vedopavedeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ |
śrāddhe yajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा ।
देशधर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु

vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathā |
deśadharmakṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu

समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम्

samudraṃ vā viśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥ |
kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam

नास्ति नासीन्न भविता भूतं काममृते परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ

nāsti nāsīnna bhavitā bhūtaṃ kāmamṛte param |
etatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
श्रेयस्तैलं न पिण्याको घृतं श्रेय उदश्वितः

navanītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥ |
śreyastailaṃ na piṇyāko ghṛtaṃ śreya udaśvitaḥ

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो मध्विव परं कामात्संजायते सुखम् ।
कामो धर्मार्थयोर्योनिः कामश्चाथ तदात्मकः

śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥ |
puṣpato madhviva paraṃ kāmātsaṃjāyate sukham |
kāmo dharmārthayoryoniḥ kāmaścātha tadātmakaḥ

[नाकामतो ब्राह्मणाः स्वन्नमर्था
न्नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः ।
नाकामतो विविधा लोकचेष्टा
तस्मात्कामः प्राक् त्रिवर्गस्य दृष्टः ॥]

[nākāmato brāhmaṇāḥ svannamarthā
nnākāmato dadati brāhmaṇebhyaḥ |
nākāmato vividhā lokaceṣṭā
tasmātkāmaḥ prāk trivargasya dṛṣṭaḥ ||]

सुचारुवेषाभिरलंकृताभि
र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः ।
रमस्व योषिद्भिरुपेत्य कामं
कामो हि राजन्परमाभिरामः

sucāruveṣābhiralaṃkṛtābhi
rmadotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ |
ramasva yoṣidbhirupetya kāmaṃ
kāmo hi rājanparamābhirāmaḥ

बुद्धिर्ममैषा परिखास्थितस्य
माभूद्विचारस्तव धर्मपुत्र ।
स्वात्संहितं सद्भिरफल्गुसार
मसस्तवाक्यं परमानृशंसम्

buddhirmamaiṣā parikhāsthitasya
mābhūdvicārastava dharmaputra |
svātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāra
masastavākyaṃ paramānṛśaṃsam

वर्मार्थकामाः सममेव सेव्या
यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः ।
द्वयोस्तु सक्तं प्रवदन्ति मध्यमं
स उत्तमो योऽभिरतस्त्रिवर्गे

varmārthakāmāḥ samameva sevyā
yo hyekabhaktaḥ sa naro jaghanyaḥ |
dvayostu saktaṃ pravadanti madhyamaṃ
sa uttamo yo'bhiratastrivarge

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो
विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः ।
ततो वचः संग्रहविस्तरेण
प्रोक्त्वाऽथ वीरान्विरराम भीमः

prājñaḥ suhṛccandanasāralipto
vicitramālyābharaṇairupetaḥ |
tato vacaḥ saṃgrahavistareṇa
proktvā'tha vīrānvirarāma bhīmaḥ

ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो
वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक् ।
उवाच वाचाऽवितथं स्मयन्वै
बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः

tato muhūrtādatha dharmarājo
vākyāni teṣāmanucintya samyak |
uvāca vācā'vitathaṃ smayanvai
bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः

vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये
नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे ।
विमुक्तदोषः समफल्गुसारो
विमुच्यते दुःखसुखात्स सिद्धः

yo vai na pāpe nirato na puṇye
nārthe na dharme manujo na kāme |
vimuktadoṣaḥ samaphalgusāro
vimucyate duḥkhasukhātsa siddhaḥ

भूतानि जातीमरणान्वितानि
जराविकारैश्च समन्वितानि ।
भूयश्च तैस्तैरुपसेवितानि
मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः

bhūtāni jātīmaraṇānvitāni
jarāvikāraiśca samanvitāni |
bhūyaśca taistairupasevitāni
mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ

स्नेहेन बद्धस्य न सन्ति तानि
चैवं स्वयंभूर्भगवानुवाच ।
बोधाय निर्वाणपरा भवन्ति
तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च

snehena baddhasya na santi tāni
caivaṃ svayaṃbhūrbhagavānuvāca |
bodhāya nirvāṇaparā bhavanti
tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca

एतच्च मुख्यं न तु कामकारो
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ।
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते
विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे

etacca mukhyaṃ na tu kāmakāro
yathā niyukto'smi tathā karomi |
bhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte
vidhirbalīyāniti vitta sarve

न कर्मणाऽप्नोत्यनवाप्यमर्थं
यद्भावि तद्वै भवतीति विद्मः ।
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं
तस्माददो लोकहिताय गुह्यम्

na karmaṇā'pnotyanavāpyamarthaṃ
yadbhāvi tadvai bhavatīti vidmaḥ |
trivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ
tasmādado lokahitāya guhyam

तदग्र्यबुद्धेर्वचनं मनोनुगं
समस्तमाज्ञाय तथाहि हेतुमत् ।
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते
कुरुप्रवीराय च चक्रिरेऽञ्जलिम्

tadagryabuddhervacanaṃ manonugaṃ
samastamājñāya tathāhi hetumat |
tadā praṇeduśca jaharṣire ca te
kurupravīrāya ca cakrire'ñjalim

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां
मनोनुगां निर्गतवाक्यकण्टकाम् ।
निशम्य तां पार्थिवभाषितां गिरं
पार्थस्य सर्वे प्रणता बभूवुः

sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ
manonugāṃ nirgatavākyakaṇṭakām |
niśamya tāṃ pārthivabhāṣitāṃ giraṃ
pārthasya sarve praṇatā babhūvuḥ

तथैव राजा प्रशशंस् वीर्यवान्
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतम् ।
धर्मार्थकामेषु विनिश्चयज्ञं
ततः परं धर्ममहीनचेतसम्

tathaiva rājā praśaśaṃs vīryavān
punaśca papraccha saridvarāsutam |
dharmārthakāmeṣu viniścayajñaṃ
tataḥ paraṃ dharmamahīnacetasam