Chapter 151: Shaunaka's teaching on atonement; the Ashvamedha

तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृतचेतसे ।
श्रीमन्महाबलस्तुष्टः स्वयं धर्ममवेक्षसे

tasmātte'haṃ pravakṣyāmi dharmamāvṛtacetase |
śrīmanmahābalastuṣṭaḥ svayaṃ dharmamavekṣase

पुरस्ताद्दारुणे भूत्वा सुचित्रतरमेव तत् ।
अनुगृह्णाति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिवः

purastāddāruṇe bhūtvā sucitratarameva tat |
anugṛhṇāti bhūtāni svena vṛttena pārthivaḥ

कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति ।
यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममेवानुपश्यसि ।

kṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyati |
yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmamevānupaśyasi |

दर्पं हित्वा पुनश्चापि भोगांश्च तप आस्थितः ।
इत्येतदभिभूतानामद्भुतं जनमेजय

darpaṃ hitvā punaścāpi bhogāṃśca tapa āsthitaḥ |
ityetadabhibhūtānāmadbhutaṃ janamejaya

योऽदुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः ।
अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरेण वर्तते

yo'durbalo bhaveddātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ |
anāścaryaṃ tadityāhurnātidūreṇa vartate

तप एव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम् ।
तच्चेत्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्तपो गुणः

tapa eva hi kārpaṇyaṃ samagramasamīkṣitam |
taccetsamīkṣayaiva syādbhavettasmiṃstapo guṇaḥ

यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते ।
पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः

yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate |
pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ

तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय ।
तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि

tadeva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya |
tena samyaggṛhītena śreyāṃsaṃ dharmamāpsyasi

पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम् ।
अत्राप्युदाहरन्तीमां गाथां गीतां ययातिना

puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam |
atrāpyudāharantīmāṃ gāthāṃ gītāṃ yayātinā

यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेन वा पुनः ।
यज्ञमेकं ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत्

yo martyaḥ pratipadyeta āyurjīvena vā punaḥ |
yajñamekaṃ tataḥ kṛtvā tatsaṃnyasya tapaścaret

पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम्

puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrātsarasvatīm |
sarasvatyāśca tīrthāni tīrthebhyaśca pṛthūdakam

यत्रावगाह्य स्थित्वा च नैनं श्वोमरणं तपेत् ।
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे

yatrāvagāhya sthitvā ca nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet |
mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase

कालोदकं च गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः ।
सरस्वतीदृषद्वत्योः सेवमानोऽनुसंज्वरेत् ।
स्वाध्यायशील एतेषु सर्वेष्वेवमुपस्पृशेत्

kālodakaṃ ca gantāsi labdhāyurjīvite punaḥ |
sarasvatīdṛṣadvatyoḥ sevamāno'nusaṃjvaret |
svādhyāyaśīla eteṣu sarveṣvevamupaspṛśet

त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं मनुरब्रवीत्

tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ manurabravīt

अत्राप्युदाहरन्तीमाः गाथाः सत्यवता कृताः ।
यथा कुमारः सत्यो वै नैव पुण्यो न पापकृत ।
न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम्

atrāpyudāharantīmāḥ gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ |
yathā kumāraḥ satyo vai naiva puṇyo na pāpakṛta |
na hyasti sarvabhūteṣu duḥkhamasminkutaḥ sukham

एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् ।
त्यजतां जीवितं प्रायो निवृत्ते पुण्यपापके ।

evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyinām |
tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo nivṛtte puṇyapāpake |

यत्त्वेव राज्ञो ज्यायिष्ठं कार्याणां तद्ब्रवीमि ते

yattveva rājño jyāyiṣṭhaṃ kāryāṇāṃ tadbravīmi te

बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च ।
यस्यैव बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः

balena saṃvibhāgaiśca jaya svargaṃ punīṣva ca |
yasyaiva balamojaśca sa dharmasya prabhurnaraḥ

ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम् ।
यथैवैतान्पुरा क्षेप्सीस्तथैवैतान्प्रसादय

brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīmimām |
yathaivaitānpurā kṣepsīstathaivaitānprasādaya

अपि धिक्‌क्रियमाणोऽपि तर्ज्यमानोऽप्यनेकधा ।
आत्मनो दर्शनं विद्वान्नाहर्ताऽस्मीति मा क्रुधः ।
घटमानः स्वकार्येषु कुरु निःश्रेयसं परम्

api dhik‌kriyamāṇo'pi tarjyamāno'pyanekadhā |
ātmano darśanaṃ vidvānnāhartā'smīti mā krudhaḥ |
ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru niḥśreyasaṃ param

हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन ।
लाङ्गलाशिकल्पो वा भवेदन्यः परंतपः

himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaścana |
lāṅgalāśikalpo vā bhavedanyaḥ paraṃtapaḥ

न विशेषेण गन्तव्यमचिकित्सेन वा पुनः ।
न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु

na viśeṣeṇa gantavyamacikitsena vā punaḥ |
na jātu nāhamasmīti prasaktavyamasādhuṣu

विकर्मणा तप्यमानः पापात्पापः प्रमुच्यते ।
नैतत्कुर्या पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते

vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpātpāpaḥ pramucyate |
naitatkuryā punariti dvitīyātparimucyate

चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते ।
शुचिस्तीर्थान्यनुचरन्बहुत्वात्परिमुच्यते

cariṣye dharmameveti tṛtīyātparimucyate |
śucistīrthānyanucaranbahutvātparimucyate

कल्याणमनुकर्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ।
ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते

kalyāṇamanukartavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā |
ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te

ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ये ।
तपश्चर्यापरः सत्यं पापाद्विपरिमुच्यते

ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti ye |
tapaścaryāparaḥ satyaṃ pāpādviparimucyate

संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते ।
त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते

saṃvatsaramupāsyāgnimabhiśastaḥ pramucyate |
trīṇi varṣāṇyupāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate

महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ।
अभ्येत्य योजनशतं भ्रूणहा विप्रमुच्यते

mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase |
abhyetya yojanaśataṃ bhrūṇahā vipramucyate

यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयांस्तु तावतः ।
प्रमीयमाणानुन्मोच्य प्राणिहा विप्रमुच्यते

yāvataḥ prāṇino hanyāttajjātīyāṃstu tāvataḥ |
pramīyamāṇānunmocya prāṇihā vipramucyate

अपि चाप्सु निमज्जेत जपंस्त्रिरघमर्षणम् ।
यथाऽश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत्

api cāpsu nimajjeta japaṃstriraghamarṣaṇam |
yathā'śvamedhāvabhṛthastathā tanmanurabravīt

क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा ।
अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत्

kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā |
api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat

बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः
समेत्य सर्वे नृपते त्वयुज्जत ।
धर्मे फलं हेतुकृते महर्षे
तथेतरस्मिन्नरके पापलोक्ये

bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ
sametya sarve nṛpate tvayujjata |
dharme phalaṃ hetukṛte maharṣe
tathetarasminnarake pāpalokye

उभे तु यस्य सुकृते भवेतां
किं तत्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात् ।
आचक्ष्व तत्कर्मफलं महर्षे
कथं पापं नुदते धर्मशीलः

ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ
kiṃ tattayostatra jayottaraṃ syāt |
ācakṣva tatkarmaphalaṃ maharṣe
kathaṃ pāpaṃ nudate dharmaśīlaḥ

कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं
पुण्यानि चेत्कुरुते बुद्धिपूर्वम् ।
स तत्पापं नुदते कर्मशीलो
वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या

kṛtvā pāpaṃ pūrvamabuddhipūrvaṃ
puṇyāni cetkurute buddhipūrvam |
sa tatpāpaṃ nudate karmaśīlo
vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā

पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्तीति पुरुषः ।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः

pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāhamastīti puruṣaḥ |
cikīrṣedeva kalyāṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ

छिद्राणि वसनस्येव साधुना संवृणोति सः ।
यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते

chidrāṇi vasanasyeva sādhunā saṃvṛṇoti saḥ |
yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate

आदित्यः पुनरुद्यन्वा तमः सर्वं व्यपोहति ।
कल्याणमाचरन्नेवं सर्वपापं व्यपोहति

ādityaḥ punarudyanvā tamaḥ sarvaṃ vyapohati |
kalyāṇamācarannevaṃ sarvapāpaṃ vyapohati

एवमुक्त्वा तु राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम् ।
याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः

evamuktvā tu rājānamindroto janamejayam |
yājayāmāsa vidhivadvājimedhena śaunakaḥ

ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः
श्रिया युतः प्रज्वलितोऽनुरूपया ।
विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो
यथा दिवं पूर्णवपुर्निशाकरः

tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ
śriyā yutaḥ prajvalito'nurūpayā |
viveśa rājyaṃ svamamitrakarśano
yathā divaṃ pūrṇavapurniśākaraḥ