इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिशततमोऽध्यायः ॥
17 verses · 134 of 372
Bhishma quotes the teaching ascribed to Kamandaka. For a kshatriya, dharma and artha are both before his eyes, and he should not let them be divided; the fruits of dharma and adharma are never seen here. Seek strength, for wealth, armies and ministers lie in the power of the strong. Bhishma holds strength above dharma: dharma rests on strength as moving things rest on the earth, and follows it as smoke follows the wind. A wrongdoer who loses his strength is shunned like a wolf. For release from such sin the acharyas prescribe study of the three Vedas, serving brahmanas, sweet speech and kind deeds, marriage into a great family, praising others, japa and few words.
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अत्र कामन्दवचनं कीर्तयन्ति पुराविदः ।
प्रत्यक्षावेव धर्मार्थौ क्षत्रियस्य विजानतः
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
atra kāmandavacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ |
pratyakṣāveva dharmārthau kṣatriyasya vijānataḥ
तौ तु न व्यवधातव्यौ परोक्षा धर्मयातना ।
अधर्मो धर्म इत्येतद्यथा वृक्षफलं तथा
tau tu na vyavadhātavyau parokṣā dharmayātanā |
adharmo dharma ityetadyathā vṛkṣaphalaṃ tathā
धर्माधर्मफले जातु ददर्शेह न कश्चन ।
वुभूषेद्बलमेवैतत्सर्वं बलवतो वशे
dharmādharmaphale jātu dadarśeha na kaścana |
vubhūṣedbalamevaitatsarvaṃ balavato vaśe
श्रियं बलममात्यांश्च बलवानिह विन्दति ।
यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं यदल्पकम्
śriyaṃ balamamātyāṃśca balavāniha vindati |
yo hyanāḍhyaḥ sa patitastaducchiṣṭaṃ yadalpakam
बह्वपथ्ये बलवति न किंचित्क्रियते भयात् ।
उभौ सत्याधिकारौ तौ त्रायेते महतो भयात्
bahvapathye balavati na kiṃcitkriyate bhayāt |
ubhau satyādhikārau tau trāyete mahato bhayāt
अति धर्माद्बलं मन्ये बलाद्धर्मः प्रवर्तते ।
बले प्रतिष्ठितो धर्मो धरण्यामिव जंगमः
ati dharmādbalaṃ manye balāddharmaḥ pravartate |
bale pratiṣṭhito dharmo dharaṇyāmiva jaṃgamaḥ
धूमो वायोरिव वशे बलं धर्मोऽनुवर्तते ।
अनीश्वरो बलं धर्मो द्रुमं वल्लीव संश्रिता
dhūmo vāyoriva vaśe balaṃ dharmo'nuvartate |
anīśvaro balaṃ dharmo drumaṃ vallīva saṃśritā
वशे बलवतां धर्मः सुखं भोगवतामिव ।
नास्त्यसाध्यं बलवतां सर्वं बलवता जितम्
vaśe balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhogavatāmiva |
nāstyasādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatā jitam
दुराचारः क्षीणबलः परिमाणं न गच्छति ।
अथ तस्मादुद्विजते सर्वो लोको वृकादिव
durācāraḥ kṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ na gacchati |
atha tasmādudvijate sarvo loko vṛkādiva
अपध्वस्तो ह्यवमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवितं यदधिक्षिप्तं यथैव मरणं तथा
apadhvasto hyavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam |
jīvitaṃ yadadhikṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā
यदेवमाहुः पापेन चारित्रेण विवक्षितम् ।
सुभृशं तप्यते तेन वाक्शल्येन परिक्षतः
yadevamāhuḥ pāpena cāritreṇa vivakṣitam |
subhṛśaṃ tapyate tena vākśalyena parikṣataḥ
अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिमोक्षणे ।
त्रयीं विद्यामुपासीत तथोपासीत वै द्विजान्
atraitadāhurācāryāḥ pāpasya parimokṣaṇe |
trayīṃ vidyāmupāsīta tathopāsīta vai dvijān
प्रसादयेन्मधुरया वाचा चाप्यथ कर्मणा ।
महामनाश्चैव भवेद्विवहेच्च महाकुले
prasādayenmadhurayā vācā cāpyatha karmaṇā |
mahāmanāścaiva bhavedvivahecca mahākule
इत्यस्तीति वदेदेव परेषां कीर्तयेद्गुणान् ।
जपेदुदकशीलः स्यात्पेशलो नातिजल्पकः
ityastīti vadedeva pareṣāṃ kīrtayedguṇān |
japedudakaśīlaḥ syātpeśalo nātijalpakaḥ
ब्रह्म क्षत्रं संप्रविशेद्बहु कृत्वा सुदुष्करम् ।
उच्यमानो हि लोकेन बहु तत्तदचिन्तयन्
brahma kṣatraṃ saṃpraviśedbahu kṛtvā suduṣkaram |
ucyamāno hi lokena bahu tattadacintayan
उपप्राप्यैवमाचारं क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
सुखं च वित्तं भुञ्जीत वृत्तेनैकेन गोपयेत्
upaprāpyaivamācāraṃ kṣipraṃ bahumato bhavet |
sukhaṃ ca vittaṃ bhuñjīta vṛttenaikena gopayet
अपि तेभ्यो मृगान्हत्वा नयेच्च सततं वने ।
यस्मिन्न प्रतिगृह्णन्ति दस्युभोजनशङ्कया ।
लोके च लभते पूजां परत्रेह महत्फलम्
api tebhyo mṛgānhatvā nayecca satataṃ vane |
yasminna pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā |
loke ca labhate pūjāṃ paratreha mahatphalam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)
