Chapter 12: Nakula on true renunciation and Ishvara's order

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यमब्रवीत् ।
राजानमभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम्

arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyamabravīt |
rājānamabhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam

अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तमरिंदम ।
व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता

anurudhya mahāprājño bhrātuścittamariṃdama |
vyūḍhorasko mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā

विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्चिताः ।
तस्माद्विद्वि महाराज देवाः कर्मफले स्थिताः

viśākhayūpe devānāṃ sarveṣāmagnayaścitāḥ |
tasmādvidvi mahārāja devāḥ karmaphale sthitāḥ

अनास्तिकानां भूतानां प्राणदाः पितरश्च ये ।
तेऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव

anāstikānāṃ bhūtānāṃ prāṇadāḥ pitaraśca ye |
te'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva

वेदवादापविद्धास्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान् ।
न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु

vedavādāpaviddhāstu tānviddhi bhṛśanāstikān |
na hi vedoktamutsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu

देवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत ।
अत्याश्रमानयं सर्वानित्याहुर्वेदमिश्चयाः

devayānena nākasya pṛṣṭhamāpnoti bhārata |
atyāśramānayaṃ sarvānityāhurvedamiścayāḥ

ब्राह्मणाः श्रुतिसंपन्नास्तान्निबोध नराधिप ।
वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन्

brāhmaṇāḥ śrutisaṃpannāstānnibodha narādhipa |
vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣvavāsṛjan

कृतात्मा स महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः

kṛtātmā sa mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ

अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितः ।
आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तापसो मतः

anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ |
ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāpaso mataḥ

अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिः ।
अयाचकः सदायोगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः

aniketaḥ paripatanvṛkṣamūlāśrayo muniḥ |
ayācakaḥ sadāyogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ

क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशेषतः ।
विप्रो वेदानधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः

krodhaharṣāvanādṛtya paiśunyaṃ ca viśeṣataḥ |
vipro vedānadhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ

आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतानाहुर्मनीषिणः ।
एकतश्च त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः

āśramāṃstulayā sarvāndhṛtānāhurmanīṣiṇaḥ |
ekataśca trayo rājangṛhasthāśrama ekataḥ

समीक्ष्य तुलया पार्थ कामं स्वर्गं च भारत ।
अयं पन्था महर्षीणाप्रियं लोकविदां गतिः

samīkṣya tulayā pārtha kāmaṃ svargaṃ ca bhārata |
ayaṃ panthā maharṣīṇāpriyaṃ lokavidāṃ gatiḥ

इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ ।
नरः परित्यज्य गृहान्वनमेति विमूढवत्

iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha |
naraḥ parityajya gṛhānvanameti vimūḍhavat

यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिको नरः ।
अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति सृत्युराट्

yadā kāmānsamīkṣeta dharmavaitaṃsiko naraḥ |
athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti sṛtyurāṭ

अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवदुच्यते ।
त्यागयुक्तं महाराज सर्वमेव महाफलम्

abhimānakṛtaṃ karma naitatphalavaducyate |
tyāgayuktaṃ mahārāja sarvameva mahāphalam

शमो दमस्तथा धैर्यं सत्यं शौचमथार्जवम् ।
यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्षो विधिः स्मृतः

śamo damastathā dhairyaṃ satyaṃ śaucamathārjavam |
yajño dhṛtiśca dharmaśca nityamārṣo vidhiḥ smṛtaḥ

पितृदेवातिथिकृते समारम्भोऽत्र शस्यते ।
अत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम्

pitṛdevātithikṛte samārambho'tra śasyate |
atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
त्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित्

etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite |
tyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittirvidyate kvacit

असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिरकल्मषः ।
मां यक्ष्यन्तीति धर्मात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः

asṛjaddhi prajā rājanprajāpatirakalmaṣaḥ |
māṃ yakṣyantīti dharmātmā yajñairvividhadakṣiṇaiḥ

वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं वै तथौषधीः ।
पशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च

vīrudhaścaiva vṛkṣāṃśca yajñārthaṃ vai tathauṣadhīḥ |
paśūṃścaiva tathā medhyānyajñārthāni havīṃṣi ca

गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्माविरोधितम् ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभं तथा

gṛhasthāśramiṇastacca yajñakarmāvirodhitam |
tasmādgārhasthyameveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā

तत्संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यधनान्विताः ।
न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्विषम्

tatsaṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānyadhanānvitāḥ |
na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilviṣam

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथा परे ।
अथापरे महायज्ञान्मनस्येव वितन्वते

svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathā pare |
athāpare mahāyajñānmanasyeva vitanvate

इदमन्यन्महाराज विद्वद्भिः कथितं मम ।
भूमिरग्निश्च वायुश्च न चापो न दिवाकरः

idamanyanmahārāja vidvadbhiḥ kathitaṃ mama |
bhūmiragniśca vāyuśca na cāpo na divākaraḥ

नक्षत्राणि न चन्द्रश्च न दिशः काल एव च ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च न गन्धो न रसः क्वचित्

nakṣatrāṇi na candraśca na diśaḥ kāla eva ca |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca na gandho na rasaḥ kvacit

न च सन्ति प्रमाणानि यैः प्रमेयं प्रसाध्यते ।
प्रत्यक्षमनुमानं न नोपमानमथागमः

na ca santi pramāṇāni yaiḥ prameyaṃ prasādhyate |
pratyakṣamanumānaṃ na nopamānamathāgamaḥ

नार्थापत्तिर्न चैतिह्यं न दृष्टान्तो न संशयः ।
न क्वचिन्निर्णयो राजन्न धर्माधर्म एव च

nārthāpattirna caitihyaṃ na dṛṣṭānto na saṃśayaḥ |
na kvacinnirṇayo rājanna dharmādharma eva ca

तिर्यक्व स्थावरं चैव न देवा न च मानुषाः ।
वर्णाश्रमविभागाश्च न च कर्ता न कामकृत् ।
न चार्थश्च विभूतिश्च न चार्थस्य विचेष्टितम्

tiryakva sthāvaraṃ caiva na devā na ca mānuṣāḥ |
varṇāśramavibhāgāśca na ca kartā na kāmakṛt |
na cārthaśca vibhūtiśca na cārthasya viceṣṭitam

तमोभूतमिदं सर्वमनालोकं जगन्नृप ।
न चात्मा विद्यमानोपि मनसा योगमिच्छति

tamobhūtamidaṃ sarvamanālokaṃ jagannṛpa |
na cātmā vidyamānopi manasā yogamicchati

अचेतनं मनस्त्वासीदात्मा एव सचेतनः ।
ईश्वरश्चेतनस्त्वेकस्तेनेदं गहनीकृतम् ।
मन्त्राश्च चेतना राजन्न च देहेन योजिताः

acetanaṃ manastvāsīdātmā eva sacetanaḥ |
īśvaraścetanastvekastenedaṃ gahanīkṛtam |
mantrāśca cetanā rājanna ca dehena yojitāḥ

तेन विश्वसृजो नाम ऋषयो मन्त्रदेवताः ।
चैतन्यमीश्वरात्प्राप्य ब्रह्माण्डं तैर्विनिर्मितम्

tena viśvasṛjo nāma ṛṣayo mantradevatāḥ |
caitanyamīśvarātprāpya brahmāṇḍaṃ tairvinirmitam

इष्ट्वा विश्वसृजं यज्ञं निर्मितः प्रपितामहः ।
सृष्टिस्तेन समारब्धा प्रसादादीश्वरस्य च

iṣṭvā viśvasṛjaṃ yajñaṃ nirmitaḥ prapitāmahaḥ |
sṛṣṭistena samārabdhā prasādādīśvarasya ca

चैतन्यमीश्वरस्येदं सचेतनमिदं जगत् ।
योगेन च समाविष्टं जगत्कृत्स्नं च शंभुना

caitanyamīśvarasyedaṃ sacetanamidaṃ jagat |
yogena ca samāviṣṭaṃ jagatkṛtsnaṃ ca śaṃbhunā

धर्मश्चार्थश्च कामश्च उक्तो मोक्षश्च संक्षये ।
ब्रह्मणः परमेशस्य ईश्वरेण यदृच्छया

dharmaścārthaśca kāmaśca ukto mokṣaśca saṃkṣaye |
brahmaṇaḥ parameśasya īśvareṇa yadṛcchayā

अज्ञो जन्तुरनीशश्च भाजनं सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

ajño janturanīśaśca bhājanaṃ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā

प्रधानं पुरुषः चैव आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।
मनसा विषयैश्चैव चेतनेन प्रचोदिताः ।
सुखदुःखेन युज्यन्ते कर्मभिश्च प्रचोदिताः

pradhānaṃ puruṣaḥ caiva ātmānaṃ sarvadehinām |
manasā viṣayaiścaiva cetanena pracoditāḥ |
sukhaduḥkhena yujyante karmabhiśca pracoditāḥ

वर्णाश्रमविभागाश्च ईश्वरेण प्रवर्तिताः ।
सदेवासुरगन्धर्वं येनेदं निर्मितं जगत्

varṇāśramavibhāgāśca īśvareṇa pravartitāḥ |
sadevāsuragandharvaṃ yenedaṃ nirmitaṃ jagat

त्वं चान्ये च महाराज ईश्वरस्य वशे स्थिताः ।
जीवन्ते च म्रियन्ते च न स्वतन्त्राः कथंचन

tvaṃ cānye ca mahārāja īśvarasya vaśe sthitāḥ |
jīvante ca mriyante ca na svatantrāḥ kathaṃcana

हित्वाहित्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत् ।
यजन्ते कर्मणा देवा न स पापेन लिप्यते

hitvāhitvā ca bhūtāni hatvā sarvamidaṃ jagat |
yajante karmaṇā devā na sa pāpena lipyate

हिंसात्मकानि कर्माणि सर्वेषां गृहमेधिनाम् ।
देवतानामृषीणां च ते च यान्ति परां गतिम्

hiṃsātmakāni karmāṇi sarveṣāṃ gṛhamedhinām |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca te ca yānti parāṃ gatim

पातिताः शत्रवः पूर्व सर्वत्र वसुधाधिपैः ।
प्रजानां हितकामैश्च आत्मनश्च हितैषिभिः ।

pātitāḥ śatravaḥ pūrva sarvatra vasudhādhipaiḥ |
prajānāṃ hitakāmaiśca ātmanaśca hitaiṣibhiḥ |

यदि तत्र भवेत्पापं कथं ते स्वर्गमास्थिताः ।
न प्राप्ता नरकं राजन्वेष्टिताः पापकर्मभिः

yadi tatra bhavetpāpaṃ kathaṃ te svargamāsthitāḥ |
na prāptā narakaṃ rājanveṣṭitāḥ pāpakarmabhiḥ

एवं मनःसमाधानं मार्गमातिष्ठतो नृप ।
द्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः

evaṃ manaḥsamādhānaṃ mārgamātiṣṭhato nṛpa |
dvijāterbrahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ

स रत्नानि विचित्राणि संहृतानि ततस्ततः ।
मखेष्वनभिसन्त्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसि

sa ratnāni vicitrāṇi saṃhṛtāni tatastataḥ |
makheṣvanabhisantyajya nāstikyamabhijalpasi

कुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप ।
राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः

kuṭumbamāsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa |
rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ

ये चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिताः ।
तैर्यजस्व महीपाल शक्रो देवपतिर्यथा ।

ye cānye kratavastāta brāhmaṇairabhipūjitāḥ |
tairyajasva mahīpāla śakro devapatiryathā |

राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम् ।
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते

rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām |
aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalirucyate

अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताः ।
ग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च

aśvāngāścaiva dāsīśca kareṇūśca svalaṃkṛtāḥ |
grāmāñjanapadāṃścaiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca

अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसः ।
वयं ते राजकलयो भविष्याम विशांपते

apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ |
vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāma viśāṃpate

अदातारोऽशरण्याश्च राजकिल्विषभागिनः ।
दुःखानामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन

adātāro'śaraṇyāśca rājakilviṣabhāginaḥ |
duḥkhānāmeva bhoktāro na sukhānāṃ kadācana

अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम् ।
तीर्थेष्वनभिसंप्लुत्य प्रव्रजिष्यसि चेत्प्रभो

aniṣṭvā ca mahāyajñairakṛtvā ca pitṛsvadhām |
tīrtheṣvanabhisaṃplutya pravrajiṣyasi cetprabho

छिन्नाभ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम् ।
लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो ह्यन्तराले व्यवस्थितः

chinnābhramiva gantāsi vilayaṃ māruteritam |
lokayorubhayorbhraṣṭo hyantarāle vyavasthitaḥ

अन्तर्बहिश्च यत्किंचिन्मनोव्यासङ्गकारकम् ।
परित्यज्य भवेत्त्यागी न हित्वा प्रतितिष्ठति

antarbahiśca yatkiṃcinmanovyāsaṅgakārakam |
parityajya bhavettyāgī na hitvā pratitiṣṭhati

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
ब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित्

etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite |
brāhmaṇasya mahārāja nocchittirvidyate kvacit

निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धाञ्शक्रो यथा दैत्यबलानि सङ्ख्ये ।
कः पार्थ शोचेन्निरतः स्वधर्मे पूर्वैः स्मृते पार्थिवशिष्टजुष्टे

nihatya śatrūṃstarasā samṛddhāñśakro yathā daityabalāni saṅkhye |
kaḥ pārtha śocennirataḥ svadharme pūrvaiḥ smṛte pārthivaśiṣṭajuṣṭe

क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः प्रदाय ।
नाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता न शोचितव्यं भवताऽद्य पार्थ

kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāya |
nākasya pṛṣṭhe'si narendra gantā na śocitavyaṃ bhavatā'dya pārtha