Chapter 66: Ashvatthama consecrated commander beside the dying king

वादिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् ।
हतशिष्टास्तदा राजन्कौरवाणां महारथाः

vādikānāṃ sakāśāttu śrutvā duryodhanaṃ hatam |
hataśiṣṭāstadā rājankauravāṇāṃ mahārathāḥ

विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्णदातोमरशक्तिभिः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन्

vinirbhinnāḥ śitairbāṇairṇadātomaraśaktibhiḥ |
aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
tvaritā javanairaśvairāyodhanamupāgaman

तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् ।
प्रभग्नं वायुवेगेन महासालं यथा वने

tatrāpaśyanmahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam |
prabhagnaṃ vāyuvegena mahāsālaṃ yathā vane

भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् ।
महागर्जामेवारण्ये व्याधेन विनिपातितम्

bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam |
mahāgarjāmevāraṇye vyādhena vinipātitam

विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् ।
यदृच्छया निपतितं चन्द्रमादित्यगोचरात्

vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam |
yadṛcchayā nipatitaṃ candramādityagocarāt

युगान्तमारुतेनेव शोषितं मकरालयम् ।
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम्

yugāntamāruteneva śoṣitaṃ makarālayam |
pūrṇacandramiva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam

रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गमिव विक्रमे ।
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः

reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgamiva vikrame |
vṛtaṃ bhūtagaṇairghoraiḥ kravyādaiśca samantataḥ

यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम् ।
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम् ।
सामर्षं तं नरव्याघ्रं भौमं निपतितं तथा

yathā dhanaṃ lipsamānairbhṛtyairnṛpatisattamam |
bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhādudvṛttacakṣuṣam |
sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ bhaumaṃ nipatitaṃ tathā

ते तं दृष्ट्वा महेष्वासं भूतले पतितं नृपम् ।
मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः

te taṃ dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ bhūtale patitaṃ nṛpam |
mohamabhyāgamansarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ

अवतीर्य रथेभ्यश्च प्राद्रवन्राजसन्निधौ ।
दुर्योधनं च सम्प्राप्य सर्वे भूमावुपाविशन्

avatīrya rathebhyaśca prādravanrājasannidhau |
duryodhanaṃ ca samprāpya sarve bhūmāvupāviśan

ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्

tato drauṇirmahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan |
uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram

न नूनं विद्यते पुण्यं मानुषे किञ्चिदेव हि ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः

na nūnaṃ vidyate puṇyaṃ mānuṣe kiñcideva hi |
yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ

भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् ।
कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने

bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm |
kathameko'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् ।
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ

duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham |
nāpi tānsuhṛdaḥ sarvānkimidaṃ bharatarṣabha

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथञ्चन ।
लोकनाथो भवान्यत्र शेषे पांसुषु रूषितः

duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathañcana |
lokanātho bhavānyatra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ

एष मूर्धाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परन्तपः ।
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्

eṣa mūrdhābhiṣiktānāmagre gatvā parantapaḥ |
satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam

क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव ।
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम

kva te tadamalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva |
sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama

दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे ।
यो वै लोकगुरुर्नाथो भवानेतां दशां गताः

durvijñeyā gatirnūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare |
yo vai lokagururnātho bhavānetāṃ daśāṃ gatāḥ

अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवैव श्रीर्विचिन्त्यते ।
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम्

adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaiva śrīrvicintyate |
bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः ।
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः

tasya tadvacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ |
uvāca rājanputraste prāptakālamidaṃ vacaḥ

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन् ।
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः

vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpamutsṛjan |
kṛpādīnsa tadā vīrānsarvāneva narādhipaḥ

ईदृशो लोकधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते ।
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः

īdṛśo lokadharmo'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate |
vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ

सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षो भवतां हि यः ।
पृथिवीं पालयित्वाऽहमेतां निष्ठामुपागतः

so'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣo bhavatāṃ hi yaḥ |
pṛthivīṃ pālayitvā'hametāṃ niṣṭhāmupāgataḥ

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि ।
दिष्ट्याऽहं निहतः पापैश्चलेनैव विशेषतः

diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃcidāpadi |
diṣṭyā'haṃ nihataḥ pāpaiścalenaiva viśeṣataḥ

उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता ।
दिष्ट्या चास्मिन्हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः

utsāhaśca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā |
diṣṭyā cāsminhato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ

दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् ।
स्वस्तियुक्तांश्च कल्याणांस्तन्मे प्रियमनुत्तमम्

diṣṭyā ca vo'haṃ paśyāmi muktānasmājjanakṣayāt |
svastiyuktāṃśca kalyāṇāṃstanme priyamanuttamam

मा भवन्तोऽत्र तप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे ।
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाऽक्षयाः

mā bhavanto'tra tapyantāṃ sauhṛdānnidhanena me |
yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayā'kṣayāḥ

जानमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः ।
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात्

jānamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ |
tena na cyāvitaścāhaṃ kṣatradharmātsvanuṣṭhitāt

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथञ्चन ।
कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः ।
यतितं विजये शक्त्या दैवं तु दुरतिक्रमम्

sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathañcana |
kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśamanurūpamivātmanaḥ |
yatitaṃ vijaye śaktyā daivaṃ tu duratikramam

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः ।
तूष्णीबभूव राजेन्द्र रुजाऽसौ विह्वलो भृशम्

etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ |
tūṣṇībabhūva rājendra rujā'sau vihvalo bhṛśam

तथा दृष्ट्वा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् ।
द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये

tathā dṛṣṭvā tu rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitam |
drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnirjagatkṣaye

स च क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च ।
बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत्

sa ca krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca |
bāṣpavihvalayā vācā rājānamidamabravīt

पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा ।
न तथा तेन तप्यामि तथा राजंस्त्वयाऽद्य वै

pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunṛśaṃsena karmaṇā |
na tathā tena tapyāmi tathā rājaṃstvayā'dya vai

शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो ।
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च

śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabho |
iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः ।
अद्य रात्रौ महाराज निहनिष्यामि पाण्डवान्

adyāhaṃ sarvapāñcālānvāsudevasya paśyataḥ |
adya rātrau mahārāja nihaniṣyāmi pāṇḍavān

अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति

anujñāṃ tu mahārāja bhavānme dātumarhati

तच्छ्रुत्वा वचनं द्रौणेर्धृतराष्ट्र तवात्मजः ।
(दुर्योधन उवाच)
मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत् ।
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय

tacchrutvā vacanaṃ drauṇerdhṛtarāṣṭra tavātmajaḥ |
(duryodhana uvāca)
manasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanamabravīt |
ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya

स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः ।
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत्

sa tadvacanamājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya rājño'ntikamupāgamat

तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते ।
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम् ।
सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम्

tamabravīnmahārāja putrastava viśāmpate |
mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro'bhiṣicyatām |
saināpatyena bhadraṃ te mama cedicchasi priyam

राज्ञो नियोगाद्योद्वव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः

rājño niyogādyodvavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ |
vartatā kṣatradharmeṇa hyevaṃ dharmavido viduḥ

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः ।
द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यषेचयत्

rājñastu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatastataḥ |
drauṇiṃ rājño niyogena saināpatye'bhyaṣecayat

सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् ।
प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन्

so'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamam |
prayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुतः ।
तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम्

duryodhano'pi rājendra śoṇitena pariplutaḥ |
tāṃ niśāṃ pratipede'tha sarvabhūtabhayāvahām

अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप ।
शोकसंविग्नमनसश्चिन्तामापेदिरे भृशम्

apakramya tu te tūrṇaṃ tasmādāyodhanānnṛpa |
śokasaṃvignamanasaścintāmāpedire bhṛśam

अतः परं सौप्तिकं पर्व भविष्यति ।
(सञ्जय उवाच)
तस्यायमाद्यः श्लोकः ।
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः

ataḥ paraṃ sauptikaṃ parva bhaviṣyati |
(sañjaya uvāca)
tasyāyamādyaḥ ślokaḥ |
tataste sahitāḥ sarve prayātā dakṣiṇāmukhāḥ |
upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśamāgatāḥ