Chapter 1: The owl among the crows

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(सञ्जय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(sañjaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
tataste sahitāḥ sarve prayātā dakṣiṇāmukhāḥ |
upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśamāgatāḥ

विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समनुबोधनात् ।
गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते

vimucya vāhāṃstvaritā bhītāḥ samanubodhanāt |
gahanaṃ deśamāsādya pracchannā nyaviśanta te

सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः ।
[निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः ।]
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन्

senāniveśamabhito nātidūramavasthitāḥ |
[nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantātkṣatavikṣatāḥ |]
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavānanvacintayan

श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम् ।
अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः

śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām |
anusārabhayādbhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravanpunaḥ

ते मुहूर्तात्ततो गत्वा श्रान्तवाहा पिपासिताः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशङ्गताः

te muhūrtāttato gatvā śrāntavāhā pipāsitāḥ |
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṅgatāḥ

राज्ञो वधेन सन्तप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः

rājño vadhena santaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ

अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं मीमेन सञ्जय ।
यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः

aśraddheyamidaṃ karma kṛtaṃ mīmena sañjaya |
yatsa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ

अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा ।
पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम निपातितः

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā |
pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama nipātitaḥ

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः ।
यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ |
yatsametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा

adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya |
hataṃ putraśataṃ śrutvā yanna dīrṇaṃ sahasradhā

कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति ।
न ह्यहं पाण्डुपुत्रस्य विषये वस्तुमुत्सहे

kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati |
na hyahaṃ pāṇḍuputrasya viṣaye vastumutsahe

कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च सञ्जय ।
प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात्

kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca sañjaya |
preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt

प्रभुज्य पृथिवीं सर्वां स्थिता मूर्धनि सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि श्रोतुं शक्ष्यामि सञ्जय ।

prabhujya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitā mūrdhani sañjaya |
kathamadya bhaviṣyāmi śrotuṃ śakṣyāmi sañjaya |

येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम ॥
कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः ।

yena putraśataṃ pūrṇamekena nihataṃ mama ||
kṛtaṃ satyaṃ vacastasya vidurasya mahātmanaḥ |

अकुर्वता वचस्तस्य मम पुत्रेण सञ्जय ॥
अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम ।

akurvatā vacastasya mama putreṇa sañjaya ||
adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama |

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत सञ्जय

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kimakurvata sañjaya

गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरं मनस्विनः ।
अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलतावृतम्

gatvā tu tāvakā rājannātidūraṃ manasvinaḥ |
apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatāvṛtam

ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः ।
सूर्यास्तमयवेलायां कौरवेयस्य शासनात्

te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyairhayottamaiḥ |
sūryāstamayavelāyāṃ kauraveyasya śāsanāt

नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिभिराकुलम् ।
नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम्

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ nānāpakṣibhirākulam |
nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam

नानातोयसमाकीर्णैस्तटाकैरुपशोभितम् ।
पद्मिनीशतसञ्छन्नं नीलोत्पलसमायुतम्

nānātoyasamākīrṇaistaṭākairupaśobhitam |
padminīśatasañchannaṃ nīlotpalasamāyutam

प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः ।
शाखासहस्रसञ्छन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः

praviśya tadvanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ |
śākhāsahasrasañchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśustataḥ

उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः ।
ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम्

upetya tu tadā rājannyagrodhaṃ te mahārathāḥ |
dadṛśurdvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim

तेऽवतीर्य रथेभ्यश्च विप्रमुच्य च वाजिनः ।
उपस्पृश्य यथान्यायं सन्ध्यामन्वासत प्रभो

te'vatīrya rathebhyaśca vipramucya ca vājinaḥ |
upaspṛśya yathānyāyaṃ sandhyāmanvāsata prabho

ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे ।
सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी प्रत्यपद्यत

tato'staṃ parvataśreṣṭhamanuprāpte divākare |
sarvasya jagato dhātrī śarvarī pratyapadyata

ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलङ्कृतम् ।
नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः

grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhiralaṅkṛtam |
nabhoṃ'śukamivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ

इच्छया ते प्रवल्गन्ति ये सत्वा रात्रिचारिणः ।
दिवाचराश्च ये सत्वास्ते निद्रावशमागताः

icchayā te pravalganti ye satvā rātricāriṇaḥ |
divācarāśca ye satvāste nidrāvaśamāgatāḥ

रात्रिञ्चराणां सत्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः ।
क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी

rātriñcarāṇāṃ satvānāṃ ninādo'bhūtsudāruṇaḥ |
kravyādāśca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम्

tasminrātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ |
kṛtavarmā kṛpo drauṇirupopaviviśuḥ samam

उपोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समीपतः ।
तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम्

upopaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samīpataḥ |
tamevārthamatikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam

निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले ।
श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः

nidrayā ca parītāṅgā niṣedurdharaṇītale |
śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ

ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महाबालौ ।
सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले

tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpabhojau mahābālau |
sukhocitāvaduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale

तौ तु सुप्तौ महाराज तस्मिन्देशे महारथौ ।
[महार्हशयनोपेतौ भूमावेव ह्यनाथवत् ॥]

tau tu suptau mahārāja tasmindeśe mahārathau |
[mahārhaśayanopetau bhūmāveva hyanāthavat ||]

क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत ।
न वै स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन्

krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputrastu bhārata |
na vai sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan

न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना ।
वीक्षाञ्चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम्

na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno'timanyunā |
vīkṣāñcakre mahābāhustadvanaṃ ghoradarśanam

वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्वैर्निषेवितम् ।
अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसावृतम्

vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānāsatvairniṣevitam |
apaśyata mahābāhurnyagrodhaṃ vāyasāvṛtam

तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् ।
सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगुपाश्रयाः

tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan |
sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthakpṛthagupāśrayāḥ

सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः ।
सोऽपश्यत्सहसा यान्तमुलूकं घोरदर्शनम्

supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ |
so'paśyatsahasā yāntamulūkaṃ ghoradarśanam

महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम् ।
सुतीक्ष्णघोणानखरं सुपर्णमिव वेगितम्

mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhrupiṅgalam |
sutīkṣṇaghoṇānakharaṃ suparṇamiva vegitam

सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्‍डजः ।
न्यग्रोधस्य ततः साखां पातयामास भारत

so'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇ‍ḍajaḥ |
nyagrodhasya tataḥ sākhāṃ pātayāmāsa bhārata

सन्निपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहङ्गमः ।
सुप्ताञ्जघान विस्रब्धान्वायसान्वायसान्तकः

sannipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṅgamaḥ |
suptāñjaghāna visrabdhānvāyasānvāyasāntakaḥ

केषाञ्चिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह ।
चरणांश्चैव केषाञ्चिद्बभञ्ज चरणायुधः

keṣāñcidacchinatpakṣāñśirāṃsi ca cakarta ha |
caraṇāṃścaiva keṣāñcidbabhañja caraṇāyudhaḥ

क्षणेनाघ्नत्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः

kṣaṇenāghnatsa balavānye'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ

तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशाम्पते ।
न्यग्रोधमण्डलं सर्वं सञ्छन्नं पर्वतोपमम्

teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiśca viśāmpate |
nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ sañchannaṃ parvatopamam

तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत् ।
प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः

tāṃstu hatvā tataḥ kākānkauśiko mudito'bhavat |
pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ

तद्दृष्ट्वा तादृशं कर्म कौशिकेन कृतं निशि ।
तद्भावे कृतसङ्कल्पो द्रौणिरेकोऽन्वचिन्तयत्

taddṛṣṭvā tādṛśaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi |
tadbhāve kṛtasaṅkalpo drauṇireko'nvacintayat

उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे ।
शत्रूणां क्षपणं युक्तं प्राप्तः कालश्च मे मतः

upadeśaḥ kṛto'nena pakṣiṇā mama saṃyuge |
śatrūṇāṃ kṣapaṇaṃ yuktaṃ prāptaḥ kālaśca me mataḥ

नाद्य शक्यं मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः ।
बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः

nādya śakyaṃ mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ

राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया ।
पतङ्गाग्निसमां वृत्तिमास्यायात्मविनाशिनीम्

rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā |
pataṅgāgnisamāṃ vṛttimāsyāyātmavināśinīm

न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः ।
छद्मना तु भवेत्सिद्विः शत्रूणां च क्षयो महान्

nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ |
chadmanā tu bhavetsidviḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān

तत्र सशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत् ।
तं जना बहुमन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः

tatra saśayitādarthādyo'rtho niḥsaṃśayo bhavet |
taṃ janā bahumanyante ye'rthaśāstraviśāradāḥ

यच्चाप्यत्र भवेत्कार्यं गर्हितं लोकनिन्दितम् ।
कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता

yaccāpyatra bhavetkāryaṃ garhitaṃ lokaninditam |
kartavyaṃ tanmanuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā

निन्दितानि च कर्माणि कुत्सितानि पदेपदे ।
सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः

ninditāni ca karmāṇi kutsitāni padepade |
sopadhāni kṛtānyeva pāṇḍavairakṛtātmabhiḥ

अस्मिन्नर्थे पुरा गीताः श्रूयन्ते धर्मवित्तमैः ।
श्लोका न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थास्तत्त्वदर्शिभिः

asminnarthe purā gītāḥ śrūyante dharmavittamaiḥ |
ślokā nyāyamavekṣadbhistattvārthāstattvadarśibhiḥ

परिश्रान्ते विदीर्णे वा भुञ्जाने वाऽपि शत्रुभिः ।
प्रस्थाने वा प्रवेशे वा प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम्

pariśrānte vidīrṇe vā bhuñjāne vā'pi śatrubhiḥ |
prasthāne vā praveśe vā prahartavyaṃ riporbalam

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम् ।
भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत्

nidrārtamardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam |
bhinnayodhaṃ balaṃ yacca dvidhā yuktaṃ ca yadbhavet

इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां निशि मारणे ।
पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान्

ityevaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ niśi māraṇe |
pāṇḍūnāṃ saha pāñcālairdroṇaputraḥ pratāpavān

स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ।
सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च

sa krūrāṃ matimāsthāya viniścitya muhurmuhuḥ |
suptau prābodhayattau tu mātulaṃ bhojameva ca

तौ प्रबुद्धौ महात्मानौ कृपभोजौ महाबालौ ।
नोत्तरं प्रतिपद्येतां तत्र युक्तं हिया वृतौ

tau prabuddhau mahātmānau kṛpabhojau mahābālau |
nottaraṃ pratipadyetāṃ tatra yuktaṃ hiyā vṛtau

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा तावुभौ वाक्यमब्रवीत्

sa muhūrtamiva dhyātvā tāvubhau vākyamabravīt

हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो मबाहलः ।
यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह

hato duryodhano rājā ekavīro mabāhalaḥ |
yasyārthe vairamasmābhirāsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha

एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः ।
पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः

ekākī bahubhiḥ kṣudrairāhave śuddhavikramaḥ |
pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ

वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम् ।
मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्गता

vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsamidaṃ kṛtam |
mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdgatā

विनर्दन्ति च पाञ्चालाः क्ष्वेलन्ति च हसन्ति च ।
धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन्

vinardanti ca pāñcālāḥ kṣvelanti ca hasanti ca |
dhamanti śaṅkhāñśataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn

वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिःस्वनैः ।
अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव ह

vāditraghoṣastumulo vimiśraḥ śaṅkhaniḥsvanaiḥ |
anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva ha

अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम् ।
सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम्

aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām |
siṃhanādaśca śūrāṇāṃ śrūyate sumahānayam

दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गच्छतां भृशम् ।
रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते रोमहर्षणाः

diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ gacchatāṃ bhṛśam |
rathanemisvanāścaiva śrūyante romaharṣaṇāḥ

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम् ।
वयमेव त्रयः शिष्टा अस्मिन्महति वैशसे

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ yadidaṃ kadanaṃ kṛtam |
vayameva trayaḥ śiṣṭā asminmahati vaiśase

केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः ।
निहताः पाण्डवैर्यस्मिन्मन्ये कालस्य पर्ययम्

kecinnāgaśataprāṇāḥ kecitsarvāstrakovidāḥ |
nihatāḥ pāṇḍavairyasminmanye kālasya paryayam

एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः ।
यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते यत्नेऽपि दुष्करे

evametena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ |
yathā hyasyedṛśī niṣṭhā kṛte yatne'pi duṣkare

भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते ।
व्यसनेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम्

bhavatostu yadi prajñā na mohādapacīyate |
vyasane'sminmahatyarthe yannaḥ śreyastaducyatām