Chapter 56: The duel moves to Samantapanchaka

रामसान्निध्यमागम्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
योद्धुकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान्

rāmasānnidhyamāgamya putro duryodhanastava |
yoddhukāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān

दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत ।
प्रीत्या* परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्

dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata |
prītyā* paramayā yukto yudhiṣṭhiramathābravīt

समन्तपञ्चकं पुण्यमितो याम विशाम्पते ।
प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः

samantapañcakaṃ puṇyamito yāma viśāmpate |
prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ

तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने ।
सङ्ग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गं गमिष्यसि

tasminmahāpuṇyatame trailokyasya sanātane |
saṅgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargaṃ gamiṣyasi

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः

tathetyuktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
samantapañcakaṃ vīraḥ prāyādabhimukhaḥ prabhuḥ

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
पद्ध्याममर्षी द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह

tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām |
paddhyāmamarṣī dyutimānagacchatpāṇḍavaiḥ saha

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् ।
अन्तरिक्षचरा देवाः साधुसाध्वित्यपूजयन्

tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam |
antarikṣacarā devāḥ sādhusādhvityapūjayan

वादकाश्च नरास्तत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः

vādakāśca narāstatra dṛṣṭvā te harṣamāgatāḥ

स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः ।
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत्

sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājastavātmajaḥ |
mattasyeva gajendrasya gatimāsthāya so'vrajat

ततः शङ्खनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैः ।
सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः

tataḥ śaṅkhaninādaiśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
siṃhanādaiśca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ

ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमाः ।
प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते ।
दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम्

tataste tu kurukṣetraṃ prāptā naravarottamāḥ |
pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te |
dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrthamuttamam

तस्मिन्देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन्

tasmindeśe tvaniriṇe te tu yuddhamarocayan

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत् ।
बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः

tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛt |
bibhradrūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ

अवबद्धशिरस्त्राणः शुद्धकाञ्चनवर्मभृत् ।
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव

avabaddhaśirastrāṇaḥ śuddhakāñcanavarmabhṛt |
rarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva

तौ तथा सङ्गतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ ।
संयुगे सम्प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ

tau tathā saṅgatau vīrau bhīmaduryodhanāvubhau |
saṃyuge samprakāśete saṃrabdhāviva kuñjarau

रथमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ ।
अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ

rathamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau |
aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāvivoditau

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महोरगौ ।
दहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ

tāvanyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāviva mahoragau |
dahantau locanai rājanparasparavadhaiṣiṇau

संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवः ।
सृक्विणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्

saṃprahṛṣṭamanā rājangadāmādāya kauravaḥ |
sṛkviṇī saṃlihanrājankrodharaktekṣaṇaḥ śvasan

ततो दुर्योधनो राजन्गदामादाय वीर्यवान् ।
भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत्

tato duryodhano rājangadāmādāya vīryavān |
bhīmasenamabhiprekṣya gajo gajamivāhvayat

अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान् ।
आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने

adrisāramayīṃ bhīmastathaivādāya vīryavān |
āhvayāmāsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ ।
संयुगे सम्प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव

tāvudyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarau |
saṃyuge samprakāśetāṃ girī saśikharāviva

तावुभौ समतिक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौ ।
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः

tāvubhau samatikruddhāvubhau bhīmaparākramau |
ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ

उभौ सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ ।
वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च

ubhau sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau |
vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca

सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोरपि ।
उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयोः

sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayorapi |
ubhau sadṛśakarmāṇau tathā sundopasundayoḥ

[रामरावणयोश्चैव वालिसुग्रीवयोस्तथा] ।
तथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परन्तपौ

[rāmarāvaṇayoścaiva vālisugrīvayostathā] |
tathaiva kālasya samau mṛtyoścaiva parantapau

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ ।
वासितासङ्गमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ

anyonyamabhidhāvantau mattāviva mahādvipau |
vāsitāsaṅgame dṛptau śaradīva madotkaṭau

उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव ।
अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिन्दमौ

ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāvuragāviva |
anyonyamabhisaṃrabdhau prekṣamāṇāvarindamau

उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ ।
सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धविशारदौ

ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau |
siṃhāviva durādharṣau gadāyuddhaviśāradau

नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ ।
प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ

nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāviva durutsahau |
prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāviva dustarau

लोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ ।
[पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिन्दमौ

lohitāṅgāviva kruddhau pratapantau mahārathau |
[pūrvapaścimajau meghau prekṣamāṇāvarindamau

गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि ।
रश्मियुक्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ

garjamānau suviṣamaṃ kṣarantau prāvṛṣīva hi |
raśmiyuktau mahātmānau dīptimantau mahābalau

ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ ।
व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविवतोयदौ

dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāvivoditau |
vyāghrāviva susaṃrabdhau garjantāvivatoyadau

जहृषाते महाबाहु सिंहकेसरिणाविव ।
गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ

jahṛṣāte mahābāhu siṃhakesariṇāviva |
gajāviva susaṃrabdhau jvalitāviva pāvakau

ददृशाते महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ।
रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम्

dadṛśāte mahātmānau saśṛṅgāviva parvatau |
roṣātprasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam

तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ ।]
उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसम्मतौ

tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau |]
ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau paramasammatau

सदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ ।
वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ ।
दैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ

sadaśvāviva heṣantau bṛṃhantāviva kuñjarau |
vṛṣabhāviva garjantau duryodhanavṛkodarau |
daityāviva balonmattau rejatustau narottamau

ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम् ।
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्

tato duryodhano rājannidamāha yudhiṣṭhiram |
sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram

इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः ।
उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः

idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ |
upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ

ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम् ।
विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्

tataḥ samupaviṣṭaṃ tatsumahadrājamaṇḍalam |
virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः ।
उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः

teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmānkeśavapūrvajaḥ |
upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः ।
नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो निशि निशाकरः

śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ |
nakṣatrairiva sampūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ

तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ ।
अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ

tau tathā tu mahārāja gadāhastau suduḥsahau |
anyonyaṃ vāgbhirugrābhistakṣamāṇau vyavasthitau

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ ।
उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथाऽऽहवे

apriyāṇi tato'nyonyamuktvā tau kurusattamau |
udīkṣantau sthitau tatra vṛtraśakrau yathā''have

प्रीत्या परमया युक्ताः समभ्यर्च्य यथाविधि ।
आसनं च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम्

prītyā paramayā yuktāḥ samabhyarcya yathāvidhi |
āsanaṃ ca dadau tasmai paryapṛcchadanāmayam

ततो युधिष्ठिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह ।
मधुरं धर्मसंयुक्तं शूराणां हितमेव च

tato yudhiṣṭhiraṃ rāmo vākyametaduvāca ha |
madhuraṃ dharmasaṃyuktaṃ śūrāṇāṃ hitameva ca

मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम ।
कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावनं स्वर्ग्यमेव च

mayā śrutaṃ kathayatāmṛṣīṇāṃ rājasattama |
kurukṣetraṃ paraṃ puṇyaṃ pāvanaṃ svargyameva ca

देवतैर्ऋषिभिर्जुष्टं ब्राह्मणैश्च महात्मभिः ।
तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवाः

devatairṛṣibhirjuṣṭaṃ brāhmaṇaiśca mahātmabhiḥ |
tatra vai yotsyamānā ye dehaṃ tyakṣyanti mānavāḥ

तेषां स्वर्गे ध्रुवो वासः शक्रेण सह मारिष ।
तस्मात्समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नृप ॥
0

teṣāṃ svarge dhruvo vāsaḥ śakreṇa saha māriṣa |
tasmātsamantapañcakamito yāma drutaṃ nṛpa ||
0