Chapter 43: Vasishthapavaha: the Sarasvati carries Vasishtha away

वसिष्ठापवाहो ब्रह्मन्वै भीमवेगः कथं नु सः ।
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्

vasiṣṭhāpavāho brahmanvai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ |
kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tamṛṣiṃ pratyavāhayat

कथमस्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो ।
शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यति

kathamasyābhavadvairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tatprabho |
śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyati

विश्वामित्रस्य विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत ।
भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत्

viśvāmitrasya viprarṣervasiṣṭhasya ca bhārata |
bhṛśaṃ vairamabhūdrājaṃstapaḥspardhākṛtaṃ mahat

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान् ।
पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः

āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe'bhavanmahān |
pūrvataḥ pārśvataścāsīdviśvāmitrasya dhīmataḥ

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्परमं तपः ।
तत्रास्य कर्म तद्धोरं प्रवदन्ति मनीषिणः

yatra sthāṇurmahārāja taptavānparamaṃ tapaḥ |
tatrāsya karma taddhoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम् ।
स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो

yatreṣṭvā bhagavānsthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm |
sthāpayāmāsa tattīrthaṃ sthāṇutīrthamiti prabho

तत्र तीर्थे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप ।
सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्

tatra tīrthe surāḥ skandamabhyaṣiñcannarādhipa |
saināpatyena mahatā surārivinibarhaṇam

तस्मिन्सारस्वते तीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु

tasminsārasvate tīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ |
vasiṣṭhaṃ cālayāmāsa tapasogreṇa tacchṛṇu

विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत ।
स्पर्धां तपः कृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ वतपोधनौ

viśvāmitravasiṣṭhau tāvahanyahani bhārata |
spardhāṃ tapaḥ kṛtāṃ tīvrāṃ cakratustau vatapodhanau

तत्राप्यधिकसन्तप्तो विश्वामित्रो महामुनिः ।
दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह

tatrāpyadhikasantapto viśvāmitro mahāmuniḥ |
dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintāmabhijagāma ha

तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत ।
इदं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम्

tasya buddhiriyaṃ hyāsīddharmanityasya bhārata |
idaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam

आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम् ।
इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः

ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ

एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः ।
सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः

evaṃ niścitya bhagavānviśvāmitro mahāmuniḥ |
sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह ।
गत्वा चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी

sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha |
gatvā cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī

तदा तं वेपमानाङ्गी विवर्णा प्राञ्जलिर्भृशम् ।
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती

tadā taṃ vepamānāṅgī vivarṇā prāñjalirbhṛśam |
upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī

हतवीरा यथा नारी साऽभवद्दुःखिता भृशम् ।
ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्

hatavīrā yathā nārī sā'bhavadduḥkhitā bhṛśam |
brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam

तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ।
यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी

tāmuvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānaya |
yāvadenaṃ nihanmyadya tacchrutvā vyathitā nadī

साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा ।
प्राकम्पत भृशं भीता वायुनेवाहता लता

sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā |
prākampata bhṛśaṃ bhītā vāyunevāhatā latā

तथारूपां तु तां दृष्ट्वा मुनिराह महानदीम् ।
अविचारं वसिष्ठं त्वमानयस्त्वान्तिकं मम

tathārūpāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā munirāha mahānadīm |
avicāraṃ vasiṣṭhaṃ tvamānayastvāntikaṃ mama

सा तस्य वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा पापं चिकीर्षितम् ।
वसिष्ठस्य प्रभावं च जानन्त्यप्रतिमं भुवि

sā tasya vacanaṃ śrutvā jñātvā pāpaṃ cikīrṣitam |
vasiṣṭhasya prabhāvaṃ ca jānantyapratimaṃ bhuvi

साऽभिगम्य वसिष्ठं च इदमर्थमचोदयत् ।
यदुक्ता सरितांश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता

sā'bhigamya vasiṣṭhaṃ ca idamarthamacodayat |
yaduktā saritāṃśreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā

उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनःपुनः ।
चिन्तयित्वा महाशापमृषिविप्रासिता भृशम्

ubhayoḥ śāpayorbhītā vepamānā punaḥpunaḥ |
cintayitvā mahāśāpamṛṣiviprāsitā bhṛśam

तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम् ।
उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः

tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitām |
uvāca rājandharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ

पाह्यात्मानं सरिच्छेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी ।
विश्वामित्रः शपेद्वि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्

pāhyātmānaṃ sariccheṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī |
viśvāmitraḥ śapedvi tvāṃ mā kṛthāstvaṃ vicāraṇām

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् ।
चिन्तयामास कौरव्य किं कृत्वा सुकृतं भवेत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā sarit |
cintayāmāsa kauravya kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet

तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि ।
कृतवान्हि दयां नित्यं तस्या कार्यं हितं मया

tasyāścintā samutpannā vasiṣṭho mayyatīva hi |
kṛtavānhi dayāṃ nityaṃ tasyā kāryaṃ hitaṃ mayā

अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम् ।
जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्

atha kūle svake rājañjapantamṛṣisattamam |
juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvatyabhyacintayat

इदमन्तरमित्येवं ततः सा सरितां वरा ।
कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित्

idamantaramityevaṃ tataḥ sā saritāṃ varā |
kūlāpahāramakarotsvena vegena sā sarit

तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत ।
उह्यमानः स तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम्

tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇirauhyata |
uhyamānaḥ sa tuṣṭāva tadā rājansarasvatīm

पितामहस्य सरसः प्रवृत्ताऽसि सरस्वति ।
व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः

pitāmahasya sarasaḥ pravṛttā'si sarasvati |
vyāptaṃ cedaṃ jagatsarvaṃ tavaivāmbhobhiruttamaiḥ

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषु सृजसे पयः ।
सर्वाश्चापस्त्वमेवेति यथा वयमधीमहि

tvamevākāśagā devi megheṣu sṛjase payaḥ |
sarvāścāpastvameveti yathā vayamadhīmahi

पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्बुद्धिरमा तथा ।
त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत् ।
त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा

puṣṭirdyutistathā kīrtiḥ siddhirbuddhiramā tathā |
tvameva vāṇī svāhā tvaṃ tavāyattamidaṃ jagat |
tvameva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā

एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा ।
वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति

evaṃ sarasvatī rājanstūyamānā maharṣiṇā |
vegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ prati

न्यवेदयत चाक्षीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम्

nyavedayata cākṣīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः ।
अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा

tamānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ |
athānveṣatpraharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्मवध्याभयान्नदी ।
अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता ।
उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा च गाधिजम्

taṃ tu kruddhamabhiprekṣya brahmavadhyābhayānnadī |
apovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśamatandritā |
ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā ca gādhijam

ततोपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
अब्रवीत्त्वथ सङ्क्रुद्धो विश्वामित्रः सरस्वतीम्

tatopavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhamṛṣisattamam |
abravīttvatha saṅkruddho viśvāmitraḥ sarasvatīm

यस्मान्मां त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता ।
शोणितं वह कल्याणि राक्षसानां च सम्मतम्

yasmānmāṃ tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punargatā |
śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rākṣasānāṃ ca sammatam

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता ।
अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा

tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā |
avahacchoṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदा ।
सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः

atharṣayaśca devāśca gandharvāpsarasastadā |
sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvurbhṛśaduḥkhitāḥ

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप ।
आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा

evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa |
āgacchacca punarmārgaṃ svameva saritāṃ varā