इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
38 verses · 42 of 67
Balarama comes to the tirtha where Baka Dalbhya offered King Dhritarashtra's kingdom into the fire. After the Naimisha sages' twelve-year sattra, the Panchalas gave them twenty-seven strong calves. Baka left his share to the others and went to beg cattle from Dhritarashtra, who pointed scornfully to some dead cows: take those, false brahmana. Stung, Baka lit a fire at Avakirna on the Sarasvati, cut flesh from the dead cattle and offered the kingdom with it, and the kingdom began to waste away. Told the cause by his brahmanas, the king fell at Baka's feet and begged forgiveness. Baka relented, made an offering to release the land, and returned to Naimisha with many cattle. Balarama visits Yayati's tirtha next.
वैशम्पायन उवाच
ब्रह्मयोनिभिराकीर्णं जगाम यद्वुनन्दनः ।
यत्र दाल्भ्यो बको राजन्पश्वर्थ सुमहातपाः ।
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं कोपसमन्वितः
brahmayonibhirākīrṇaṃ jagāma yadvunandanaḥ |
yatra dālbhyo bako rājanpaśvartha sumahātapāḥ |
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ kopasamanvitaḥ
तपसा घोररूपेण कर्शयन्देहमात्मनः ।
क्रोधेन महताऽऽविष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान्
tapasā ghorarūpeṇa karśayandehamātmanaḥ |
krodhena mahatā''viṣṭo dharmātmā vai pratāpavān
पुरा हि नैमिशीयानां सत्रे द्वादशवार्षिके ।
वृत्ते विश्वजितोऽन्ते वै पाञ्चालानृषयोऽगमन्
purā hi naimiśīyānāṃ satre dvādaśavārṣike |
vṛtte viśvajito'nte vai pāñcālānṛṣayo'gaman
तत्रेश्वरमयाचन्त दक्षिणार्थं मनस्विनः ।
तत्र ते लेभिरे राजन्पाञ्चालेभ्यो महर्षयः ।
बलान्वितान्वत्सतरान्निर्व्याधीन्सप्तविंशतिम्
tatreśvaramayācanta dakṣiṇārthaṃ manasvinaḥ |
tatra te lebhire rājanpāñcālebhyo maharṣayaḥ |
balānvitānvatsatarānnirvyādhīnsaptaviṃśatim
तानब्रवीद्बलो दाल्भ्यो विभजध्वं पशूनिति ।
पशूनेतानहं त्यक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम्
tānabravīdbalo dālbhyo vibhajadhvaṃ paśūniti |
paśūnetānahaṃ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam
एवमुक्त्वा वको राजन्नृषीन्सर्वांन्प्रतापवान् ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं ब्राह्मणोत्तमः ॥
0
अयाचत पशून्दाल्भ्यः स चैनं रुषितोऽब्रवीत्
evamuktvā vako rājannṛṣīnsarvāṃnpratāpavān |
jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ brāhmaṇottamaḥ ||
0
ayācata paśūndālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣito'bravīt
यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास्तदा नृपसत्तमः ।
एतान्पशून्नय क्षिप्रं ब्रह्मबन्धो यदीच्छसि
yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gāstadā nṛpasattamaḥ |
etānpaśūnnaya kṣipraṃ brahmabandho yadīcchasi
ऋषिस्त्वथ बकः क्रुद्धश्चिन्तयामास धर्मवित् ।
अहो वत नृशंसं वै वाक्यमुक्तोऽस्मि संसदि
ṛṣistvatha bakaḥ kruddhaścintayāmāsa dharmavit |
aho vata nṛśaṃsaṃ vai vākyamukto'smi saṃsadi
चिन्तयित्वा मुहूर्तेन रोषाविष्टो द्विजोत्तमः ।
मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः
cintayitvā muhūrtena roṣāviṣṭo dvijottamaḥ |
matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ
स तूत्कृत्य मृतानां वै मांसानि मुनिसत्तमः ।
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा
sa tūtkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni munisattamaḥ |
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā
अवाकर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वाल्य पावकम् ।
xxxx दाल्भ्यो महाराज नियमं परमं स्थितः
avākarṇe sarasvatyāstīrthe prajvālya pāvakam |
xxxx dālbhyo mahārāja niyamaṃ paramaṃ sthitaḥ
स तैरेव जुहावाग्नौ राष्ट्रं मांसैर्महातपः
sa taireva juhāvāgnau rāṣṭraṃ māṃsairmahātapaḥ
तस्मिंस्तु विधिवत्सत्रे सम्प्रवृत्ते सुदारुणे ।
अक्षीयत ततो राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव
tasmiṃstu vidhivatsatre sampravṛtte sudāruṇe |
akṣīyata tato rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva
छिxxxमानं xxxxxx परशुना विभो
xxxxxxxxxxxx व्यवकीर्थमचेतनम्
chixxxmānaṃ xxxxxx paraśunā vibho
xxxxxxxxxxxx vyavakīrthamacetanam
दृष्ट्वा तथाऽवकीर्णं तु राष्ट्रं च मनुजाधिपः ।
बभूव दुर्मना राजा चिन्तयामास च प्रभुः
dṛṣṭvā tathā'vakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ ca manujādhipaḥ |
babhūva durmanā rājā cintayāmāsa ca prabhuḥ
xxxxxxxxxरद्यत्रं ब्राह्मणैः सहितः पुरा ।
xxxxxगच्छत्तु क्षीयते राष्ट्रमेव च
xxxxxxxxxradyatraṃ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā |
xxxxxgacchattu kṣīyate rāṣṭrameva ca
यदा स पार्थिवः खिन्नस्ते च विप्रास्तदाऽनघ
yadā sa pārthivaḥ khinnaste ca viprāstadā'nagha
यदा चापि न शक्नोति राष्ट्रं मोक्षयितुं नृपः ।
अथ विप्रादिकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय
yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṃ mokṣayituṃ nṛpaḥ |
atha viprādikāṃstatra papraccha janamejaya
ततो विप्रादिकाः प्राहुः पशुविप्रकृतस्त्वया ।
मांसैरभिजुहोतीदं तव राष्ट्रं मुनिर्बकः
tato viprādikāḥ prāhuḥ paśuviprakṛtastvayā |
māṃsairabhijuhotīdaṃ tava rāṣṭraṃ munirbakaḥ
तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान् ।
तस्यैतत्तपसः कर्म येन तेऽद्य लयो महान्
tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān |
tasyaitattapasaḥ karma yena te'dya layo mahān
यदीच्छसि महाबाहो शान्तिं राष्ट्रस्य भूमिप ।
अपां कुञ्जे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव
yadīcchasi mahābāho śāntiṃ rāṣṭrasya bhūmipa |
apāṃ kuñje sarasvatyāstaṃ prasādaya pārthiva
सरस्वतीं ततो गत्वा स राजा बकमब्रवीत् ।
निपत्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्भरतर्षभ
sarasvatīṃ tato gatvā sa rājā bakamabravīt |
nipatya śirasā bhūmau prāñjalirbharatarṣabha
प्रसादये त्वां भगवन्नपराधं क्षमस्व मे ।
मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः ।
त्वं गतिस्त्वं च मे नाथः प्रसादं कर्तुमर्हसि
prasādaye tvāṃ bhagavannaparādhaṃ kṣamasva me |
mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ |
tvaṃ gatistvaṃ ca me nāthaḥ prasādaṃ kartumarhasi
तं तथा विलपन्तं तु शोकोपहतचेतसम् ।
दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तस्य व्यमोचयत्
taṃ tathā vilapantaṃ tu śokopahatacetasam |
dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ tasya vyamocayat
ऋषिः प्रसन्नस्तस्याभूत्संरम्भं च विहाय सः ।
मोक्षार्थं तस्य राज्यस्य जुहाव पुनराहुतिम्
ṛṣiḥ prasannastasyābhūtsaṃrambhaṃ ca vihāya saḥ |
mokṣārthaṃ tasya rājyasya juhāva punarāhutim
मोक्षयित्वा ततो र्ष्ट्रं प्रतिगृह्य पशून्बहून् ।
हृष्टात्मा नैमिशारण्यं जगाम पुनरेव सः
mokṣayitvā tato rṣṭraṃ pratigṛhya paśūnbahūn |
hṛṣṭātmā naimiśāraṇyaṃ jagāma punareva saḥ
धृतराष्ट्रोऽपि धर्मात्मा स्वस्थचेता महामनाः ।
स्वमेव नगरं राजन्प्रतिपेदे महर्द्धिमत्
dhṛtarāṣṭro'pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ |
svameva nagaraṃ rājanpratipede maharddhimat
तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिरुदारधीः ।
असुराणामभावाय भवाय च दिवौकसाम्
tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatirudāradhīḥ |
asurāṇāmabhāvāya bhavāya ca divaukasām
मांसैरभिजुहावेष्टिमक्षीयन्त ततोऽसुराः ।
दैवतैरपि सम्भग्ना जितकाशिभिराहवे
māṃsairabhijuhāveṣṭimakṣīyanta tato'surāḥ |
daivatairapi sambhagnā jitakāśibhirāhave
तत्रापि विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ।
वाजिनः कुञ्जरांश्चैव रथांश्चश्वतरीयुतान्
tatrāpi vidhivaddattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ |
vājinaḥ kuñjarāṃścaiva rathāṃścaśvatarīyutān
रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम् ।
ययौ तीर्थं महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते
ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam |
yayau tīrthaṃ mahābāhuryāyātaṃ pṛthivīpate
तत्र यज्ञे ययातेश्च महाराज सरस्वती ।
सर्पिः पयश्च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः
tatra yajñe yayāteśca mahārāja sarasvatī |
sarpiḥ payaśca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ
तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रो ययातिः पृथिवीपतिः ।
आक्रामदूर्ध्वं पुदितो लेभे लोकांश्च पुष्कलान्
tatreṣṭvā puruṣavyāghro yayātiḥ pṛthivīpatiḥ |
ākrāmadūrdhvaṃ pudito lebhe lokāṃśca puṣkalān
पुनस्तत्र च राज्ञस्तु ययातेर्यजतः प्रभोः ।
औदार्यं परमं कृत्वा भक्तिं चात्मनि शाश्वतीम् ।
ददौ कामान्ब्राह्मणेभ्यो वान्यान्यो मनसेच्छति
punastatra ca rājñastu yayāteryajataḥ prabhoḥ |
audāryaṃ paramaṃ kṛtvā bhaktiṃ cātmani śāśvatīm |
dadau kāmānbrāhmaṇebhyo vānyānyo manasecchati
यो यत्र स्थित एवेह आहूतो यज्ञसंस्तरे ।
तस्यतस्य सरिच्छ्रेष्ठा गृहादि शयनादिकम् ।
षड्रसं भोजनं चैव दानं नानाविधं तथा
yo yatra sthita eveha āhūto yajñasaṃstare |
tasyatasya saricchreṣṭhā gṛhādi śayanādikam |
ṣaḍrasaṃ bhojanaṃ caiva dānaṃ nānāvidhaṃ tathā
ते मन्यमाना राज्ञस्तु सम्प्रदानमनुत्तमम् ।
राजानं तुष्टुवुः प्रीता दत्त्वा चैवाशिषः शुभाः
te manyamānā rājñastu sampradānamanuttamam |
rājānaṃ tuṣṭuvuḥ prītā dattvā caivāśiṣaḥ śubhāḥ
तत्र देवाः सगन्धर्वाः प्रीता यज्ञस्य सम्पदा ।
विस्मिता मानुषाश्चासन्दृष्ट्वा तां यज्ञसम्पदम्
tatra devāḥ sagandharvāḥ prītā yajñasya sampadā |
vismitā mānuṣāścāsandṛṣṭvā tāṃ yajñasampadam
ततस्तालकेतुर्महाधर्मकेतु--
र्महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः ।
वसिष्ठापवाहं महाभीमवेगं
धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम
tatastālaketurmahādharmaketu--
rmahātmā kṛtātmā mahādānanityaḥ |
vasiṣṭhāpavāhaṃ mahābhīmavegaṃ
dhṛtātmā jitātmā samabhyājagāma
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)
