Chapter 38: Balarama's tirthas, and why the Sarasvati turned back

ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधः ।
शूराऽऽभीरन्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती ।
तस्मात्तामृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति च

tato vinaśanaṃ rājannājagāma halāyudhaḥ |
śūrā''bhīranprati dveṣādyatra naṣṭā sarasvatī |
tasmāttāmṛṣayo nityaṃ prāhurvinaśaneti ca

तत्राप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः ।
सुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे

tatrāpyupaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ |
subhūmikaṃ tato'gacchatsarasvatyāstaṭe vare

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः ।
क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः

tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālamatandritāḥ |
krīḍābhirvimalābhiśca krīḍanti vimalānanāḥ

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासिमासि जनेश्वर ।
अभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम्

tatra devāḥ sagandharvā māsimāsi janeśvara |
abhigacchanti tattīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasevitam

तत्र नृत्यन्ति गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।
समेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम्

tatra nṛtyanti gandharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
sametya sahitā rājanyathāprāptaṃ yathāsukham

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः ।
पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः

tatra modanti devāśca pitaraśca savīrudhaḥ |
puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा ।
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे

ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃstāsāmapsarasāṃ śubhā |
subhūmiketi vikhyātā sarasvatyāstaṭe vare

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः ।
श्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम्

tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ |
śrutvā gītaṃ ca taddivyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam

शय्याश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः

śayyāśca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasām |
gandharvāṇāṃ tatastīrthamāgacchadrohiṇīsutaḥ

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
नृत्तवादित्रगीतं च कुर्न्वति सुमनोरमम्

viśvāvasumukhāstatra gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
nṛttavāditragītaṃ ca kurnvati sumanoramam

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु ।
अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा

tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasu |
ajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā

भोजयित्वा द्विजान्कामैः सन्तर्प्य च महाधनैः ।
प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः

bhojayitvā dvijānkāmaiḥ santarpya ca mahādhanaiḥ |
prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaśca mādhavaḥ

तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिन्दमः ।
गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली

tasmādgandharvatīrthācca mahābāhurarindamaḥ |
gargasroto mahātīrthamājagāmaikakuṇḍalī

तत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना ।
कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः

tatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā |
kālajñānagatiścaiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ

उत्पाता दारुणाश्चैक शुभाश्च जनमेजय ।
सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विदिता वै महात्मना

utpātā dāruṇāścaika śubhāśca janamejaya |
sarasvatyāḥ śubhe tīrthe viditā vai mahātmanā

तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम्

tasya nāmnā ca tattīrthaṃ gargasrota iti smṛtam

तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप ।
उपासाञ्चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो

tatra gargaṃ mahābhāgamṛṣayaḥ suvratā nṛpa |
upāsāñcakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः ।
विधिवद्वि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्

tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ |
vidhivadvi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्विप्रेभ्यो विप्रदाय सः ।
नीलवासास्तदाऽगच्छच्छङ्घतीर्थं महायशाः

uccāvacāṃstathā bhakṣyānviprebhyo vipradāya saḥ |
nīlavāsāstadā'gacchacchaṅghatīrthaṃ mahāyaśāḥ

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ।
श्वेतपर्वतसङ्काशमृषिसङ्घैर्निषेवितम् ।
सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली

tatrāpaśyanmahāśaṅkhaṃ mahāmerumivocchritam |
śvetaparvatasaṅkāśamṛṣisaṅghairniṣevitam |
sarasvatyāstaṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः ।
पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः

yakṣā vidyādharāścaiva rākṣasāścāmitaujasaḥ |
piśācāścāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः ।
व्रतैश्च नियमैश्चैव कालेकाले स्म भुञ्जते

te sarve hyaśanaṃ tyaktvā phalaṃ tasya vanaspateḥ |
vrataiśca niyamaiścaiva kālekāle sma bhuñjate

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक् ।
अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ

prāptaiśca niyamaistaistairvicarantaḥ pṛthakpṛthak |
adṛśyamānā manujairvyacaranpuruṣarṣabha

एवं ख्यातो नरव्याघ्र लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिः ।
तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम्

evaṃ khyāto naravyāghra loke'sminsa vanaspatiḥ |
tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे पयस्विनीः ।
ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च

tasmiṃśca yaduśārdūlo dattvā tīrthe payasvinīḥ |
tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः ।
पुण्यं नैसर्गिकं राजन्नाजगाम हलायुधः

pūjayitvā dvijāṃścaiva pūjitaśca tapodhanaiḥ |
puṇyaṃ naisargikaṃ rājannājagāma halāyudhaḥ

तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलः ।
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान्

tatra gatvā munīndṛṣṭvā nānāveṣadharānbalaḥ |
āplutya salile cāpi pūjayāmāsa vai dvijān

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान् ।
ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम्

tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogānsupuṣkalān |
tataḥ prāyādbalo rājandakṣiṇena sarasvatīm

गत्वा चैवं महाबाहुर्नातिदूरे महायशाः ।
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः

gatvā caivaṃ mahābāhurnātidūre mahāyaśāḥ |
dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrthamāgamadacyutaḥ

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः सन्निवेशनम् ।
महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम्

yatra pannagarājasya vāsukeḥ sanniveśanam |
mahādyutermahārāja bahubhiḥ pannagairvṛtam

ऋषीणां हि सहस्राणि तत्र नित्यं चतुर्दश ।
यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधि

ṛṣīṇāṃ hi sahasrāṇi tatra nityaṃ caturdaśa |
yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamam |
sarvapannagarājānamabhyaṣiñcanyathāvidhi

पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म पौरव

pannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma paurava

तत्रापि विधिवद्दत्वा विप्रेभ्यो रत्नसञ्चयान् ।
प्रायात्प्राचीं दिशं राजंस्तत्र तीर्थान्यनेकशः

tatrāpi vidhivaddatvā viprebhyo ratnasañcayān |
prāyātprācīṃ diśaṃ rājaṃstatra tīrthānyanekaśaḥ

सहस्रशतसङ्ख्यानि प्रथितानि पदेपदे ।
आप्लुत्य तत्र तीर्थेषु यथोक्तं तत्र चर्षिभिः

sahasraśatasaṅkhyāni prathitāni padepade |
āplutya tatra tīrtheṣu yathoktaṃ tatra carṣibhiḥ

दत्त्वा वसु द्विजाग्र्येभ्यो निर्जगाम महाबलः ।
तत्रस्थानृषिसङ्घांस्तानभिवाद्य हलायुधः

dattvā vasu dvijāgryebhyo nirjagāma mahābalaḥ |
tatrasthānṛṣisaṅghāṃstānabhivādya halāyudhaḥ

ततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेक्तिं महत् ।
यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती

tato rāmo'gamattīrthamṛṣibhiḥ sektiṃ mahat |
yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatī

ऋषीणां नैमिषेयाणावमेक्षार्थं महात्मनाम् ।
निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली ।
बभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः

ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇāvamekṣārthaṃ mahātmanām |
nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī |
babhūva vismito rājanbalaḥ śvetānulepanaḥ

कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखीभवत् ।
व्याख्यातमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम

kasmātsarasvatī brahmannivṛttā prāṅmukhībhavat |
vyākhyātametadicchāmi sarvamadhvaryusattama

कस्मिंश्चित्कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः ।
निवृत्ता हेतुना केन कथमेव सरिद्वरा

kasmiṃścitkāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ |
nivṛttā hetunā kena kathameva saridvarā

पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः ।
वर्तमाने सुविपुले सत्रे द्वादशवार्षिके

pūrvaṃ kṛtayuge rājannaimiṣeyāstapasvinaḥ |
vartamāne suvipule satre dvādaśavārṣike

ऋषयो बहवो राजंस्तत्सत्रमभिपेदिरे ।
उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधि

ṛṣayo bahavo rājaṃstatsatramabhipedire |
uṣitvā ca mahābhāgāstasminsatre yathāvidhi

निवृत्ते नैमिषे ये वै सत्रे द्वादशवार्षिके ।
आजग्मुर्ऋषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात्

nivṛtte naimiṣe ye vai satre dvādaśavārṣike |
ājagmurṛṣayastatra bahavastīrthakāraṇāt

ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशाम्पते ।
तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणोत्तरे

ṛṣīṇāṃ bahulatvāttu sarasvatyā viśāmpate |
tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇottare

समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः ।
तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः

samantapañcakaṃ yāvattāvatte dvijasattamāḥ |
tīrthalobhānnaravyāghra nadyāstīraṃ samāśritāḥ

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायेनातिमहता बभूवुः पूरिता दिशः

juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām |
svādhyāyenātimahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम् ।
अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः

agnihotraistatasteṣāṃ hūyamānairmahātmanām |
aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः ।
दन्तोलूखलिनश्चान्ये सम्प्रक्षालास्तथा परे

vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāśca tāpasāḥ |
dantolūkhalinaścānye samprakṣālāstathā pare

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः ।
नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः

vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāśca tāpasāḥ |
nānāniyamayuktāśca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ

आसन्वै मुनयस्तवत्र सरस्वत्याः समीपतः ।
शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः

āsanvai munayastavatra sarasvatyāḥ samīpataḥ |
śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgāmiva divaukasaḥ

शतशश्च समापेतुर्ऋषयः सत्रयाजिनः ।
तेऽवकाशं न ददृशुः सरस्वत्या महाव्रताः ।
तेऽवकाशं च ददृशुः कुरुक्षेत्रं (त्रे) महाव्रताः

śataśaśca samāpeturṛṣayaḥ satrayājinaḥ |
te'vakāśaṃ na dadṛśuḥ sarasvatyā mahāvratāḥ |
te'vakāśaṃ ca dadṛśuḥ kurukṣetraṃ (tre) mahāvratāḥ

ततो यज्ञोपवीतैः स्वैस्तत्र कृत्वा सरस्वतीम् ।
जुहुवुश्चाग्निहोत्रांश्च चक्रुश्च विविधाः क्रियाः

tato yajñopavītaiḥ svaistatra kṛtvā sarasvatīm |
juhuvuścāgnihotrāṃśca cakruśca vividhāḥ kriyāḥ

ततस्तमृपिसङ्घातं निराशं चिन्तयान्वितम् ।
दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती

tatastamṛpisaṅghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitam |
darśayāmāsa rājendra teṣāmarthe sarasvatī

ततः कुञ्जान्बहून्कृत्वा सन्निवृत्ता सरस्वती ।
ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय

tataḥ kuñjānbahūnkṛtvā sannivṛttā sarasvatī |
ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyājjanamejaya

ततो निवृत्त्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती ।
भूयः प्रतीच्यभिमुखी प्रसुस्राव सरिद्वरा

tato nivṛttya rājendra teṣāmarthe sarasvatī |
bhūyaḥ pratīcyabhimukhī prasusrāva saridvarā

अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो जगाम ह ।
अत्यद्भुतं महच्चक्रे तदा राजन्महानदी

amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo jagāma ha |
atyadbhutaṃ mahaccakre tadā rājanmahānadī

एवं स कुञ्जो राजन्वै नैमिषीय इति स्मृतः ।
कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं क्रियाम्

evaṃ sa kuñjo rājanvai naimiṣīya iti smṛtaḥ |
kuruśreṣṭha kurukṣetre kuruṣva mahatīṃ kriyām

तत्र कुञ्जान्बहून्दृष्ट्वा निवृत्तां च सरस्वतीम् ।
बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः

tatra kuñjānbahūndṛṣṭvā nivṛttāṃ ca sarasvatīm |
babhūva vismayastatra rāmasyātha mahātmanaḥ

उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद्यदुनन्दनः ।
दत्त्वा देयान्द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च

upaspṛśya tu tatrāpi vidhivadyadunandanaḥ |
dattvā deyāndvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca

भक्ष्यं भोज्यं कच विविधं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय च ।
ततः प्रायाद्बलो राजन्पूज्यमानो द्विजातिभिः

bhakṣyaṃ bhojyaṃ kaca vividhaṃ brāhmaṇebhyaḥ pradāya ca |
tataḥ prāyādbalo rājanpūjyamāno dvijātibhiḥ

सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् ।
बदरेङ्गुदश्यामाकाप्लुक्षाश्वत्थबिभीतकैः

sarasvatītīrthavaraṃ nānādvijagaṇāyutam |
badareṅgudaśyāmākāplukṣāśvatthabibhītakaiḥ

कङ्कोलैश्च पलाश्चैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा ।
सरस्वतीतीर्थरुहैस्तरुभिर्विविधैस्तथा

kaṅkolaiśca palāścaiśca karīraiḥ pīlubhistathā |
sarasvatītīrtharuhaistarubhirvividhaistathā

करुषकवरैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा ।
अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम्

karuṣakavaraiścaiva bilvairāmrātakaistathā |
atimuktakaṣaṇḍaiśca pārijātaiśca śobhitam

कदलीवनभूयिष्ठं दृष्टिकान्तं मनोहरम् ।
वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपि

kadalīvanabhūyiṣṭhaṃ dṛṣṭikāntaṃ manoharam |
vāyvambuphalaparṇādairdantolūkhalikairapi

तथाऽश्मकुट्टैर्वातेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम् ।
स्वाध्यायघोषसङ्घुष्टं मृगयूथशताकुलम्

tathā'śmakuṭṭairvāteyairmunibhirbahubhirvṛtam |
svādhyāyaghoṣasaṅghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam

अहिंस्रैर्धर्मपरमैर्नृभिरत्यर्थरोवितम् ।
सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधः ।
यत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः

ahiṃsrairdharmaparamairnṛbhiratyartharovitam |
saptasārasvataṃ tīrthamājagāma halāyudhaḥ |
yatra maṅkaṇakaḥ siddhastapastepe mahāmuniḥ