Chapter 30: Hunters reveal Duryodhana's hiding place in the lake

मुहूर्तादिव राजेन्द्र सर्वं शून्यमदृश्यत ।
मत्तवारणसंघुष्टं शिबिरं विद्रुते बले

muhūrtādiva rājendra sarvaṃ śūnyamadṛśyata |
mattavāraṇasaṃghuṣṭaṃ śibiraṃ vidrute bale

यत्र शब्देन महता नान्वबुध्यन्महारथाः ।
तत्र शब्दं न शृणुमो मनुष्यस्यापि कस्यचित्

yatra śabdena mahatā nānvabudhyanmahārathāḥ |
tatra śabdaṃ na śṛṇumo manuṣyasyāpi kasyacit

हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे ।
मामकाश्चावशिष्टास्ते किमकुर्वत सञ्जय

hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire |
māmakāścāvaśiṣṭāste kimakurvata sañjaya

कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ।
दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किमकरोत्तदा

kṛtavarmā kṛpaścaiva droṇaputraśca vīryavān |
duryodhanaśca mandātmā rājā kimakarottadā

सम्प्राद्रुवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः

samprādruvatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanām |
vidrute śibire śūnye bhṛśodvignāstrayo rathāḥ

निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा वैजयिनां स्वनम् ।
विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्विनः ।
स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते हदमभ्ययुः

niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vaijayināṃ svanam |
vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛdvinaḥ |
sthānaṃ nārocayaṃstatra tataste hadamabhyayuḥ

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे ।
हृष्टः पर्यपतद्राजन्दुर्योधनवधेप्सया

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇe |
hṛṣṭaḥ paryapatadrājanduryodhanavadhepsayā

मार्गमाणास्तु सङ्क्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः ।
यत्नतोऽन्वेषमाणास्ते नैवापश्यञ्जनाधिपम्

mārgamāṇāstu saṅkruddhāstava putraṃ jayaiṣiṇaḥ |
yatnato'nveṣamāṇāste naivāpaśyañjanādhipam

यदा दुर्योधनो युद्धं त्यक्त्वा पद्भ्यां पराक्रममत् ।
तं हदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया

yadā duryodhano yuddhaṃ tyaktvā padbhyāṃ parākramamat |
taṃ hadaṃ prāviśaccāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā

यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः ।
ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्त ससैनिकाः

yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ |
tataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhanta sasainikāḥ

ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः ।
सन्निविष्टेषु पार्थेषु प्रययुस्तं हदं शनैः

tataḥ kṛpaśca drauṇiśca kṛtavarmā ca sātvataḥ |
sanniviṣṭeṣu pārtheṣu prayayustaṃ hadaṃ śanaiḥ

ते तं हदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः ।
अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तमम्भसि

te taṃ hadaṃ samāsādya yatra śete janādhipaḥ |
abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptamambhasi

राजन्नुत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम् ।
जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गमाप्नुहि

rājannuttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhiryudhiṣṭhiram |
jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargamāpnuhi

तेषामपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया ।
प्रतिविद्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः

teṣāmapi balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayā |
pratividdhāśca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭāstatra sainikāḥ

न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशाम्पते ।
अस्माभिरपि गुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत

na te vegaṃ viṣahituṃ śaktāstava viśāmpate |
asmābhirapi guptasya tasmāduttiṣṭha bhārata

दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात्पुरुषक्षयात् ।
पाण्डुकौरवसम्मर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान्

diṣṭyā paśyāmi vo muktānīdṛśātpuruṣakṣayāt |
pāṇḍukauravasammardājjīvamānānnararṣabhān

विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः ।
भवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः ।
उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये

vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ |
bhavantaśca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ |
udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye

न त्वेतदद्भुतं वीरा यद्वो महदिदं मनः ।
अस्मासु च परा शक्तिर्न तु कालः पराक्रमे

na tvetadadbhutaṃ vīrā yadvo mahadidaṃ manaḥ |
asmāsu ca parā śaktirna tu kālaḥ parākrame

विश्रम्यैकां निशामद्य भवद्भिः सहितो रणे ।
प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्श्वो न स्याच्च श्रमो मम

viśramyaikāṃ niśāmadya bhavadbhiḥ sahito raṇe |
pratiyotsyāmyahaṃ śatrūñśvo na syācca śramo mama

एवमुक्तोऽब्रवीद्द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम् ।
उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते विजेष्यामो वयं परान्

evamukto'bravīddrauṇī rājānaṃ yuddhadurmadam |
uttiṣṭha rājanbhadraṃ te vijeṣyāmo vayaṃ parān

इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च ।
शपे राजन्यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान्

iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca |
śape rājanyathā hyadya nihaniṣyāmi somakān

मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिमाप्नुयां सज्जनोचिताम् ।
यदीमां रजनीं व्युष्टां न हि हन्मि परान्रणे

mā sma yajñakṛtāṃ prītimāpnuyāṃ sajjanocitām |
yadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na hi hanmi parānraṇe

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्विमोक्ष्ये कवचं विभो ।
उत्तिष्ठ त्वं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप

nāhatvā sarvapāñcālānvimokṣye kavacaṃ vibho |
uttiṣṭha tvaṃ bravīmyetattanme śṛṇu janādhipa

तेषु सम्बाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः ।
मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया

teṣu sambāṣamāṇeṣu vyādhāstaṃ deśamāyayuḥ |
māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā

ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः ।
मांसभारानुपाजह्नुर्भक्त्या परमया विभो

te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ |
māṃsabhārānupājahnurbhaktyā paramayā vibho

ते तत्र धिष्ठितास्तेषां सर्वं तद्वचनं रहः ।
दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः सङ्गता मिथः

te tatra dhiṣṭhitāsteṣāṃ sarvaṃ tadvacanaṃ rahaḥ |
duryodhanavacaścaiva śuśruvuḥ saṅgatā mithaḥ

तेऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे ।
निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः

te'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave |
nirbandhaṃ paramaṃ cakrustadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ

तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान् ।
अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि

tāṃstathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathān |
ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitamambhasi

तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतः ।
व्याधा ह्यजानन्राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम्

teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaśca salile sataḥ |
vyādhā hyajānanrājendra salilasthaṃ suyodhanam

ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन्सुतं तव ।
यदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गता

te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hyāsansutaṃ tava |
yadṛcchopagatāstatra rājānaṃ parimārgatā

ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद्भाषितं तदा ।
अन्योन्यमब्रुवन्राजन्मृगव्याधाः शनैरिव

tataste pāṇḍuputrasya smṛtvā tadbhāṣitaṃ tadā |
anyonyamabruvanrājanmṛgavyādhāḥ śanairiva

दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः ।
सुव्यक्तमिह नः ख्यातो हदे दुर्योधनोनृपः

duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ |
suvyaktamiha naḥ khyāto hade duryodhanonṛpaḥ

तस्माद्गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनममर्षणम्

tasmādgacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
ākhyātuṃ salile suptaṃ duryodhanamamarṣaṇam

धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते ।
शयानं सलिले सर्वे कथयामो धनुर्भृते

dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmate |
śayānaṃ salile sarve kathayāmo dhanurbhṛte

स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युत ।
किं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा

sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulānyuta |
kiṃ no māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā

एवमुक्त्वा तु ते व्याधाः सम्प्रहृष्टा धनार्थिनः ।
मांसभारानुपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति

evamuktvā tu te vyādhāḥ samprahṛṣṭā dhanārthinaḥ |
māṃsabhārānupādāya prayayuḥ śibiraṃ prati

पाण्‍डवाश्च महाराज लब्धलक्षाः प्रहारिणः ।
अपश्यमानाः समरे दुर्योधनमवस्थितम्

pāṇ‍ḍavāśca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ |
apaśyamānāḥ samare duryodhanamavasthitam

निकृतिज्ञस्य पापस्य तस्याभिगमनेप्सया ।
चारान्सम्प्रेषयामासुः समन्तात्तद्रणाजिरे

nikṛtijñasya pāpasya tasyābhigamanepsayā |
cārānsampreṣayāmāsuḥ samantāttadraṇājire

आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम् ।
न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः

āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryodhanaṃ nṛpam |
nyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ ।
चिन्तामभ्यगमत्तीव्रां निशश्वास च पार्थिवः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cārāṇāṃ bharatarṣabha |
cintāmabhyagamattīvrāṃ niśaśvāsa ca pārthivaḥ

अरिशेषे जीवति तु सन्दिग्धो विजयो भवेत् ।
राज्यं लभे कथं तद्वि पूजितं विजयादिभिः

ariśeṣe jīvati tu sandigdho vijayo bhavet |
rājyaṃ labhe kathaṃ tadvi pūjitaṃ vijayādibhiḥ

अथ स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ ।
तस्माद्देशादपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो

atha sthitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabha |
tasmāddeśādapakramya tvaritā lubdhakā vibho

आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम् ।
वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः

ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvā duryodhanaṃ nṛpam |
vāryamāṇāḥ praviṣṭāśca bhīmasenasya paśyataḥ

ते तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महाबलम् ।
तस्मै तत्सर्वमाचख्युर्यद्वृत्तं यच्च वै श्रुतम्

te tu pāṇḍavamāsādya bhīmasenaṃ mahābalam |
tasmai tatsarvamācakhyuryadvṛttaṃ yacca vai śrutam

ततो वृकोदरो राजन्दत्त्वा तेषां धनं बहु ।
धर्मराजाय तत्सर्वमाचचक्षे परन्तपः

tato vṛkodaro rājandattvā teṣāṃ dhanaṃ bahu |
dharmarājāya tatsarvamācacakṣe parantapaḥ

असौ दुर्योधनो राजन्विज्ञातो मम लुब्धकैः ।
संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे

asau duryodhano rājanvijñāto mama lubdhakaiḥ |
saṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapyase

तद्वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशाम्पते ।
अजातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टोऽभूत्सह सोदरैः

tadvaco bhīmasenasya priyaṃ śrutvā viśāmpate |
ajātaśatruḥ kaunteyo hṛṣṭo'bhūtsaha sodaraiḥ

तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलहदे ।
क्षिप्रमेव ततोऽगच्छन्पुरस्कृत्य जनार्दनम्

taṃ ca śrutvā maheṣvāsaṃ praviṣṭaṃ salilahade |
kṣiprameva tato'gacchanpuraskṛtya janārdanam

ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद्विशाम्पते ।
पाण्डवानां प्रहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः

tataḥ kilakilāśabdaḥ prādurāsīdviśāmpate |
pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ

सिंहनादांस्ततश्चक्रुः क्ष्वेडाश्च भरतर्षभ ।
त्वरिताः क्षत्रिया राजन्नुदक्रोशन्परस्परम्

siṃhanādāṃstataścakruḥ kṣveḍāśca bharatarṣabha |
tvaritāḥ kṣatriyā rājannudakrośanparasparam

ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद्रणे ।
प्राक्रोशन्सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः

jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dṛṣṭaścetyasakṛdraṇe |
prākrośansomakāstatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ

तेषामाशु प्रयातानां रथानां तत्र वेगिनाम् ।
वभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक् पृथिवीपते

teṣāmāśu prayātānāṃ rathānāṃ tatra veginām |
vabhūva tumulaḥ śabdo divaspṛk pṛthivīpate

दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्रतत्र युधिष्ठिरम् ।
अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः

duryodhanaṃ parīpsantastatratatra yudhiṣṭhiram |
anvayustvaritāste vai rājānaṃ śrāntavāhanāḥ

अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः

arjuno bhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau |
dhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ

उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्च महारथः ।
पाञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारत ।
हयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः

uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiśca mahārathaḥ |
pāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā draupadeyāśca bhārata |
hayāśca sarve nāgāśca śataśaśca padātayaḥ

ततः प्राप्तो महाराज धर्मराजः प्रतापवान् ।
द्वैपायनहदं घोरं यत्र दुर्योधनोऽभवत्

tataḥ prāpto mahārāja dharmarājaḥ pratāpavān |
dvaipāyanahadaṃ ghoraṃ yatra duryodhano'bhavat

शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयमिव सागरम् ।
मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत्ते स्थितः सुतः

śītāmalajalaṃ hṛdyaṃ dvitīyamiva sāgaram |
māyayā salilaṃ stabhya yatrābhūtte sthitaḥ sutaḥ

अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत ।
सलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित्प्रभो ।

atyadbhutena vidhinā daivayogena bhārata |
salilāntargataḥ śete durdarśaḥ kasyacitprabho |

मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः
ततो दुर्योधनो राजा सलिलान्तर्गतो वसन् ।
शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम्

mānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ
tato duryodhano rājā salilāntargato vasan |
śuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladopamaniḥsvanam

युधिष्ठिरश्च राजेन्द्र तं हदं सह सोदरैः ।
आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै

yudhiṣṭhiraśca rājendra taṃ hadaṃ saha sodaraiḥ |
ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai

महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन च ।
ऊर्ध्वं धुन्वन्महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम्

mahatā śaṅkhanādena rathanemisvanena ca |
ūrdhvaṃ dhunvanmahāreṇuṃ kampayaṃścāpi medinīm

यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन्

yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṃ mahārathāḥ |
kṛtavarmā kṛpo drauṇī rājānamidamabruvan

इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः ।
अपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान्

ime hyāyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
apayāsyāmahe tāvadanujānātu no bhavān

दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र तरस्विनाम् ।
तथेत्युक्त्वा हदं तं वै माययाऽस्तम्भयत्प्रभो

duryodhanastu tacchrutvā teṣāṃ tatra tarasvinām |
tathetyuktvā hadaṃ taṃ vai māyayā'stambhayatprabho

ते त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाः ।
जग्मुर्दूरे महाराज कृपप्रभृतयो रथाः

te tvanujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
jagmurdūre mahārāja kṛpaprabhṛtayo rathāḥ

ते गत्वा दूरमध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष ।
न्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति

te gatvā dūramadhvānaṃ nyagrodhaṃ prekṣya māriṣa |
nyaviśanta bhṛśaṃ śrāntāścintayanto nṛpaṃ prati

विष्टभ्य सलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्रो महाबलः ।
पाण्डवाश्चापि सम्प्राप्तास्तं देशं युद्धमीप्सवः

viṣṭabhya salilaṃ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥ |
pāṇḍavāścāpi samprāptāstaṃ deśaṃ yuddhamīpsavaḥ

कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति ।
कथं नु पाण्डवा राजन्प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम्

kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyati |
kathaṃ nu pāṇḍavā rājanpratipatsyanti kauravam

इत्येवं चिन्तयानास्तु रथेभ्योऽश्वान्विमुच्य ते ।
तत्रासाञ्चक्रिरे राजन्कृपप्रभृतयो रथाः

ityevaṃ cintayānāstu rathebhyo'śvānvimucya te |
tatrāsāñcakrire rājankṛpaprabhṛtayo rathāḥ