Chapter 29: Duryodhana enters the lake; Yuyutsu escorts the women

निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते ।
पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा

nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte |
pāṇḍavānāṃ bale sūta kinnu śeṣamabhūttadā

एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम ।
वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः

etanme pṛcchato brūhi kuśalo hyasi sañjaya |
yacca duryodhano mānī kṛtavāṃstanayo mama |
valakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ

रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च ।
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च

rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca |
pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāmayutāni ca

एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम् ।
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः

etaccheṣamabhūdrājanpāṇḍavānāṃ mahradbalam |
parigṛhya hi yadyuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ

एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः ।
नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः

ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ |
nāpaśyatsamare kañcitsahāyaṃ rathināṃ varaḥ

नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।
दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः ।
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात्

nardamānānparāndṛṣṭvā svabalasya ca saṅkṣayam |
dṛṣṭvā bharataśārdūlaḥ kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ |
hataṃ svahayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādrāvadbhayāt

एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम्

ekādaśacamūbhartā putro duryodhanastava |
gadāmādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam

नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः ।
सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः

nātidūraṃ tato gatvā padbhyāmeva narādhipaḥ |
sasmāra vacanaṃ kṣatrurdharmaśīlasya dhīmataḥ

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा ।
मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः

idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭvānpurā |
mahradvsanamasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ

एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः ।
दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम्

evaṃ vicintayānastu pravivikṣurhradaṃ nṛpaḥ |
duḥkhasantaptahṛdayo dṛṣṭvā rājanbalakṣayam

दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन् ।
प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम्

daśaikākṣauhiṇībhartā tadā duryodhano'pi san |
prāptavānvyasanaṃ tīvraṃ daivaṃ hi balavattaram

पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति

pāṇḍavāstu mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
abhyadravanta saṅkruddhāstava rājanbalaṃ prati

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः

śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānāmabhigarjatām |
saṅkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanañjayaḥ

तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः ।
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत

tānhatvā niśitairvāṇaiḥ sāmātyānsaha bandhubhiḥ |
rathe śvetahaye tiṣṭhannarjuno bahvaśobhata

सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे ।
महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम्

subalasya hate putre savājirathakuñjare |
mahāvanamiva cchinnamabhavattāvakaṃ balam

अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह ।
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत

anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha |
nānyo mahāratho rājañjīvamāno vyadṛśyata

द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः ।
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात्

droṇaputrādṛte vīrāttathaiva kṛtavarmaṇaḥ |
kṛpācca gautamādrājanpārthivācca tavātmajāt

धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् ।
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता

dhṛṣṭadyumnastu māṃ dṛṣṭvā hasansātyakimabravīt |
kimanena gṛhītena nānenārtho'sti jīvatā

धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः ।
उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा

dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śinernaptā mahārathaḥ |
udyamya niśitaṃ khaṅgaṃ hantuṃ māmudyatastadā

तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन

tamāgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
mucyatāṃ sañjayo jīvanna hantavyaḥ kathañcana

द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः ।
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय

dvaipāyanavacaḥ śrutvā śinernaptā kṛtāñjaliḥ |
tato māmabravīnmuktvā svasti sañjaya sādhaya

अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः

anujñātastvahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ |
prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ

क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् ।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम्

krośamātramapakrāntaṃ gadāpāṇimavasthitam |
ekaṃ duryodhanaṃ rājannapaśyaṃ bhṛśavikṣatam

स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम्

sa tu māmaśrupūrṇākṣo nāśaknodabhivīkṣitum |
upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tathā dīnamavasthitam

तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे ।
मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः

taṃ cāhamapi śocantaṃ dṛṣṭvaikākinamāhave |
muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktumatiduḥkhapariplutaḥ

यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम् ।
आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम्

yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasramaṇimaulinām |
āhṛtya ca karaṃ sarvaṃ svasya veśma samāgatam

चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता ।
कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा

catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā |
karṇenaikena yasyārthe karamāhāritā purā

यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता ।
नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः

yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇenaiva prasāritā |
nābhavadyasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ

आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् ।
अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत्

āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyamakaṇṭakam |
anvapālayadaiśvaryātkuberamapi nāsmarat

भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते ।
देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः

bhavanādbhavanaṃ rājanprayātuṃ pṛthivīpate |
devālayapradeśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ

पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः ।
प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः

patākāvṛtasūryāṃśutoraṇocchritaśobhitāḥ |
prayāṇe pṛthivībharturdhanyānāmabhavangṛhāḥ

आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली ।
विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते

āruhyairāvataprakhyaṃ nāgamindrasamo balī |
vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpate

तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले ।
तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः

taṃ bhṛśakṣatasarvāṅgaṃ paddhyāmeva dharātale |
tiṣṭhantamekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūtkleśa uttamaḥ

तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते ।
आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि

tasya caivaṃvidhasyādya jagannāthasya bhūpate |
āpadapratimaivābhūdbalīyānvidhireva hi

ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा ।
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे

tato'smai tadahaṃ sarvamuktavāngrahaṇaṃ tadā |
dvaipāyanaprasādācca jīvato mokṣamāhave

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः

sa muhūrtamiva dhyātvā pratilabhya ca cetanām |
bhrātṝṃśca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ

तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम्

tasmai tadahamācakṣe sarvaṃ pratyakṣadarśivān |
bhrātṝśca nihatānsarvānsainyaṃ ca vinipātitam

त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप ।
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्

trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭāstāvakānāṃ narādhipa |
iti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt

स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः ।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत

sa dīrghamiva niḥśvasya pratyavekṣya punaḥ punaḥ |
asau māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putraste paryabhāṣata

त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय ।
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्‍डवाः

tvadanyo neha saṅgrāme kaścijjīvati sañjaya |
dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāśca pāṇ‍ḍavāḥ

ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत

brūyāḥ sañjaya rājānaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram |
duryodhanastava sutaḥ praviṣṭo hradamityuta

सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः

suhṛdbhistādṛśairhīnaḥ putrairbhrātṛbhireva ca |
pāṇḍavaiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ

आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् ।
आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम्

ācakṣīthāḥ sarvamidaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt |
āsmiṃstoyahrade guptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam

एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः

evamuktvā mahārāja prāviśattaṃ mahāhradam |
astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ

तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् ।
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः

tasminhradaṃ praviṣṭe tu trīnrathāñśrāntavāhanān |
apaśyaṃ sahitānekastaṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ

कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् ।
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान्

kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam |
bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñśaravikṣatān

ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन् ।
उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय

te sarvaṃ māmabhiprekṣya tūrṇamaśvānanodayan |
upayāya tu māmūcurdiṣṭyā jīvasi sañjaya

अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् ।
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय

apṛcchaṃścaiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam |
kaccidduryodhano rājā sa no jīvati sañjaya

आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् ।
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत्

ākhyātavānahaṃ tebhyastadā kuśalinaṃ nṛpam |
taccaiva sarvamācakṣaṃ yanmāṃ duryodhano'bravīt

ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः ।
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम

hradaṃ caivāhamācakṣaṃ yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ |
aśvatthāmā tu tadrājanniśamya vacanaṃ mama

तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ।
अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप ।
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान्

taṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat |
aho dhiksa na jānāti jīvato'smānnarādhipa |
paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān

ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः ।
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे

te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ |
prādravanrathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutānraṇe

ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् ।
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः

te tu māṃ rathamāropya kṛpasya supariṣkṛtam |
senāniveśamājagmurhataśeṣāstrayo rathāḥ

तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति ।
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम्

tatra gulmāḥ parikṣiptāḥ sūrye cāstamite sati |
sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः ।
राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति

tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣiṇo narāḥ |
rājadārānupādāya payayurnagaraṃ prati

तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम्

tatra vikrośamānānāṃ rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ |
prādurāsīnmahāñśabdaḥ śrutvā tadbalasaṅkṣayam

ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः ।
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम्

tatastā yoṣito rājanrudantyo vai muhurmuhuḥ |
kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam

आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत ।
लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह

ājaghnuḥ karajaiścāpi pāṇibhiśca śirāṃsyuta |
lulucuśca tadā keśānkrośantyastatratatra ha

हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च ।
शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते

hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca |
śocantyastatra ruruduḥ krandamānā viśāmpate

ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः ।
राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति

tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥ |
rājadārānupāmantrya prayayurnagaraṃ prati

वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते ।
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च ।
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः

vetravyāsaktahastāśca dvārādhyakṣā viśāmpate |
śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca |
samādāya yayustūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ

आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः ।
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति

āsthāyāśvatarīyuktānsyandanānapare punaḥ |
svānsvāndārānupādāya prayayurnagaraṃ prati

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु ।
ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति

adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu |
dadṛśustā mahārāja janā yātāḥ puraṃ prati

ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः ।
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः

tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ |
prayayurnagaraṃ tūrṇaṃ hatasvapatibāndhavāḥ

आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति ।
ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः

āgopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ prati |
yayurmanuṣyāḥ sambhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ

अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् ।
प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति

apicaiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo'bhūtsudāruṇam |
prekṣamāṇāstadā'nyonyamādhāvannagaraṃ prati

तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे ।
युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत्

tasmiṃstathā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe |
yuyutsuḥ śokasammūḍhaḥ prāptakālamacintayat

जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः ।
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः

jito duryodhanaḥ saṅkhye pāṇḍavairbhīmavikramaiḥ |
ekādaśacamūbhartā bhrātaraścāsya sūditāḥ

हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः ।
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया

hatāśca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥ sarāḥ |
ahameko vimuktastu bhāgyayogādyadṛcchayā

विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः ।
[इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः

vidrutāni ca sarvāṇi śibirādvai samantataḥ |
[itastataḥ palāyante hatanāthā hataujasaḥ

अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः ।
हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश]

adṛṣṭapūrvā duḥkhārtā bhayavyākulalocanāḥ |
hariṇā iva vitrastā vīkṣamāṇā diśo daśa]

दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः ।
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ।
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो

duryodhanasya sacivā ye kecidavaśeṣitāḥ |
rājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati |
prāptakālamahaṃ manye praveśaṃ taiḥ saha prabho

युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च ।
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत्

yudhiṣṭhiramanujñāya vāsūdevaṃ tathaiva ca |
etamarthaṃ mahābāhurubhayoḥ sannyavedayat

तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता ।
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत्

tasya prīto'bhavadrājā nityaṃ karuṇaveditā |
pariṣvajya mahābāhurvaiśyāputraṃ vyasarjayat

ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति

tataḥ sa rathamāsthāya drutamaśvānacodayat |
saṃvāhayitavāṃścāpi rājadārānpuraṃ prati

तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः

taiścaiva sahitaḥ kṣipramastaṃ gacchati bhāskare |
praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् ।
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम्

apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam |
rājñaḥ samīpānniṣkrāntaṃ śokopahatacetasam

तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम्

tamabravītsatyadhṛtiḥ praṇataṃ tvagrataḥ sthitam

दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि ।
विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः ।
एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय

diṣṭyā kurukṣaye vṛtte asmiṃstvaṃ putra jīvasi |
vinā rājñaḥ parveśārdvai kimasi tvamihāgataḥ |
etadvai kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya

निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे ।
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः ।
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्

nihate śakunau tatra sajñātisutabāndhave |
hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanastataḥ |
svakaṃ sa hayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt

अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् ।
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति

apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt |
bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādrāvannagaraṃ prati

ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः ।
वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात्

tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvataḥ |
vāhaneṣu samāropya adhyakṣāḥ prādrāvanbhayāt

ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् ।
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम्

tato'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam |
praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣanlokasya vācyatām

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् ।
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित् ।
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत्

etacchrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam |
prāptakālamiti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit |
apūjayadameyātmā yuyutsuṃ vākyamabravīt

प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये ।
[रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया

prāptakālamidaṃ sarvaṃ bruvatā bharatakṣaye |
[rakṣitaḥ kuladharmaśca sānukrośatayā tvayā

दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम् ।
समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः

diṣṭhyā tvāmiha saṅgrāma dasmādvīrakṣayātpuram |
samāgatamapaśyāma hyaṃśumantamiva prajāḥ

अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ।
बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः ।
त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा]

andhasyaṃ nṛpateryaṣṭirlubdhasyādīrghadarśinaḥ |
bahuśo yācyamānasya daivopahatacetasaḥ |
tvameko vyasanārtasya dhriyase putra sarvathā]

अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः ।
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम्

adya tvamiha viśrāntaḥ śvo'bhigantā yudhiṣṭhiram |
etāvaduktvā vacanaṃ viduraḥ sāśrulocanaḥ |
yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayam

[पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम् ।
निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम् ।
शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत्

[paurajānapadairduḥkhāddhāheti bhṛśanāditam |
nirānandaṃ gataśrīkaṃ hṛtārāmamivāśayam |
śūnyarūpamapadhvastaṃ duḥkhādduḥkhataro'bhavat

विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना ।
विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः

viduraḥ sarvadharmajño viklavenāntarātmanā |
viveśa nagare rājanniśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ

युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ।
वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः ।
चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम्

yuyutsurapi tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasattadā |
vandyamānaḥ svakaiścāpi nābhyanandatsuduḥkhitaḥ |
cintayānaḥ kṣayaṃ tīvraṃ bharatānāṃ parasparam