Chapter 64: Shishupala reviles Bhishma and Krishna's deeds

बिभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्भीष्म पार्थिवान् ।
न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः

bibhīṣikābhirbahvībhirbhīṣayanbhīṣma pārthivān |
na vyapatrapase kasmādvṛddhaḥ sankulapāṃsanaḥ

युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया ।
वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः

yuktametattṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā |
vaktuṃ dharmādapetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ

नावि नौरिव सम्बद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् ।
तथाभूता हि कौरव्या येषां भीष्म त्वमग्रणीः

nāvi nauriva sambaddhā yathāndho vāndhamanviyāt |
tathābhūtā hi kauravyā yeṣāṃ bhīṣma tvamagraṇīḥ

पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः ।
त्वया कीर्तयताऽस्माकं भूयः प्रव्यथितं मनः

pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇyasya viśeṣataḥ |
tvayā kīrtayatā'smākaṃ bhūyaḥ pravyathitaṃ manaḥ

अवलिप्तस्य मूर्शस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः ।
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते

avaliptasya mūrśasya keśavaṃ stotumicchataḥ |
kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate

यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः ।
तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि

yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarairnaraiḥ |
tamimaṃ jñānavṛddhaḥ sangopaṃ saṃstotumicchasi

यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् ।
तौ वाऽश्ववृषभौ भीष्ण यौ न युद्धविशारदौ

yadyanena hatā bālye śakuniścitramatra kim |
tau vā'śvavṛṣabhau bhīṣṇa yau na yuddhaviśāradau

चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम् ।
पादेन शकटं भीष्ण तत्र किं कृतमद्भुतम्

cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadyanena nipātitam |
pādena śakaṭaṃ bhīṣṇa tatra kiṃ kṛtamadbhutam

अर्कप्रमाणौ तौ वृक्षौ यद्यनेन निपातितौ ।
नागश्च दमितोऽनेन तत्र को विस्मयः कृतः

arkapramāṇau tau vṛkṣau yadyanena nipātitau |
nāgaśca damito'nena tatra ko vismayaḥ kṛtaḥ

वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः ।
तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम

valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadyanena dhṛto'calaḥ |
tadā govardhano bhīṣma na taccitraṃ mataṃ mama

भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि ।
इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः

bhuktametena bahvannaṃ krīḍatā nagamūrdhani |
iti te bhīṣṇa śṛṇvānāḥ pare vismayamāgatāḥ

यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः ।
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः ।

yasya cānena dharmajña bhuktamannaṃ balīyasaḥ |
sa cānena hataḥ kaṃsa ityetattu balīyasaḥ |

स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम् ॥
न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम् ।

sa cānena hataḥ kaṃsa ityetattu mahādbhutam ||
na te śrutamidaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām |

यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम ॥
स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च ।

yadvakṣye tvāmadharmajñaṃ vākyaṃ kurukulādhama ||
strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayedbrāhmaṇeṣu ca |

इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा ।
भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते

iti santo'nuśāsanti sañjanā dharmiṇaḥ sadā |
bhīṣma loke hi tatsarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate

ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम ।
अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम

jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama |
ajānata ivākhyāsi saṃstuvankauravādhama

गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते ।
एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति

goghraḥ strīghnaśca sanbhīṣma tvadvākyādyadi pūjyate |
evambhūtaśca yo bhīṣma kathaṃ saṃstavamarhati

असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः ।
सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः ।
एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम्

asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ |
sambhāvayati cāpyevaṃ tvadvākyācca janārdanaḥ |
evametatsarvamiti tatsarvaṃ vitathaṃ dhruvam

आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः ।
अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि

ātmānamātmanā''dhātuṃ yadi śakto janārdanaḥ |
akāmayantaṃ taṃ bhīṣma kathaṃ sādhviva paśyasi

न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा

na gāthā gāthinaṃ śāsti bahucedapi gāyati |
prakṛtiṃ yānti bhūtāni kuliṅgaśakuniryathā

नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः ।
नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम्

nūnaṃ prakṛtireṣā te jaghanyā nātra saṃśayaṭaḥ |
nadīsutatvātte cittaṃ cañcalaṃ na sthiraṃ smṛtam

अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते ।
येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः

ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānāmapīṣyate |
yeṣāmarcyatamaḥ kṛṣṇastvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ

धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ।
को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः

dharmavāṃstvamadharmajñaḥ satāṃ mārgādavaplutaḥ |
ko hi dharmiṇamātmānaṃ jānañjñānavidāṃ varaḥ

कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता ।
चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव

kuryādyathā tvayā bhīṣama kṛtaṃ dharmamavekṣatā |
cettvaṃ dharmaṃ vijānāsi yadi prājñā matistava

अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना ।
अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया

anyakāmā hi dharmajñā kanyakā prājñamāninā |
ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sā'pahṛtā tvayā

तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः ।
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन्

tāṃ tvayā'pahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavānnṛpaḥ |
bhrātā vicitravīryaste satāṃ mārgamanusmaran

भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः ।
तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि

bhāryayoryasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ |
tava jātānyapatyāni sajjanācarite pathi

को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा ।
यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः

ko hi dharmo'sti te bhīṣama brahmacaryamidaṃ vṛthā |
yaddhārayasi mohādvā klībatvādvā na saṃśayaḥ

न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित् ।
न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः

na tvaṃ tava dharmajña paśyāmyupacaraṃ kvacit |
na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmamabravīḥ

इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ।
सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca yajñāśca bahudakṣiṇāḥ |
sarvametadapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् ।
सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्

vratopavāsairbahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat |
sarvaṃ tadanapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt

सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् ।
हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्

so'napatyaśca vṛddhaśca mithyādharmānuśāsanāt |
haṃsavattvamapīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham

एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा ।
भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः

evaṃ hi kathayantyanye narā jñānavidaḥ purā |
bhīṣma yattadahaṃ samyagvakṣyāmi tava śṛṇvataḥ

वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा ।
धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च

vṛddhaḥ kila samudrānte kaściddhaṃso'bhavatpurā |
dharmavāganyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so'nuśāsti ca

धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः

dharma carata mā'dharmamiti tasya vacaḥ kila |
pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ

हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः ।
ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः

haṃsasya tu vacaḥ śrutvā muditāḥ sarvapakṣiṇaḥ |
ūcuścaiva svagā haṃsaṃ parivārya ca sarvaśaḥ

कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः ।
को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः

kathayasva bhavānsarvaṃ pakṣiṇāṃ tu samāsataḥ |
ko hi nāma dvijaśreṣṭha brūhi no dharma uttamaḥ

प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः ।
एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः

prajāsvahiṃsā dharmo vai hiṃsā'dharmaḥ khagavrajāḥ |
etadevānuboddhavyaṃ dharmādharmaḥ samāsataḥ

वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः ।
ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः

vṛddhahaṃsavacaḥ śrutvā pakṣiṇaste susaṃhitāḥ |
ūcuśca dharmalubdhāste smayamānā ivāṇḍajāḥ

धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः ।
स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः

dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke dhīrataro'ṇḍajaḥ |
sa yatra gaccheddharmātmā tanme brūhīha tattvataḥ

बाला यूयं न जानीध्वं धर्मसूक्ष्मं विहङ्गमाः ।
धर्मं यः कुरुते लोके सततं शुभबुद्धिना ।
न चायुषोऽन्ते स्वं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं स गच्छति

bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmasūkṣmaṃ vihaṅgamāḥ |
dharmaṃ yaḥ kurute loke satataṃ śubhabuddhinā |
na cāyuṣo'nte svaṃ dehaṃ tyaktvā svargaṃ sa gacchati

तथाऽहमपि च त्यक्त्वा काले देहमिमं द्विजाः ।
स्वर्गलोकं गमिष्यामि इयं धर्मस्य वै गतिः

tathā'hamapi ca tyaktvā kāle dehamimaṃ dvijāḥ |
svargalokaṃ gamiṣyāmi iyaṃ dharmasya vai gatiḥ

एवं धर्मकथां चक्रे स हंसः पक्षिणां भृशम् ।
पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्ममेव ते

evaṃ dharmakathāṃ cakre sa haṃsaḥ pakṣiṇāṃ bhṛśam |
pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmameva te

अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः ।
अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम

athāsya bhakṣyamājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ |
aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārthamiti śuśruma

ते च तस्य समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः ।
समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः

te ca tasya samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ |
samudrāmbhasyamodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ

तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत् ।
स हंसः सम्प्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि

teṣāmaṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayāmāsa pāpakṛt |
sa haṃsaḥ sampramattānāmapramattaḥ svakarmaṇi

ततः प्रक्षीयमाणेषु तेषु तेष्वण्डजोऽपरः ।
अशङ्कत महाप्राज्ञः स कदाचिद्ददर्श ह

tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣu teṣvaṇḍajo'paraḥ |
aśaṅkata mahāprājñaḥ sa kadāciddadarśa ha

ततः सङ्कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् ।
तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम्

tataḥ saṅkathayāmāsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam |
teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समीपगाः ।
निजघ्नस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह

tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇaste samīpagāḥ |
nijaghnastaṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha

एवं त्वां हंसधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः ।
निहन्युर्भीष्म सङ्क्रुद्धाः पक्षिणस्तं यथाण्डजम्

evaṃ tvāṃ haṃsadharmāṇamapīme vasudhādhipāḥ |
nihanyurbhīṣma saṅkruddhāḥ pakṣiṇastaṃ yathāṇḍajam

गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।
भीष्म यां तां च ते सम्यक्वथयिष्यामि भारत

gāthāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ |
bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyakvathayiṣyāmi bhārata

अन्तरात्मन्यभिहते रौषि पत्ररथाशुचि ।
अण्डभक्षणकर्मैतत्तव वाचमतीयते

antarātmanyabhihate rauṣi patrarathāśuci |
aṇḍabhakṣaṇakarmaitattava vācamatīyate