Chapter 9: Bhima slays Kshemadhurti, king of the Karushas

ते सेनेऽन्योन्यमासाद्य प्रहृष्टाश्वनरद्विपे ।
बृहत्यौ सम्प्रजहाते देवासुरचमूसमे

te sene'nyonyamāsādya prahṛṣṭāśvanaradvipe |
bṛhatyau samprajahāte devāsuracamūsame

ततो नानारथाश्वेभाः पत्तयश्चोग्रविक्रमाः ।
सम्प्रहारान्भृशं चक्रुर्देहपाप्मविनाशनान्

tato nānārathāśvebhāḥ pattayaścogravikramāḥ |
samprahārānbhṛśaṃ cakrurdehapāpmavināśanān

पूर्णचन्द्रार्कपद्मानां कान्तित्विङ्गन्धतः समैः ।
उत्तमाङ्गैर्नृसिंहानां नृसिंहास्तस्तरुर्महीम्

pūrṇacandrārkapadmānāṃ kāntitviṅgandhataḥ samaiḥ |
uttamāṅgairnṛsiṃhānāṃ nṛsiṃhāstastarurmahīm

अर्धचन्द्रैस्तथा भल्लैः क्षुरप्रैरसिपट्टसैः ।
परश्वथैश्चापहृतान्युत्तमाङ्गानि युध्यताम्

ardhacandraistathā bhallaiḥ kṣuraprairasipaṭṭasaiḥ |
paraśvathaiścāpahṛtānyuttamāṅgāni yudhyatām

व्यायतायतबाहूनां व्यायतायतबाहुभिः ।
वाहवः पातिता रेजुर्धरण्यां सायुधाङ्गदैः

vyāyatāyatabāhūnāṃ vyāyatāyatabāhubhiḥ |
vāhavaḥ pātitā rejurdharaṇyāṃ sāyudhāṅgadaiḥ

तैः स्फुरद्भिर्मही भाति रक्ताङ्गुलितलैस्तथा ।
गरुडप्रहितैरुग्रैः पञ्चास्यैरुरगैरिव

taiḥ sphuradbhirmahī bhāti raktāṅgulitalaistathā |
garuḍaprahitairugraiḥ pañcāsyairuragairiva

द्विरदस्यन्दनाश्वेभ्यः पेतुर्वीरा द्विषद्धताः ।
विमानेभ्यो यथा क्षीणे पुण्ये स्वर्गदस्तथा

dviradasyandanāśvebhyaḥ peturvīrā dviṣaddhatāḥ |
vimānebhyo yathā kṣīṇe puṇye svargadastathā

गदाभिरन्ये गुर्वीभिः परिधैर्मुसलैरपि ।
पोथिताः शतशः पेतुर्वीरा वीरतरै रणे

gadābhiranye gurvībhiḥ paridhairmusalairapi |
pothitāḥ śataśaḥ peturvīrā vīratarai raṇe

रथा रथैर्विमथिता मत्ता मत्तैर्द्विपा द्विपैः ।
सादिनः सादिभिश्चैव तस्मिन्परमसङ्कुले

rathā rathairvimathitā mattā mattairdvipā dvipaiḥ |
sādinaḥ sādibhiścaiva tasminparamasaṅkule

रथैर्नरा रथा नागैरश्वारोहाश्च पत्तिभिः ।
अश्वारोहैः पदाताश्च निहता युधि शेरते

rathairnarā rathā nāgairaśvārohāśca pattibhiḥ |
aśvārohaiḥ padātāśca nihatā yudhi śerate

रथाश्वपत्तयो नागै रथाश्वेभाश्च पत्तिभिः ।
रथपत्तिद्विपाश्चाश्चै रथैश्चापि नरद्विपाः

rathāśvapattayo nāgai rathāśvebhāśca pattibhiḥ |
rathapattidvipāścāścai rathaiścāpi naradvipāḥ

रथाश्वेभनराणां तु नराश्वेभरथैः कृतम् ।
पाणिपादैश्च शस्त्रैश्च रथैश्च कदनं महत्

rathāśvebhanarāṇāṃ tu narāśvebharathaiḥ kṛtam |
pāṇipādaiśca śastraiśca rathaiśca kadanaṃ mahat

तथा तस्मिन्बले शूरैर्वध्यमाने हतेऽपि च ।
अस्मानभ्याययुः पार्था वृकोदरपुरोगमाः

tathā tasminbale śūrairvadhyamāne hate'pi ca |
asmānabhyāyayuḥ pārthā vṛkodarapurogamāḥ

वृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
सात्यकिश्चेकितानश्च द्राविडैः सैनिकैः सह

vṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ |
sātyakiścekitānaśca drāviḍaiḥ sainikaiḥ saha

वृता व्यूहेन महता पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः ।
व्यूढोरस्का दीर्घभुजाः प्रांशवः पृथुलोचनाः

vṛtā vyūhena mahatā pāṇḍyāścolāḥ sakeralāḥ |
vyūḍhoraskā dīrghabhujāḥ prāṃśavaḥ pṛthulocanāḥ

आपीडिनो रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाः ।
नानाविरागवसाना गन्धचूर्णावचूर्णिताः

āpīḍino raktadantā mattamātaṅgavikramāḥ |
nānāvirāgavasānā gandhacūrṇāvacūrṇitāḥ

बद्धासयः पाशहस्ता वारणप्रतिवारणाः ।
समानमृत्यवो राजन्नात्यजन्त परस्परम्

baddhāsayaḥ pāśahastā vāraṇaprativāraṇāḥ |
samānamṛtyavo rājannātyajanta parasparam

कलापिनश्चापहस्ता दीर्घकेशाः प्रियंवदाः ।
पत्तयः सायकैर्विद्धा घोररूपपराक्रमाः

kalāpinaścāpahastā dīrghakeśāḥ priyaṃvadāḥ |
pattayaḥ sāyakairviddhā ghorarūpaparākramāḥ

अथापरे पुनः शूराश्चेदिपाञ्चालकेकयाः ।
कारूशाः कोसलाः काञ्च्या मागधाश्चापि दुद्रुवुः

athāpare punaḥ śūrāścedipāñcālakekayāḥ |
kārūśāḥ kosalāḥ kāñcyā māgadhāścāpi dudruvuḥ

तेषां रथाश्वनागाश्च प्रवराश्चोग्रपत्तयः ।
नानाबाणरवैर्हृष्टा नृत्यन्ति च हसन्ति च

teṣāṃ rathāśvanāgāśca pravarāścograpattayaḥ |
nānābāṇaravairhṛṣṭā nṛtyanti ca hasanti ca

तस्य सैन्यस्य महतो महामात्रवरैर्वृतः ।
मध्ये वृकोदरोऽभ्यायात्त्वदीयान्नागधूर्गतः

tasya sainyasya mahato mahāmātravarairvṛtaḥ |
madhye vṛkodaro'bhyāyāttvadīyānnāgadhūrgataḥ

स नागप्रवरोऽत्युग्रो विधिवत्कल्पितो बभौ ।
उदयाग्राद्रिभवनं यथाऽभ्युदितभास्करम्

sa nāgapravaro'tyugro vidhivatkalpito babhau |
udayāgrādribhavanaṃ yathā'bhyuditabhāskaram

तस्यायसं वर्मवरं वररत्नविभूषितम् ।
ताराव्याप्तस्य नभसः शारदस्य समं त्विषा

tasyāyasaṃ varmavaraṃ vararatnavibhūṣitam |
tārāvyāptasya nabhasaḥ śāradasya samaṃ tviṣā

स तोमरव्यग्रकरश्चारुमौलिः स्वलङ्कृतः ।
शरन्मध्यन्दिनार्काभस्तेजया प्रदाहद्रिपून्

sa tomaravyagrakaraścārumauliḥ svalaṅkṛtaḥ |
śaranmadhyandinārkābhastejayā pradāhadripūn

तं दृष्ट्वा द्विरदं दूरात्क्षेमधूर्तिर्द्विपस्थित ।
आह्वयन्नभिदुद्राव प्रहसन्पृतनामुखे

taṃ dṛṣṭvā dviradaṃ dūrātkṣemadhūrtirdvipasthita |
āhvayannabhidudrāva prahasanpṛtanāmukhe

तयोः समभवद्युद्धं द्विपयोरुग्ररूपयोः ।
यदृच्छया द्रुतवतोर्महापर्वतयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ dvipayorugrarūpayoḥ |
yadṛcchayā drutavatormahāparvatayoriva

संसक्तनागौ तौ वीरौ तोमरैरितरेतरम् ।
बलवत्सूर्यरश्म्याभैर्भित्त्वाऽन्योन्यं विनेदतुः

saṃsaktanāgau tau vīrau tomarairitaretaram |
balavatsūryaraśmyābhairbhittvā'nyonyaṃ vinedatuḥ

व्यपसृत्य तु नागाभ्यां मण्डलानि विचेरतुः ।
प्रगृह्य चोभौ धनुषी जघ्नतुर्वै परस्परम्

vyapasṛtya tu nāgābhyāṃ maṇḍalāni viceratuḥ |
pragṛhya cobhau dhanuṣī jaghnaturvai parasparam

क्ष्वेडितास्फोटितरवैर्बाणशब्दैस्तु सर्वतः ।
तौ जनं हर्षयन्तौ च सिंहनादं प्रचक्रतुः

kṣveḍitāsphoṭitaravairbāṇaśabdaistu sarvataḥ |
tau janaṃ harṣayantau ca siṃhanādaṃ pracakratuḥ

समुद्यतकराभ्यां तौ द्विपाभ्यां कृतिनावुभौ ।
वातोद्वूतपताकाभ्यां युयुधाते महाबलौ

samudyatakarābhyāṃ tau dvipābhyāṃ kṛtināvubhau |
vātodvūtapatākābhyāṃ yuyudhāte mahābalau

तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वाऽन्योन्यं विनेदतुः ।
शक्तितोमरवर्षेण प्रावृण्मेघाविवाम्बुभिः

tāvanyonyasya dhanuṣī chittvā'nyonyaṃ vinedatuḥ |
śaktitomaravarṣeṇa prāvṛṇmeghāvivāmbubhiḥ

क्षेमधूर्तिस्तदा भीमं तोमरेण स्तनान्तरे ।
निर्बिभेदातिवेगेन षड्भिश्चाप्यपरैर्नदन्

kṣemadhūrtistadā bhīmaṃ tomareṇa stanāntare |
nirbibhedātivegena ṣaḍbhiścāpyaparairnadan

स भीमसेनः शुशुभे तोमरैरङ्गमाश्रितैः ।
क्रोधदीप्तवपुर्मेधैः सप्तसप्तिरिवांशमान्

sa bhīmasenaḥ śuśubhe tomarairaṅgamāśritaiḥ |
krodhadīptavapurmedhaiḥ saptasaptirivāṃśamān

ततो भास्करवर्णाभमञ्चोगतिमयस्मायम् ।
ससर्ज तोमरं भीमः प्रत्यमित्राय यत्नवान्

tato bhāskaravarṇābhamañcogatimayasmāyam |
sasarja tomaraṃ bhīmaḥ pratyamitrāya yatnavān

ततः करूशाधिपतिश्चापमानम्य सायकैः ।
दशभिस्तोमरं भित्त्वा षष्ट्या विव्याध पाण्डवम्

tataḥ karūśādhipatiścāpamānamya sāyakaiḥ |
daśabhistomaraṃ bhittvā ṣaṣṭyā vivyādha pāṇḍavam

अथ कार्मुकमादाय भीमो जलदनिः स्वनम् ।
रिपोरभ्यर्दयन्नागमुन्नदन्पाण्डवाः शरैः

atha kārmukamādāya bhīmo jaladaniḥ svanam |
riporabhyardayannāgamunnadanpāṇḍavāḥ śaraiḥ

स शरौघार्दितो नागो भीमसेनेन संयुगे ।
गृह्यमाणोऽपि नातिष्ठद्वातोद्धूत इवाम्बुदः

sa śaraughārdito nāgo bhīmasenena saṃyuge |
gṛhyamāṇo'pi nātiṣṭhadvātoddhūta ivāmbudaḥ

तमभ्यधावद्द्विरदं भीमो भीमस्य नागराट् ।
महावातेरितं मेघं वातोद्धूत इवाम्बुदः

tamabhyadhāvaddviradaṃ bhīmo bhīmasya nāgarāṭ |
mahāvāteritaṃ meghaṃ vātoddhūta ivāmbudaḥ

सन्निवार्यात्मनो नागं क्षेमधूर्तिः प्रतापवान् ।
विव्याधाभिद्रुतं बाणैर्भीमसेनस्य कुञ्जरम्

sannivāryātmano nāgaṃ kṣemadhūrtiḥ pratāpavān |
vivyādhābhidrutaṃ bāṇairbhīmasenasya kuñjaram

ततः साधुविसृष्टेन क्षुरेणानतपर्वणा ।
छित्त्वा शरासनं शत्रोर्नागं चापि प्रमार्दयत्

tataḥ sādhuvisṛṣṭena kṣureṇānataparvaṇā |
chittvā śarāsanaṃ śatrornāgaṃ cāpi pramārdayat

ततः क्रुद्धो रणे भीमं क्षेमधूर्तिः पराभिनत् ।
जघान चास्य द्विरदं नाराचैः सर्वमर्मसु

tataḥ kruddho raṇe bhīmaṃ kṣemadhūrtiḥ parābhinat |
jaghāna cāsya dviradaṃ nārācaiḥ sarvamarmasu

स पपात महानागो भीमसेनस्य भारत ।
पुरा नागस्य पतनादवप्लुत्य स्थितो महीम्

sa papāta mahānāgo bhīmasenasya bhārata |
purā nāgasya patanādavaplutya sthito mahīm

भीमसेनोऽपि तन्नागं गदया समपोथयत् ।
तस्मात्प्रमथितान्नागात्क्षेमधूर्तिरवप्लुतः

bhīmaseno'pi tannāgaṃ gadayā samapothayat |
tasmātpramathitānnāgātkṣemadhūrtiravaplutaḥ

उद्धृत्य स्वङ्गं निशितमभ्यधावत्स पाण्डवम् ।
उद्यतायुधमायान्तं सदयाऽहन्वृकोदरः

uddhṛtya svaṅgaṃ niśitamabhyadhāvatsa pāṇḍavam |
udyatāyudhamāyāntaṃ sadayā'hanvṛkodaraḥ

स पपात हतः सासिर्व्यसुस्तमभितो द्विपम् ।
वज्रप्रभग्नमचलं सिंहो वज्रहतो यथा

sa papāta hataḥ sāsirvyasustamabhito dvipam |
vajraprabhagnamacalaṃ siṃho vajrahato yathā

तं हतं नृपतिं दृष्ट्वा करूशानां यशस्करम् ।
प्राद्रावद्व्यथिता सेना त्वदीया भरतर्षभ

taṃ hataṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā karūśānāṃ yaśaskaram |
prādrāvadvyathitā senā tvadīyā bharatarṣabha