Chapter 64: The duels go on and Bhima scatters elephants

ततः सरथनागाश्वाः पाञ्चालाः पाण्डुसृञ्जयाः ।
सेनापतिं परीप्सन्तो रुरुधुस्तनयं तव

tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāñcālāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ |
senāpatiṃ parīpsanto rurudhustanayaṃ tava

ततः प्रववृते युद्वं तावकानां परैः सह ।
घोरं प्राणभृतां काले भीमरूपं परन्तप

tataḥ pravavṛte yudvaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha |
ghoraṃ prāṇabhṛtāṃ kāle bhīmarūpaṃ parantapa

नकुलो वृषसेनं तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ।
पितुः समीपे तिष्ठन्तं त्रिभिरन्त्यैरविध्यत

nakulo vṛṣasenaṃ tu viddhvā pañcabhirāyasaiḥ |
pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ tribhirantyairavidhyata

नकुलं तु ततः शूरो वृषसेनो हसन्निव ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये भृशम्

nakulaṃ tu tataḥ śūro vṛṣaseno hasanniva |
nārācena sutīkṣṇena vivyādha hṛdaye bhṛśam

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शन ।
शत्रुं विव्याध विंशत्या सूतं चैवास्य सप्तभिः

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśana |
śatruṃ vivyādha viṃśatyā sūtaṃ caivāsya saptabhiḥ

ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौ ।
अन्योन्यमाच्छादयतां तवाभज्यत वाहिनी

tataḥ śarasahasreṇa tāvubhau puruṣarṣabhau |
anyonyamācchādayatāṃ tavābhajyata vāhinī

स दृष्ट्वा प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः ।
निवारयामास बलादनुपत्य विशाम्पते

sa dṛṣṭvā pradrutāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥ |
nivārayāmāsa balādanupatya viśāmpate

एतस्मिन्नन्तरे युद्धं कष्टमासीद्विशाम्पते ।
निवृत्ते तु ततः सैन्ये नकुलः कौरवान्ययौ

etasminnantare yuddhaṃ kaṣṭamāsīdviśāmpate |
nivṛtte tu tataḥ sainye nakulaḥ kauravānyayau

कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु ।
जुगोप चक्रं त्वरितो राधेयस्यैव मारिष

karṇaputrastu samare hitvā nakulameva tu |
jugopa cakraṃ tvarito rādheyasyaiva māriṣa

उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन मारिष ।
निवारितः शरशतैः क्रुद्धेन रणमूर्धनि

ulūkastu raṇe kruddhaḥ sahadevena māriṣa |
nivāritaḥ śaraśataiḥ kruddhena raṇamūrdhani

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान् ।
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

tasyāśvāṃścaturo hatvā sahadevaḥ pratāpavān |
sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati

उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशाम्पते ।
त्रिगर्तानां बलं तूर्णं जगाम पितृनन्दनः

ulūkastu tato yānādavaplutya viśāmpate |
trigartānāṃ balaṃ tūrṇaṃ jagāma pitṛnandanaḥ

सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः ।
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव

sātyakiḥ śakuniṃ viddhvā viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
dhvajaṃ ciccheda bhallena saubalasya hasanniva

सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्प्रतापवान् ।
विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्

saubalastasya samare kruddho rājanpratāpavān |
vidārya kavacaṃ bhūyo dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

तथैनं निशितैर्बाणैः सात्यकिः प्रत्यविध्यत ।
सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्पयत्

tathainaṃ niśitairbāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyata |
sārathiṃ ca mahārāja tribhireva samārpayat

अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्नित्ये यमक्षयम् ।
ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ

athāsya vāhāṃstvaritaḥ śarairnitye yamakṣayam |
tato'vaplutya sahasā śakunirbharatarṣabha

आरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महात्मनः ।
अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्युद्धशालिनः

āruroha rathaṃ tūrṇamulūkasya mahātmanaḥ |
apovāhātha śīghraṃ sa śaineyādyuddhaśālinaḥ

सात्यकिस्तु रण राजंस्तावकानामनीकिनीम् ।
अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभज्वत

sātyakistu raṇa rājaṃstāvakānāmanīkinīm |
abhidudrāva vegena tato'nīkamabhajvata

शैनेयशरसञ्छन्नं तव सैन्यं विशाम्पते ।
भेजे दशा दिशस्तूर्णं न्यपतच्च गतासुवत्

śaineyaśarasañchannaṃ tava sainyaṃ viśāmpate |
bheje daśā diśastūrṇaṃ nyapatacca gatāsuvat

भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे

bhīmasenaṃ tava suto vārayāmāsa saṃyuge

तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम् ।
चक्रे लोकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त वै जनाः

taṃ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajam |
cakre lokeśvaraṃ tatra tenātuṣyanta vai janāḥ

ततोऽपायान्नृपस्तस्माद्भीमसेनभयार्दितः ।
कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनमुपाद्रवत् ।
तत्र नादो महानासीद्धीमसेनं जिघांसताम्

tato'pāyānnṛpastasmādbhīmasenabhayārditaḥ |
kurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenamupādravat |
tatra nādo mahānāsīddhīmasenaṃ jighāṃsatām

युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छदे ।
अथान्यद्धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः ।
युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्क्षितौ

yudhāmanyuḥ kṛpaṃ viddhvā dhanurasyāśu cicchade |
athānyaddhanurādāya kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
yudhāmanyordhvajaṃ sūtaṃ chatraṃ cāpātayatkṣitau

ततोऽपायाद्रथेनैव युधामन्युर्महारथः

tato'pāyādrathenaiva yudhāmanyurmahārathaḥ

उत्तमौजाश्च हार्दिक्यं भीमं भीमपराक्रमम् ।
छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्

uttamaujāśca hārdikyaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
chādayāmāsa sahasā megho vṛṣṭyeva parvatam

तद्युद्धमासीत्सुमहद्धोररूपं परन्तप ।
तादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशाम्पते

tadyuddhamāsītsumahaddhorarūpaṃ parantapa |
tādṛśaṃ na mayā yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ viśāmpate

कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे ।
हृदि विव्याध सहसा रथोपस्थ उपाविशत्

kṛtavarmā tato rājannuttamaujasamāhave |
hṛdi vivyādha sahasā rathopastha upāviśat

सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम् ।
ततस्तु सात्वतो राजन्पाण्डुसैन्यमभिद्रवत्

sārathistamapovāha rathena rathināṃ varam |
tatastu sātvato rājanpāṇḍusainyamabhidravat

[दुःशासनः सौबलश्च गजानीकेन पाण्डवम् ।
महता परिवार्यैव क्षुद्रकैरभ्यताडयत्

[duḥśāsanaḥ saubalaśca gajānīkena pāṇḍavam |
mahatā parivāryaiva kṣudrakairabhyatāḍayat

ततो भीमः शरशतैर्दुर्योधनममर्षणम् ।
विमुखीकृत्य तरसा गजानीकमुपाद्रवत्

tato bhīmaḥ śaraśatairduryodhanamamarṣaṇam |
vimukhīkṛtya tarasā gajānīkamupādravat

तमापतन्तं सहसा गजानीकं वृकोदरः ।
दृष्ट्वैव सुभृशं क्रुद्धो दिव्यमस्त्रमुदैरयत्

tamāpatantaṃ sahasā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ |
dṛṣṭvaiva subhṛśaṃ kruddho divyamastramudairayat

गजैर्गजानभ्यहनद्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्

gajairgajānabhyahanadvajreṇendra ivāsurān

ततोऽन्तरिक्षं बाणौघैः शलभैरिव पादपम् ।
छादयामास समरे गजान्निघ्नन्वृकोदरः

tato'ntarikṣaṃ bāṇaughaiḥ śalabhairiva pādapam |
chādayāmāsa samare gajānnighnanvṛkodaraḥ

ततः कुञ्जरयूथानि समेतानि सहस्रशः ।
व्यधमत्तरसा भीमो मेघसङ्घानिवानिलः

tataḥ kuñjarayūthāni sametāni sahasraśaḥ |
vyadhamattarasā bhīmo meghasaṅghānivānilaḥ

सुवर्णजालापिहिता मणिजालैश्च कुञ्जराः ।
रेजुरभ्यधिकं संख्ये विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः

suvarṇajālāpihitā maṇijālaiśca kuñjarāḥ |
rejurabhyadhikaṃ saṃkhye vidyutvanta ivāmbudāḥ

ते वध्यमाना भीमेन गजा राजन्विदुद्रुवुः ।
केचिद्विभिन्नहृदयाः कुञ्जरा न्यपतन्भुवि

te vadhyamānā bhīmena gajā rājanvidudruvuḥ |
kecidvibhinnahṛdayāḥ kuñjarā nyapatanbhuvi

पतितैर्निपतद्भिश्च गजैर्हेमविभूषितैः ।
अशोभत मही तत्र विशीर्णैरिव पर्वतैः

patitairnipatadbhiśca gajairhemavibhūṣitaiḥ |
aśobhata mahī tatra viśīrṇairiva parvataiḥ

दीप्ताभै रत्नवद्भिश्च पतितैर्गजयोधिभिः ।
रराज भूमिः पतितैः क्षीणपुण्यैरिव ग्रहैः

dīptābhai ratnavadbhiśca patitairgajayodhibhiḥ |
rarāja bhūmiḥ patitaiḥ kṣīṇapuṇyairiva grahaiḥ

ततो भिन्नकटा नागा भिन्नकुम्भकरास्तथा ।
दुद्रुवुः शतशः संख्ये भीमसेनशराहताः

tato bhinnakaṭā nāgā bhinnakumbhakarāstathā |
dudruvuḥ śataśaḥ saṃkhye bhīmasenaśarāhatāḥ

केचिद्वमन्तो रुधिरं भयार्ताः पर्वतोपमाः ।
व्यद्रवञ्छरविद्धाङ्गा धातुचित्रा इवाचलाः

kecidvamanto rudhiraṃ bhayārtāḥ parvatopamāḥ |
vyadravañcharaviddhāṅgā dhātucitrā ivācalāḥ

महाभुजगसङ्काशौ चन्दनागुरुरूषितौ ।
अपश्यं भीमसेनस्य धनुर्विक्षिपतो भुजौ

mahābhujagasaṅkāśau candanāgururūṣitau |
apaśyaṃ bhīmasenasya dhanurvikṣipato bhujau

तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वाशनिसमस्वनम् ।
विमुञ्चन्तः शकृन्मूत्रं गजाः प्रादुद्रुवुर्भृशम्

tasya jyātalanirghoṣaṃ śrutvāśanisamasvanam |
vimuñcantaḥ śakṛnmūtraṃ gajāḥ prādudruvurbhṛśam

भीमसेनस्य तत्कर्म राजन्नेकस्य धीमतः ।
निघ्नतः सर्वभूतानि रुद्रस्येव च निर्बभौ ॥]

bhīmasenasya tatkarma rājannekasya dhīmataḥ |
nighnataḥ sarvabhūtāni rudrasyeva ca nirbabhau ||]