Chapter 27: Brahma drives and Shiva burns Tripura

तमब्रुवन्देवगणा यं भवान्सन्नियोक्ष्यते ।
स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशयः

tamabruvandevagaṇā yaṃ bhavānsanniyokṣyate |
sa bhaviṣyati deveśa sārathiste na saṃśayaḥ

तानब्रवीन्महादेवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ।
तं सारथिं कुरुध्वं वै स्वयं सञ्चिन्त्य मा चिरम्

tānabravīnmahādevo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ |
taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ vai svayaṃ sañcintya mā ciram

एतच्छ्रुत्वा वचो देवाः सर्वे गत्वा पितामहम् ।
प्रणिपत्योचुरेकाग्राः प्रसाद्यैनं महर्षिभिः

etacchrutvā vaco devāḥ sarve gatvā pitāmaham |
praṇipatyocurekāgrāḥ prasādyainaṃ maharṣibhiḥ

त्वया यत्कथितं देव त्रिदशारिनिबर्हणे ।
तथा तत्कृतमस्माभिः प्रसन्नश्च वृषध्वजः

tvayā yatkathitaṃ deva tridaśārinibarhaṇe |
tathā tatkṛtamasmābhiḥ prasannaśca vṛṣadhvajaḥ

रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः ।
सारथिं च न जानीमः कः स्यात्तस्मिन्रथोत्तमे

rathaśca vihito'smābhirvicitrāyudhasaṃvṛtaḥ |
sārathiṃ ca na jānīmaḥ kaḥ syāttasminrathottame

तस्माद्विधीयतां कश्चित्सारथिर्देवसत्तम ।
सफलां तां गिरं देव कर्तुमर्हसि नो विभो ।
एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि

tasmādvidhīyatāṃ kaścitsārathirdevasattama |
saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartumarhasi no vibho |
evamasmāsu hi purā bhagavannuktavānasi

सदैव युक्तो रथसत्तमो वै
दुराधर्षो द्रावणः शात्रवाणाम् ।
पिनाकधन्वा विहितोऽत्र योद्धा
विभीषयन्दानवानुद्यतोऽसौ

sadaiva yukto rathasattamo vai
durādharṣo drāvaṇaḥ śātravāṇām |
pinākadhanvā vihito'tra yoddhā
vibhīṣayandānavānudyato'sau

तथैव वेदाश्च हया रथाग्र्य
धरा सशैला च रथो महात्मनः ।
नक्षत्रवंशानुगतो वरूथी
यस्मिन्योद्धा सारथिनाऽभिरक्ष्यः

tathaiva vedāśca hayā rathāgrya
dharā saśailā ca ratho mahātmanaḥ |
nakṣatravaṃśānugato varūthī
yasminyoddhā sārathinā'bhirakṣyaḥ

तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरेतैर्विशेषवान्

tatra sārathireṣṭavyaḥ sarvairetairviśeṣavān

तं प्रविष्टा रथं देवा रथयोद्वारमेव च ।
कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह

taṃ praviṣṭā rathaṃ devā rathayodvārameva ca |
kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha

त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् ।
त्वं हि सर्वैर्गणैर्युक्तोदेवताभ्योऽधिकः प्रभो

tvāmṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam |
tvaṃ hi sarvairgaṇairyuktodevatābhyo'dhikaḥ prabho

त्वं देव शक्तो लोकेश नियन्तुं प्रद्रुतानिमान् ।
वेदांश्च सोपनिषदः सारथिर्भव नः स्वयम्

tvaṃ deva śakto lokeśa niyantuṃ pradrutānimān |
vedāṃśca sopaniṣadaḥ sārathirbhava naḥ svayam

योद्वुं बलेन वीर्येण सत्वेन विनयेन च ।
अधिकःसारथिःकार्यो नास्ति चान्योऽधिको भवात्

yodvuṃ balena vīryeṇa satvena vinayena ca |
adhikaḥsārathiḥkāryo nāsti cānyo'dhiko bhavāt

स भवांस्तारयत्वस्मान्कुरु सारथ्यमव्यय ।
भवानभ्यधिकस्त्वत्तो नान्योस्ति भविता त्विह

sa bhavāṃstārayatvasmānkuru sārathyamavyaya |
bhavānabhyadhikastvatto nānyosti bhavitā tviha

त्वं हि देवेश सर्वैस्तु विशिष्टो वदतां वर ।
तं रथं त्वं समारुह्य संयच्छ परमान्हयान्

tvaṃ hi deveśa sarvaistu viśiṣṭo vadatāṃ vara |
taṃ rathaṃ tvaṃ samāruhya saṃyaccha paramānhayān

तव प्रसादाद्वध्येयुर्देव दैवतकण्टकाः ।
स नो रक्ष महाबाहो दैत्येभ्यो महतो भयात्

tava prasādādvadhyeyurdeva daivatakaṇṭakāḥ |
sa no rakṣa mahābāho daityebhyo mahato bhayāt

त्वं हि नो गतिरव्यग्र तवं न्त्रे गोप्ता महाव्रत ।
त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे पूज्यन्ते त्रिदिवे प्रभो

tvaṃ hi no gatiravyagra tavaṃ ntre goptā mahāvrata |
tvatprasādātsurāḥ sarve pūjyante tridive prabho

इति ते शिरसाऽगच्छंस्त्रिलोकेशं पितामहम् ।
देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुतम्

iti te śirasā'gacchaṃstrilokeśaṃ pitāmaham |
devāḥ prasādayāmāsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam

एवमेतत्सुरास्तथ्यं नान्यस्त्वभ्यधिको भवात् ।
सारथित्वं करिष्यामि शङ्करस्य महात्मनः

evametatsurāstathyaṃ nānyastvabhyadhiko bhavāt |
sārathitvaṃ kariṣyāmi śaṅkarasya mahātmanaḥ

सर्वथा रथिनः श्रेयान्कर्तव्यो रथसारथिः ।
तस्मादेतद्यथातत्त्वं ज्ञात्वा युष्मांश्च सङ्गतान् ।
संयच्छामि हयानेष विबुधाय कपर्दिने

sarvathā rathinaḥ śreyānkartavyo rathasārathiḥ |
tasmādetadyathātattvaṃ jñātvā yuṣmāṃśca saṅgatān |
saṃyacchāmi hayāneṣa vibudhāya kapardine

एवमुक्त्वा जटाभारं संयम्य प्रपितामहः ।
परिधायाजिनं गाढं सन्न्यस्य च कमण्डलुम् ।
प्रतोदपाणिर्भगवानारुरोह रथं तदा

evamuktvā jaṭābhāraṃ saṃyamya prapitāmahaḥ |
paridhāyājinaṃ gāḍhaṃ sannyasya ca kamaṇḍalum |
pratodapāṇirbhagavānāruroha rathaṃ tadā

सारथौ कल्पिते देवैरीशानस्य महात्मनः ।
तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसम्भृतम् ।
शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसम्भृताः

sārathau kalpite devairīśānasya mahātmanaḥ |
tasminnārohati rathaṃ kalpitaṃ lokasambhṛtam |
śirobhiḥ patitā bhūmau turagā vedasambhṛtāḥ

उभाभ्यां लोकनाथाभ्यामास्थितं रथसत्तमम् ।
ओढुं न शक्ता वेदाश्वा जानुभ्यामपतन्महीम्

ubhābhyāṃ lokanāthābhyāmāsthitaṃ rathasattamam |
oḍhuṃ na śaktā vedāśvā jānubhyāmapatanmahīm

अभीशुभिस्तु भगवानुद्यम्य च हयान्विभुः ।
अस्तु वीर्यं च शौर्यं च वेदाश्वानामिति प्रभुः ।
रथं सञ्चोदयामास देवानां प्रभुरव्ययः

abhīśubhistu bhagavānudyamya ca hayānvibhuḥ |
astu vīryaṃ ca śauryaṃ ca vedāśvānāmiti prabhuḥ |
rathaṃ sañcodayāmāsa devānāṃ prabhuravyayaḥ

ततोऽधिरूढे वरदे रथं पशुपतिस्तदा ।
साधुसाध्विति देवेशं स्मयमानोऽभ्यभाषत

tato'dhirūḍhe varade rathaṃ paśupatistadā |
sādhusādhviti deveśaṃ smayamāno'bhyabhāṣata

याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानरिन्दम ।
पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान्रणे

yāhi deva yato daityāścodayāśvānarindama |
paśya bāhvorbalaṃ me'dya nighnataḥ śātravānraṇe

ततोऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः ।
पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम्

tato'śvāṃścodayāmāsa manomārutaraṃhasaḥ |
purāṇyuddiśya khasthāni dānavānāṃ tarasvinām

ततस्ते सहसोत्पत्य वेदाख्या रथवाजिनः ।
क्षणेन तेन दैत्यानां पुराणि प्रापयन्हरम्

tataste sahasotpatya vedākhyā rathavājinaḥ |
kṣaṇena tena daityānāṃ purāṇi prāpayanharam

अथर्वाङ्गिरसौ चास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः ।
अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः सन्धाय तं शरम् ।
युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्

atharvāṅgirasau cāstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ |
athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ sandhāya taṃ śaram |
yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṃ samacintayat

तस्मिन्स्थिते ततो राजन्रुद्रे सज्जितकार्मुके ।
पुराणि तेन कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

tasminsthite tato rājanrudre sajjitakārmuke |
purāṇi tena kālena jagmurekatvamāśu vai

एकीभावं गते चैव त्रिपुरत्वमुपागते ।
बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम्

ekībhāvaṃ gate caiva tripuratvamupāgate |
babhūva tumulo harṣo devatānāṃ mahātmanām

ततो देवगुणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो महेश्वरम्

tato devaguṇāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jayeti vāco mumucuḥ saṃstuvanto maheśvaram

ततोऽग्रतः प्रादुरभूत्त्रिपुरं जघ्नुषोऽसुरान् ।
अनिर्देश्याग्र्यवपुषो देवस्यासह्यतेजसः

tato'grataḥ prādurabhūttripuraṃ jaghnuṣo'surān |
anirdeśyāgryavapuṣo devasyāsahyatejasaḥ

त्रीणि दृष्ट्वैव संस्थानि पुराण्यथ पिनाकधृत् ।
स तद्विकृष्य भगवान्दिव्यं लोकेश्वरो धनुः ।
त्रैलोक्यसारं तमिषुं मुमोच त्रिपुरं प्रति

trīṇi dṛṣṭvaiva saṃsthāni purāṇyatha pinākadhṛt |
sa tadvikṛṣya bhagavāndivyaṃ lokeśvaro dhanuḥ |
trailokyasāraṃ tamiṣuṃ mumoca tripuraṃ prati

एकबाणेन तं देवस्त्रिपुरं परमेश्वरः ।
निजघ्ने सासुरगणं देवदेवो महेश्वरः

ekabāṇena taṃ devastripuraṃ parameśvaraḥ |
nijaghne sāsuragaṇaṃ devadevo maheśvaraḥ

बाणतेजोग्निदग्धं तद्विप्रकीर्णं सहस्रधा ।
महदार्तस्वरं कृत्वा नावशेषमुपागतम् ।
मद्रेश सासुरगणं प्रापतत्पश्चिमार्णवे

bāṇatejognidagdhaṃ tadviprakīrṇaṃ sahasradhā |
mahadārtasvaraṃ kṛtvā nāvaśeṣamupāgatam |
madreśa sāsuragaṇaṃ prāpatatpaścimārṇave

एवं हि त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः ।
महेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा

evaṃ hi tripuraṃ dagdhaṃ dānavāścāpyaśeṣataḥ |
maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā

स चात्मक्रोधजो विह्निर्दहेत्युक्तो निवारितः ।
त्रैलोक्यमविशेषेण पुनर्दग्धुं प्रचक्रमे

sa cātmakrodhajo vihnirdahetyukto nivāritaḥ |
trailokyamaviśeṣeṇa punardagdhuṃ pracakrame

कालाग्निमिव निर्दग्धुमुत्थितं तं पुनः पुनः ।
माकार्षीर्भस्मासाल्लोकानिति त्र्यक्षोऽब्रवीद्वचः

kālāgnimiva nirdagdhumutthitaṃ taṃ punaḥ punaḥ |
mākārṣīrbhasmāsāllokāniti tryakṣo'bravīdvacaḥ

ततः प्रकृतिमापन्ना देलोकास्तथर्षयः ।
तुष्टुवुर्वाग्भिरग्र्याभिः स्थाणुं त्रिपुरवैरिणम्

tataḥ prakṛtimāpannā delokāstatharṣayaḥ |
tuṣṭuvurvāgbhiragryābhiḥ sthāṇuṃ tripuravairiṇam

तेऽनुज्ञाता भगवता सर्वे जग्मुर्यथागतम् ।
कृतकामाः प्रसन्नेन प्रजापतिमुखाः सुराः

te'nujñātā bhagavatā sarve jagmuryathāgatam |
kṛtakāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ

एवं रुद्रस्य कृतवान्सारथ्यं तु पितामहः ।
संयच्छ तुरगानस्य राधेयस्य महात्मनः

evaṃ rudrasya kṛtavānsārathyaṃ tu pitāmahaḥ |
saṃyaccha turagānasya rādheyasya mahātmanaḥ

त्वं हि कृष्णाच्च कर्णाच्च फल्गुनाच्च गुणाधिकः ।
बलतो रूपतो योगादस्त्रसम्पद एव च

tvaṃ hi kṛṣṇācca karṇācca phalgunācca guṇādhikaḥ |
balato rūpato yogādastrasampada eva ca

समासक्तं महीपाल कुरु मे हितमीप्सितम् ।
युद्वे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमोऽनघ ।
तस्माच्छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रून्दिवि वा सुरान्

samāsaktaṃ mahīpāla kuru me hitamīpsitam |
yudve hyayaṃ rudrakalpastvaṃ ca brahmasamo'nagha |
tasmācchaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūndivi vā surān

स यथा शल्य कर्णोऽयं श्वंताश्वं कृष्णसारथिम् ।
प्रमथ्य हन्यात्कौन्तेयं तथा नीतिर्विधीयताम्

sa yathā śalya karṇo'yaṃ śvaṃtāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
pramathya hanyātkaunteyaṃ tathā nītirvidhīyatām

त्वयि राज्यं सुखं चैव जीवितं जयमेव च ।
समासक्तं महीपाल कुरु मे हितमीप्सितम्

tvayi rājyaṃ sukhaṃ caiva jīvitaṃ jayameva ca |
samāsaktaṃ mahīpāla kuru me hitamīpsitam

संयच्छास्य हयान्त्राजन्मत्प्रियार्थं परन्तप

saṃyacchāsya hayāntrājanmatpriyārthaṃ parantapa