Chapter 26: Vishvakarma builds Shiva's chariot from all creation

तेजसोऽर्धं सुरा दत्त्वा शङ्कराय महात्मने ।
पशुत्वमपि चोपेत्य विश्वकर्माणमव्ययम्

tejaso'rdhaṃ surā dattvā śaṅkarāya mahātmane |
paśutvamapi copetya viśvakarmāṇamavyayam

ऊचुः सर्वे समाभाष्य रथः सङ्कल्प्यतामिति ।
विश्वकर्माऽपि सञ्चिन्त्य रथं दिव्यमकल्पयत्

ūcuḥ sarve samābhāṣya rathaḥ saṅkalpyatāmiti |
viśvakarmā'pi sañcintya rathaṃ divyamakalpayat

समेतां पृथिवीं देवी विशालां पुरमालिनीम् ।
सपर्वतवनद्वीपां चक्रे भूतधरां रथम्

sametāṃ pṛthivīṃ devī viśālāṃ puramālinīm |
saparvatavanadvīpāṃ cakre bhūtadharāṃ ratham

ईषां नक्षत्रवंशं च छत्रं मेरुमहागिरिम् ।
अनेकद्रुसञ्छन्नं रत्नाकरमनुत्तमम्

īṣāṃ nakṣatravaṃśaṃ ca chatraṃ merumahāgirim |
anekadrusañchannaṃ ratnākaramanuttamam

हिमवन्तं च विन्ध्यं च नानाद्रुमलताकुलम् ।
अवस्करं प्रतिष्ठानं कल्पयामास वै तदा

himavantaṃ ca vindhyaṃ ca nānādrumalatākulam |
avaskaraṃ pratiṣṭhānaṃ kalpayāmāsa vai tadā

अस्तंगिरिमधिष्ठानं नानाद्विजगणायुतम् ।
चकार भगवांस्त्वष्टा उदयं रथकूबरम्

astaṃgirimadhiṣṭhānaṃ nānādvijagaṇāyutam |
cakāra bhagavāṃstvaṣṭā udayaṃ rathakūbaram

मीननक्रझषावासं दानवालयमुत्तमम् ।
समुद्रमक्षं विदधे पत्तनाकरशोभितम्

mīnanakrajhaṣāvāsaṃ dānavālayamuttamam |
samudramakṣaṃ vidadhe pattanākaraśobhitam

चक्रं चक्रे चन्द्रमसं तारकागणमण्डितम् ।
दिवाकरं चाप्यपरं चक्रं चक्रेंऽशुमालिनम्

cakraṃ cakre candramasaṃ tārakāgaṇamaṇḍitam |
divākaraṃ cāpyaparaṃ cakraṃ cakreṃ'śumālinam

गङ्गां सरस्वतीं तूणीं चक्रे विश्वकृदव्ययः ।
अलङ्कारा रथस्यासन्नापगाः सरितस्तथा

gaṅgāṃ sarasvatīṃ tūṇīṃ cakre viśvakṛdavyayaḥ |
alaṅkārā rathasyāsannāpagāḥ saritastathā

त्रीनग्नीन्मन्त्रवच्चक्रे रथस्याथ त्रिवेणुकम् ।
अनुकर्षान्रथे दीप्तान्वरूथांश्चापि तारकाः

trīnagnīnmantravaccakre rathasyātha triveṇukam |
anukarṣānrathe dīptānvarūthāṃścāpi tārakāḥ

ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाः पुष्पफलोपगाः - पाठभेदःओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाजालं च भानुमत् ।
अलञ्चकार च रथं मासपक्षर्तुभिर्विभुः

oṣadhīrvīrudhaścaiva ghaṇṭāḥ puṣpaphalopagāḥ - pāṭhabhedaḥoṣadhīrvīrudhaścaiva ghaṇṭājālaṃ ca bhānumat |
alañcakāra ca rathaṃ māsapakṣartubhirvibhuḥ

अहोरात्रैः कलाभिश्च काष्ठाभिरयनैस्तथा ।
द्यां युगं युगपर्वाणि संवर्तकबलाहरकान्

ahorātraiḥ kalābhiśca kāṣṭhābhirayanaistathā |
dyāṃ yugaṃ yugaparvāṇi saṃvartakabalāharakān

शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं सन्नतिमेव च ।
ऋग्वेदं सामवेदं च धुर्यावश्वावकल्पयत्

śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ sannatimeva ca |
ṛgvedaṃ sāmavedaṃ ca dhuryāvaśvāvakalpayat

पृष्ठाश्वौ तु यजुर्वेदः कल्पितोऽथर्वणस्तथा ।
अश्वानां चाप्यलङ्कारं विदधे पदसञ्चयम्

pṛṣṭhāśvau tu yajurvedaḥ kalpito'tharvaṇastathā |
aśvānāṃ cāpyalaṅkāraṃ vidadhe padasañcayam

सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुप्रभाम् ।
योक्ताणि चक्रे चाश्वानां कूश्माण्डांश्चापि पन्नगान् ।

sinīvālīmanumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suprabhām |
yoktāṇi cakre cāśvānāṃ kūśmāṇḍāṃścāpi pannagān |

तालपृष्ठोऽथ नहुषः कार्कोटकधनञ्जयौ ।
इतरे चाभवन्नागा हयानां वाहबन्धनम्

tālapṛṣṭho'tha nahuṣaḥ kārkoṭakadhanañjayau |
itare cābhavannāgā hayānāṃ vāhabandhanam

अभीशवः षडङ्गानि कल्पितानि महीपते ।
ओङ्कारः कल्पितस्तस्य प्रतोदो विश्वकर्मणा

abhīśavaḥ ṣaḍaṅgāni kalpitāni mahīpate |
oṅkāraḥ kalpitastasya pratodo viśvakarmaṇā

यज्ञाः सर्वे पृथक्लृप्ता रथाङ्गानि च भागशः ।
अधिष्ठानं मनश्चासीत्परिरथ्या सरस्वती

yajñāḥ sarve pṛthaklṛptā rathāṅgāni ca bhāgaśaḥ |
adhiṣṭhānaṃ manaścāsītparirathyā sarasvatī

नानावर्णानि शस्त्राणि पताकाः पवनेरिताः ।
विद्युदिन्द्रधनुर्युक्तं रथं दीप्त्या व्यदीपयत्

nānāvarṇāni śastrāṇi patākāḥ pavaneritāḥ |
vidyudindradhanuryuktaṃ rathaṃ dīptyā vyadīpayat

वर्म योद्धुं च विहितं नमो ग्रहगणाकुलम् ।
अभेद्यं भानुमच्चित्रं कालचक्रपरिक्षतम्

varma yoddhuṃ ca vihitaṃ namo grahagaṇākulam |
abhedyaṃ bhānumaccitraṃ kālacakraparikṣatam

एवमस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे ।
त्वष्ट्रा मनुजशार्दूल द्विषतां भयवर्धने

evamasminmahārāja kalpite rathasattame |
tvaṣṭrā manujaśārdūla dviṣatāṃ bhayavardhane

स्वान्यायुधानि दिव्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे ।
ध्वजयष्टिं वियत्कृत्वा स्थापयामास गोवृषम्

svānyāyudhāni divyāni nyadadhācchaṅkaro rathe |
dhvajayaṣṭiṃ viyatkṛtvā sthāpayāmāsa govṛṣam

ब्रह्मदण्‍डः कालदम्डो रुद्रदण्डश्च ते ज्वराः ।
परिष्कारा र्थस्यासन्समन्ताद्दिशमुद्धताः

brahmadaṇ‍ḍaḥ kāladamḍo rudradaṇḍaśca te jvarāḥ |
pariṣkārā rthasyāsansamantāddiśamuddhatāḥ

विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः ।
छायामेवात्मनश्चक्रे धनुर्ज्यामक्षयां ध्रुवाम्

vicitramṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ |
chāyāmevātmanaścakre dhanurjyāmakṣayāṃ dhruvām

कालो हि भगवान्रुद्रस्तच्च संवत्सरं धनुः ।
तस्माद्रौद्री कालरात्री ज्या कृता धनुषो जरा

kālo hi bhagavānrudrastacca saṃvatsaraṃ dhanuḥ |
tasmādraudrī kālarātrī jyā kṛtā dhanuṣo jarā

ततो रथे रथाश्वांस्तानृषयः समयोजयन् ।
एकैकशः सुसंहृष्टानादाय सुधृतव्रताः

tato rathe rathāśvāṃstānṛṣayaḥ samayojayan |
ekaikaśaḥ susaṃhṛṣṭānādāya sudhṛtavratāḥ

दक्षिणस्यां धुरि कृत ऋग्वेदो मन्त्रपारगैः ।
सव्यतः सामवेदश्च युक्तो राजन्महर्षिभिः

dakṣiṇasyāṃ dhuri kṛta ṛgvedo mantrapāragaiḥ |
savyataḥ sāmavedaśca yukto rājanmaharṣibhiḥ

पार्ष्ठिदक्षिणतो युक्तो यजुर्वेदः सुरद्विजैः ।
इतरस्यां तथा पार्ष्ठ्यां युक्तो राजन्नथर्वणः

pārṣṭhidakṣiṇato yukto yajurvedaḥ suradvijaiḥ |
itarasyāṃ tathā pārṣṭhyāṃ yukto rājannatharvaṇaḥ

एवं ते वाजिनो युक्ता यज्ञविद्भिस्तथा रथे ।
अशोभन्त तथा युक्ता यथैवाध्वरमध्यगाः

evaṃ te vājino yuktā yajñavidbhistathā rathe |
aśobhanta tathā yuktā yathaivādhvaramadhyagāḥ

कल्पयित्वा रथं दिव्यं ततो बाणमकल्पयत् ।
चिन्तयित्वा हरिं विष्णुमव्ययं यज्ञवाहनम्

kalpayitvā rathaṃ divyaṃ tato bāṇamakalpayat |
cintayitvā hariṃ viṣṇumavyayaṃ yajñavāhanam

शरं सङ्कल्पयाञ्चक्रे विश्वकर्मा महामनाः ।
तस्य वाजांश्च पुङ्खं च कल्पयामास वै तदा

śaraṃ saṅkalpayāñcakre viśvakarmā mahāmanāḥ |
tasya vājāṃśca puṅkhaṃ ca kalpayāmāsa vai tadā

पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम ।
अग्नीषोमौ शरमुखे कल्पयामास वै तदा

puṇyagandhavahaṃ rājañśvasanaṃ rājasattama |
agnīṣomau śaramukhe kalpayāmāsa vai tadā

अग्नीषोमात्मकं कृत्स्नमुच्यते वैष्णवं जगत् ।
विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः

agnīṣomātmakaṃ kṛtsnamucyate vaiṣṇavaṃ jagat |
viṣṇurātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ

तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं स विषेहे शरस्य वै ।
तस्मिञ्शरे तीक्ष्णमन्युममुञ्चद्दुःसहं प्रभुः

tasmāddhanurjyāsaṃsparśaṃ sa viṣehe śarasya vai |
tasmiñśare tīkṣṇamanyumamuñcadduḥsahaṃ prabhuḥ

भृग्वङ्गिरोमन्युभवः क्रोधाग्निरतिदुःसहः ।
स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयानकः

bhṛgvaṅgiromanyubhavaḥ krodhāgniratiduḥsahaḥ |
sa nīlalohito dhūmraḥ kṛttivāsā bhayānakaḥ

आदित्यायुतसङ्काशस्तेजोज्वालावृतो भवः ।
दुश्चर्यच्यावको जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां वरः

ādityāyutasaṅkāśastejojvālāvṛto bhavaḥ |
duścaryacyāvako jetā hantā brahmadviṣāṃ varaḥ

तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् ।
जङ्गमाजङ्गमं राजञ्छुशुभेऽद्भुतदर्शनम्

tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvamidaṃ jagat |
jaṅgamājaṅgamaṃ rājañchuśubhe'dbhutadarśanam

दृष्टा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी ।
आददे स शरं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निवायुजम्

dṛṣṭā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī |
ādade sa śaraṃ divyaṃ somaviṣṇvagnivāyujam

तमादाय महादेवस्त्रासयन्दैत्यदानवान् ।
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी

tamādāya mahādevastrāsayandaityadānavān |
āruroha tadā yattaḥ kampayanniva rodasī

महर्षिभिः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः ।
उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्तविशारदैः

maharṣibhiḥ stūyamāno vandyamānaśca vandibhiḥ |
upanṛttaścāpsarasāṃ gaṇairnṛttaviśāradaiḥ

स शोभमानो वरदः खङ्गी बाणी शरासनी ।
हसन्निवाब्रवीद्देवः सारथिः को भवेदिति

sa śobhamāno varadaḥ khaṅgī bāṇī śarāsanī |
hasannivābravīddevaḥ sārathiḥ ko bhavediti