Chapter 2: Sanjaya names the fallen of the Kaurava host

तच्छ्रुत्वा कर्णहननं पुत्रांश्चैव पलायितान् ।
धृतराष्ट्रो नृपश्चैव द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत्

tacchrutvā karṇahananaṃ putrāṃścaiva palāyitān |
dhṛtarāṣṭro nṛpaścaiva dvijaśreṣṭha kimabravīt

प्राप्तवान्व्यसनं घोरं पुत्रव्यसनजं महत् ।
काले यदुक्तवांस्तस्मिंस्तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः

prāptavānvyasanaṃ ghoraṃ putravyasanajaṃ mahat |
kāle yaduktavāṃstasmiṃstanmamācakṣva tattvataḥ

एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
अब्रवीत्सञ्जयं सूतं शोकसंविग्नमानसः

etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
abravītsañjayaṃ sūtaṃ śokasaṃvignamānasaḥ

दुष्प्रणीतेन मे तात पुत्रस्यादीर्घजीविनः ।
हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति

duṣpraṇītena me tāta putrasyādīrghajīvinaḥ |
hataṃ vaikartanaṃ śrutvā śoko marmāṇi kṛntati

तस्य मे संशयं छिन्धि दुःखपारं तितीर्षतः ।
कुरूणां सृञ्जयानां च के जीवन्ति के मृताः

tasya me saṃśayaṃ chindhi duḥkhapāraṃ titīrṣataḥ |
kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca ke jīvanti ke mṛtāḥ

हतः शान्तनवो राजन्दुराधर्षः प्रतापवान् ।
हत्वा पाण्डवयोधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः

hataḥ śāntanavo rājandurādharṣaḥ pratāpavān |
hatvā pāṇḍavayodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ

तथा द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
निहत्य युधि दुर्धर्षः पञ्चाद्रुक्मरथो हतः

tathā droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān |
nihatya yudhi durdharṣaḥ pañcādrukmaratho hataḥ

हतशेषस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ।
अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः

hataśeṣasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā |
ardhaṃ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ

विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलः ।
आनर्तयोधाञ्शतशो निहत्य निहतो रणे

viviṃśatirmahārāja rājaputro mahābalaḥ |
ānartayodhāñśataśo nihatya nihato raṇe

तथा पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन् ।
क्षीणबाणो हतः शूरः स्थितो ह्यभिमुखः परैः

tathā putro vikarṇaste kṣatravratamanusmaran |
kṣīṇabāṇo hataḥ śūraḥ sthito hyabhimukhaḥ paraiḥ

धोररूपान्परिक्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून् ।
प्रतिज्ञां स्मरता तेन भीमसेनेन पातितः

dhorarūpānparikleśānduryodhanakṛtānbahūn |
pratijñāṃ smaratā tena bhīmasenena pātitaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ राजपुत्रौ महारथौ ।
कृत्वा स्वसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्

vindānuvindāvāvantyau rājaputrau mahārathau |
kṛtvā svasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam

सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यानिह ।
यस्य तिष्ठन्ति वचने यः स्थितस्तव शासने

sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yāniha |
yasya tiṣṭhanti vacane yaḥ sthitastava śāsane

अक्षौहिणीर्दशैकां च विनिर्जित्य शितैः शरैः ।
सोऽर्जुनेन हतो राजन्महावीर्यो जयद्रथः

akṣauhiṇīrdaśaikāṃ ca vinirjitya śitaiḥ śaraiḥ |
so'rjunena hato rājanmahāvīryo jayadrathaḥ

तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदः ।
वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः

tathā duryodhanasutastarasvī yuddhadurmadaḥ |
vartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ

तथा दौःशासनिः सूरो बाहुशाली रणोत्कटः ।
द्रौपदेयेन सङ्गम्य गमितो यमसादनम्

tathā dauḥśāsaniḥ sūro bāhuśālī raṇotkaṭaḥ |
draupadeyena saṅgamya gamito yamasādanam

किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम् ।
देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा

kirātānāmadhipatiḥ sāgarānūpavāsinām |
devarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā

भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadā |
dhanañjayena vikramya gamito yamasādanam

तथा कौरवदायादो न्यस्तशस्त्रो महायशाः ।
हतो भूरिश्रवा राजञ्शूरः सात्यकिना युधि

tathā kauravadāyādo nyastaśastro mahāyaśāḥ |
hato bhūriśravā rājañśūraḥ sātyakinā yudhi

श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धुरन्धरः ।
चरन्नभीतवत्सङ्ख्ये निहतः सव्यसाचिना

śrutāyurapi cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ dhurandharaḥ |
carannabhītavatsaṅkhye nihataḥ savyasācinā

तव पुत्रः सदामर्षी कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः

tava putraḥ sadāmarṣī kṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
duḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ

यस्य राजन्गजानीकं बहुसाहस्रमद्भुतम् ।
सुदक्षिणः स सङ्ग्रामे निहतः सव्यसाचिना

yasya rājangajānīkaṃ bahusāhasramadbhutam |
sudakṣiṇaḥ sa saṅgrāme nihataḥ savyasācinā

कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुमतान्परान् ।
सौभद्रेणेह विक्रम्य गमितो यमसादनम्

kosalānāmadhipatirhatvā bahumatānparān |
saubhadreṇeha vikramya gamito yamasādanam

बहुशो योधयित्वा तु भीमसेनं महारथम् ।
चित्रसेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः

bahuśo yodhayitvā tu bhīmasenaṃ mahāratham |
citrasenastava suto bhīmasenena pātitaḥ

मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः ।
असिचर्मधरः श्रीमान्सौभद्रेण निपातितः

madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥ |
asicarmadharaḥ śrīmānsaubhadreṇa nipātitaḥ

समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः ।
वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रो दृढविक्रमः

samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥ |
vṛṣaseno mahātejāḥ śīghrāstro dṛḍhavikramaḥ

अभिमन्योर्वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

abhimanyorvadhaṃ smṛtvā pratijñāmapi cātmanaḥ |
dhanañjayena vikramya gamito yamasādanam

नित्यं प्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः ।
विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः

nityaṃ prasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīpatiḥ |
viśrāvya vairaṃ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ

शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष ।
हतो रुक्मरथो राजञ्श्यालो मातुलजो युधि

śalyaputrastu vikrāntaḥ sahadevena māriṣa |
hato rukmaratho rājañśyālo mātulajo yudhi

राजा भागीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयः ।
पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ

rājā bhāgīratho vṛddho bṛhatkṣatraśca kekayaḥ |
parākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau

भगदत्तसुतो राजन्कृतप्रज्ञो मंहाबलः ।
श्येनवच्चरता सङ्ख्ये नकुलेन निपातितः

bhagadattasuto rājankṛtaprajño maṃhābalaḥ |
śyenavaccaratā saṅkhye nakulena nipātitaḥ

पितामहस्तव तथा बाह्लीकः सह बाह्लिकैः ।
निहतो भीमसेनेन महाबालपराक्रमः

pitāmahastava tathā bāhlīkaḥ saha bāhlikaiḥ |
nihato bhīmasenena mahābālaparākramaḥ

जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासन्धिर्महाबलः ।
मागधो निहतः सङ्ख्ये सौभद्रेण महात्मना

jayatsenastathā rājañjārāsandhirmahābalaḥ |
māgadho nihataḥ saṅkhye saubhadreṇa mahātmanā

पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन्दुःसहश्च महारथः ।
गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ

putraste durmukho rājanduḥsahaśca mahārathaḥ |
gadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau

दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथः ।
कृत्वा त्वसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्

durmarṣaṇo durviṣaho durjayaśca mahārathaḥ |
kṛtvā tvasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam

उभौ कलिङ्गवृषकौ भ्रातरौ युद्धदुर्मदौ ।
कृत्वा चासुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्

ubhau kaliṅgavṛṣakau bhrātarau yuddhadurmadau |
kṛtvā cāsukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam

सचिवो वृषपर्वा ते शूरः परमवीर्यवान् ।
भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

sacivo vṛṣaparvā te śūraḥ paramavīryavān |
bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam

तथैव पौरवो राजा नागायुतबलो महान् ।
समरे पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना

tathaiva pauravo rājā nāgāyutabalo mahān |
samare pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā

वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणः ।
शूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः

vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ |
śūrasenāśca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ

अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो रणोत्कटाः ।
शिबयश्च रथोदाराः कालिङ्गसहिता हताः

abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto raṇotkaṭāḥ |
śibayaśca rathodārāḥ kāliṅgasahitā hatāḥ

गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोपनाः ।
गोपालाः कृतवीरास्ते निहताः सव्यसाचिना

gokule nityasaṃvṛddhā yuddhe paramakopanāḥ |
gopālāḥ kṛtavīrāste nihatāḥ savyasācinā

श्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश्च ये ।
ते सर्वे पार्थमासाद्य गदा वैवस्वतक्षयम्

śreṇayo bahusāhasrāḥ saṃśaptakagaṇāśca ye |
te sarve pārthamāsādya gadā vaivasvatakṣayam

श्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ ।
त्वदर्थमतिविक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना

śyālau tava mahārāja rājānau vṛṣakācalau |
tvadarthamativikrāntau nihatau savyasācinā

उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथा ।
साल्वराजो महाबाहुर्भीमसेनेन पातितः

ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatastathā |
sālvarājo mahābāhurbhīmasenena pātitaḥ

ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितौ रणे ।
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम्

oghavāṃśca mahārāja bṛhantaḥ sahitau raṇe |
parākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam

तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर्विशाम्पते ।
निहतो गदया राजन्भीमसेनेन संयुगे

tathaiva rathināṃ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtirviśāmpate |
nihato gadayā rājanbhīmasenena saṃyuge

तथा राजन्महेष्वासो जलसन्धौ महाबलः ।
सुमहत्कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे

tathā rājanmaheṣvāso jalasandhau mahābalaḥ |
sumahatkadanaṃ kṛtvā hataḥ sātyakinā raṇe

अलम्बुसो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानवान् ।
घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

alambuso rākṣasendraḥ kharabandhurayānavān |
ghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam

राधेयः सूतपुत्रश्च भ्रातरश्च महारथाः ।
केकयाः सर्वशश्चापि निहताः स्व्यसाचिना

rādheyaḥ sūtaputraśca bhrātaraśca mahārathāḥ |
kekayāḥ sarvaśaścāpi nihatāḥ svyasācinā

मालवा मद्रकाश्चैव द्राविडाश्चोग्रकर्मिणः ।
यौधेयाश्च ललित्थाश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः

mālavā madrakāścaiva drāviḍāścograkarmiṇaḥ |
yaudheyāśca lalitthāśca kṣudrakāścāpyuśīnarāḥ

मावेल्लकास्तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाश्च ये ।
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष

māvellakāstuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāśca ye |
prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca māriṣa

पत्तीनां निहताः सङ्घा हयानां प्रयुतानि च ।
रथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः

pattīnāṃ nihatāḥ saṅghā hayānāṃ prayutāni ca |
rathavrajāśca nihatā hatāśca varavāraṇāḥ

सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः ।
कालेन महताऽऽयस्ताः कुशलैर्ये च वर्धिताः

sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥ |
kālena mahatā''yastāḥ kuśalairye ca vardhitāḥ

ते हताः समरे राजन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
अन्ये तथाऽमितबलाः परस्परवधैषिणः

te hatāḥ samare rājanpārthenākliṣṭakarmaṇā |
anye tathā'mitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे ।
हताः सहस्रशो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि

ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇe |
hatāḥ sahasraśo rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

एवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे ।
महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः

evameṣa kṣayo vṛttaḥ karṇārjunasamāgame |
mahendreṇa yathā vṛtro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥ

यथा कृष्णेन नरको मुरुश्च निहतो रणे ।
कार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण यथा हतः

yathā kṛṣṇena narako muruśca nihato raṇe |
kārtavīryaśca rāmeṇa bhārgaveṇa yathā hataḥ

सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः ।
रणे कृत्वा महद्युद्धं घोरं त्रैलोक्यमोहनम्

sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥ |
raṇe kṛtvā mahadyuddhaṃ ghoraṃ trailokyamohanam

यथा स्कन्देन महिषो यथा रुद्रेण चान्धकः ।
तथाऽर्जुनेन स हतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः

yathā skandena mahiṣo yathā rudreṇa cāndhakaḥ |
tathā'rjunena sa hato dvairathe yuddhadurmadaḥ

सामात्यबान्धवो राजन्कर्णः प्रहरतां वरः ।
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृपः

sāmātyabāndhavo rājankarṇaḥ praharatāṃ varaḥ |
jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ nṛpaḥ

तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे ।
उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाङ्क्षिभिः

tīrṇaṃ tatpāṇḍavai rājanyatpurā nāvabudhyase |
ucyamāno mahārāja bandhubhirhitakāṅkṣibhiḥ

न कृतं च त्वया पूर्वं दैवेन विधिना बलात् ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं सुमहात्ययम्

na kṛtaṃ ca tvayā pūrvaṃ daivena vidhinā balāt |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ sumahātyayam

गाणां राज्यकामानां त्वया राजन्हितैषिणा ।
अहितान्येव चीर्णानि तेषां ते फलमागतम्

gāṇāṃ rājyakāmānāṃ tvayā rājanhitaiṣiṇā |
ahitānyeva cīrṇāni teṣāṃ te phalamāgatam