Chapter 78: Subhadra's lament for Abhimanyu

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता

etacchrutvā vacastasya keśavasya mahātmanaḥ |
subhadrā putraśokārtā vilalāpa suduḥkhitā

हा पुत्रा मम मन्दायाः कथमेत्यासि संयुगम् ।
निधनं प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रमः

hā putrā mama mandāyāḥ kathametyāsi saṃyugam |
nidhanaṃ prāptavāṃstāta pitustulyaparākramaḥ

कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना

kathamindīvaraśyāmaṃ sudaṃṣṭraṃ cārulocanam |
mukhaṃ te dṛśyate vatsa guṇṭhitaṃ raṇareṇunā

नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् ।
सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं नतोदरम्

nūnaṃ śūraṃ nipatitaṃ tvāṃ paśyantyanivartinam |
suśirogrīvabāhvaṃsaṃ vyūḍhoraskaṃ natodaram

चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् ।
भूतानि त्वां निरीक्षन्ते भूमौ चन्द्रमिवोदितम्

cārūpacitasarvāṅgaṃ svakṣaṃ śastrakṣatācitam |
bhūtāni tvāṃ nirīkṣante bhūmau candramivoditam

शयनीयं पुराऽध्युष्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् ।
भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः

śayanīyaṃ purā'dhyuṣya spardhyāstaraṇasaṃvṛtam |
bhūmāvadya kathaṃ śeṣe vipraviddhaḥ sukhocitaḥ

योऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुजः ।
कथमन्वास्यते सोऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे

yo'nvāsyata purā vīro varastrībhirmahābhujaḥ |
kathamanvāsyate so'dya śivābhiḥ patito mṛdhe

योऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः ।
सोऽद्य क्रव्याद्गणैर्घोरैर्विनदद्भिरुपास्येत

yo'stūyata purā hṛṣṭaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ |
so'dya kravyādgaṇairghorairvinadadbhirupāsyeta

पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो ।
पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत्

pāṇḍaveṣu ca nātheṣu vṛṣṇivīreṣu vā vibho |
pāñcāleṣu ca vīreṣu hataḥ kenāsyanāthavat

यत्र त्वं केशवे नाथे सत्यनाथो यथा हतः ।
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ ।
मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्

yatra tvaṃ keśave nāthe satyanātho yathā hataḥ |
atṛptadarśanā putra darśanasya tavānagha |
mandabhāgyā gamiṣyāmi vyaktamadya yamakṣayam

विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च ।
तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्

viśālākṣaṃ sukeśāntaṃ cāruvākyaṃ sugandhi ca |
tava putra kadā bhūyo mukhaṃ drakṣyāmi nirvraṇam

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् ।
धिग्वीर्यं वृष्णिवीराणां चाञ्चालानां च धिग्बलं

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthasya dhanuṣmatām |
dhigvīryaṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ cāñcālānāṃ ca dhigbalaṃ

धिक्केकयांस्तथा चेदीन्मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान् ।
ये त्वां रणगतं वीरं न शेकुरभिरक्षितुम्

dhikkekayāṃstathā cedīnmatsyāṃścaivātha sṛñjayān |
ye tvāṃ raṇagataṃ vīraṃ na śekurabhirakṣitum

अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् ।
अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना

adya paśyāmi pṛthivīṃ śūnyāmiva hatatviṣam |
abhimanyumapaśyantī śokavyākulalocanā

स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डवीधन्वनः ।
कथं त्वाऽतिरथं वीरं द्रक्ष्याम्यद्य निपातितम्

svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍavīdhanvanaḥ |
kathaṃ tvā'tirathaṃ vīraṃ drakṣyāmyadya nipātitam

एह्येहि तृषितो वत्स स्तनौ पूर्णौ पिबाशु मे ।
अङ्कमारुह्य मन्दाया ह्यतृप्तायाश्च दर्शने

ehyehi tṛṣito vatsa stanau pūrṇau pibāśu me |
aṅkamāruhya mandāyā hyatṛptāyāśca darśane

हा वीर दृष्टो नष्टश्च धनं स्वप्न इवासि मे ।
अहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम्

hā vīra dṛṣṭo naṣṭaśca dhanaṃ svapna ivāsi me |
aho hyanityaṃ mānuṣyaṃ jalabudbudacañcalam

इमां ते तरुणीं भार्यां तवाधिभिरभिप्लुताम् ।
उत्तरामुत्तमां जात्या सुशीलां प्रिय भाषिणीम्

imāṃ te taruṇīṃ bhāryāṃ tavādhibhirabhiplutām |
uttarāmuttamāṃ jātyā suśīlāṃ priya bhāṣiṇīm

शनकैः परिरभ्यैनां स्नुषां मम यशस्विनीम् ।
सुकुमारीं विशालाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

śanakaiḥ parirabhyaināṃ snuṣāṃ mama yaśasvinīm |
sukumārīṃ viśālākṣīṃ pūrṇacandranibhānanām

बालपल्लवतन्वङ्गीं मत्तमातङ्गगामिनीम् ।
बिम्बाधरोष्ठीमबलामभिमन्यो प्रहर्षय

bālapallavatanvaṅgīṃ mattamātaṅgagāminīm |
bimbādharoṣṭhīmabalāmabhimanyo praharṣaya

त्वया विना कथं पुत्र जीर्णां पतितमानसाम् ।
इमां सन्धारयिष्यामि वृषभादिव धेनुकाम्

tvayā vinā kathaṃ putra jīrṇāṃ patitamānasām |
imāṃ sandhārayiṣyāmi vṛṣabhādiva dhenukām

अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रक ।
विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने

aho hyakāle prasthānaṃ kṛtavānasi putraka |
vihāya phalakāle māṃ sugṛddhāṃ tava darśane

नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदा ।
यत्र त्वं केशवे नाथे सङ्ग्रामेऽनाथवद्धतः

nūnaṃ gatiḥ kṛtāntasya prājñairapi sudurvidā |
yatra tvaṃ keśave nāthe saṅgrāme'nāthavaddhataḥ

यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् ।
चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्

yajvanāṃ dānaśīlānāṃ brāhmaṇānāṃ kṛtātmanām |
caritabrahmacaryāṇāṃ puṇyatīrthāvagāhinām

कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि ।
सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि

kṛtajñānāṃ vadānyānāṃ guruśuśrūṣiṇāmapi |
sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatistāmavāpnuhi

या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
हत्वारीन्निहतानां च सङ्ग्रामे तां गति व्रज

yā gatiryudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām |
hatvārīnnihatānāṃ ca saṅgrāme tāṃ gati vraja

गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः ।
नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा

gosahasrapradātṝṇāṃ kratudānāṃ ca yā gatiḥ |
naiveśikaṃ cābhimataṃ dadatāṃ yā gatiḥ śubhā

ब्राह्मणेभ्यः शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या ।
या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक

brāhmaṇebhyaḥ śaraṇyebhyo nidhiṃ nidadhatāṃ ca yā |
yā cāpi nyastadaṇḍānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताः ।
एकपत्न्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक

brahmacaryeṇa yāṃ yānti munayaḥ saṃśitavratāḥ |
ekapatnyaśca yāṃ yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka

राज्ञा सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती ।
चरमाश्रमिणां पुण्यैः सेवितानां पुरः स्थितैः

rājñā sucaritairyā ca gatirbhavati śāśvatī |
caramāśramiṇāṃ puṇyaiḥ sevitānāṃ puraḥ sthitaiḥ

दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् ।
पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक

dīnānukampināṃ yā ca satataṃ saṃvibhāginām |
paiśunyācca nivṛttānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि ।
अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक

vratināṃ dharmaśīlānāṃ guruśuśrūṣiṇāmapi |
amoghātithināṃ yā ca tāṃ gatiṃ vraja putraka

कृच्छ्रेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च ।
गतिः शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रक

kṛcchreṣu yā dhārayatāmātmānaṃ vyasaneṣu ca |
gatiḥ śokāgnidagdhānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

मातापित्रोश्च शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा ।
स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्नुहि

mātāpitrośca śuśrūṣāṃ kalpayantīha ye sadā |
svadāraniratānāṃ ca yā gatistāmavāpnuhi

ऋतुकाले स्वकां भार्यां गच्छतां या मनीषिणाम् ।
परस्त्रीभ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक

ṛtukāle svakāṃ bhāryāṃ gacchatāṃ yā manīṣiṇām |
parastrībhyo nivṛttānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सराः ।
नारुन्तुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि

sāmnā ye sarvabhūtāni paśyanti gatamatsarāḥ |
nāruntudānāṃ kṣamiṇāṃ yā gatistāmavāpnuhi

मधुमांसान्निवृत्तानां मदाद्दृम्भात्तथाऽनृतात् ।
परोपतापादन्यायात्तां गतिं व्रज पुत्रक

madhumāṃsānnivṛttānāṃ madāddṛmbhāttathā'nṛtāt |
paropatāpādanyāyāttāṃ gatiṃ vraja putraka

हीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः ।
यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक

hīmantaḥ sarvaśāstrajñā jñānatṛptā jitendriyāḥ |
yāṃ gatiṃ sādhavo yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka

एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् ।
अन्वपद्यत पाञ्चाली वैराटिसहितां तदा

evaṃ vilapatīṃ dīnāṃ subhadrāṃ śokakarśitām |
anvapadyata pāñcālī vairāṭisahitāṃ tadā

सा प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिता ।
उन्मत्तवत्तदा राजन्विसंज्ञा पतिता क्षितौ

sā prakāmaṃ ruditvā ca vilapya ca suduḥkhitā |
unmattavattadā rājanvisaṃjñā patitā kṣitau

सोपचारस्तु कृष्णस्तां दुःखितां भृशदुःखितः ।
सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः

sopacārastu kṛṣṇastāṃ duḥkhitāṃ bhṛśaduḥkhitaḥ |
siktvāmbhasā samāśvāsya tattaduktvā hitaṃ vacaḥ

विसंज्ञकल्पां रुदतीमपविद्धां प्रवेपतीम् ।
भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत्

visaṃjñakalpāṃ rudatīmapaviddhāṃ pravepatīm |
bhaginīṃ puṇḍarīkākṣa idaṃ vacanamabravīt

सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम् ।
गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुङ्गवः

subhadre mā śucaḥ putraṃ pāñcālyāśvāsayottarām |
gato'bhimanyuḥ prathitāṃ gatiṃ kṣatriyapuṅgavaḥ

ये चान्येऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने ।
सर्वे न ते गतिं यान्ति याऽभिमन्योर्यशस्विनः

ye cānye'pi kule santi puruṣā no varānane |
sarve na te gatiṃ yānti yā'bhimanyoryaśasvinaḥ

कुर्याम तद्वयं कर्म कुर्युर्युत्सुहृदश्च नः ।
कृतवान्यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथः

kuryāma tadvayaṃ karma kuryuryutsuhṛdaśca naḥ |
kṛtavānyādṛgadyaikastava putro mahārathaḥ

एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् ।
पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिन्दमः

evamāśvāsya bhaginīṃ draupadīmapi cottarām |
pārthasyaiva mahābāhuḥ pārśvamāgādarindamaḥ

ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान्कृष्णो बन्धूंस्तथाऽर्जुनम् ।
विवेशान्तः पुरे राजंस्ते च जग्मुः स्वमालयम्

tato'bhyanujñāya nṛpānkṛṣṇo bandhūṃstathā'rjunam |
viveśāntaḥ pure rājaṃste ca jagmuḥ svamālayam