Chapter 54: Mrityu's tapas and Brahma's assurance

विनीय दुःकमबला आत्मन्येव प्रजापतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता पुनः

vinīya duḥkamabalā ātmanyeva prajāpatim |
uvāca prāñjalirbhūtvā latevāvarjitā punaḥ

त्वया सृष्टा कथं नारी ईदृशी वदतां वर ।
क्रूरं कर्माहितं कुर्यां मूढेव परिजानती

tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī īdṛśī vadatāṃ vara |
krūraṃ karmāhitaṃ kuryāṃ mūḍheva parijānatī

बिभेम्यहमधर्माद्धि प्रसीद भगवन्प्रभो ।
प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भातृन्मातॄः पितॄन्पतीन्

bibhemyahamadharmāddhi prasīda bhagavanprabho |
priyānputrānvayasyāṃśca bhātṛnmātṝḥ pitṝnpatīn

अपध्यास्यन्ति ये देव मृतांस्तेभ्यो बिभेम्यहम् ।
कृपणानां हि रुदतां ये पतन्त्यश्रुबिन्दवः

apadhyāsyanti ye deva mṛtāṃstebhyo bibhemyaham |
kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ ye patantyaśrubindavaḥ

तेभ्योऽहं भगवन्भीता शरणं त्वाऽहमागता ।
यमस्य भवनं देव गच्छेयं न सुरोत्तम

tebhyo'haṃ bhagavanbhītā śaraṇaṃ tvā'hamāgatā |
yamasya bhavanaṃ deva gaccheyaṃ na surottama

कायेन विनयोपेता मूर्ध्नोदग्रनखेन च ।
एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह

kāyena vinayopetā mūrdhnodagranakhena ca |
etadicchāmyahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha

इच्छेयं त्वत्प्रसादाद्धि तपस्तप्तुं प्रजेश्वर ।
प्रदिशेमं वरं देव त्वं मह्यं भगवन्प्रभो

iccheyaṃ tvatprasādāddhi tapastaptuṃ prajeśvara |
pradiśemaṃ varaṃ deva tvaṃ mahyaṃ bhagavanprabho

त्वया ह्युक्ता गमिष्यामि धेनुकाश्रममुत्तमम् ।
तत्र तप्स्ये तपस्तीत्रं तवैवाराधने रता

tvayā hyuktā gamiṣyāmi dhenukāśramamuttamam |
tatra tapsye tapastītraṃ tavaivārādhane ratā

न हि शक्ष्यामि देवेश प्राणान्प्राणभृतां प्रियान् ।
हर्तुं विलपमानानामधर्मादभिरक्ष माम्

na hi śakṣyāmi deveśa prāṇānprāṇabhṛtāṃ priyān |
hartuṃ vilapamānānāmadharmādabhirakṣa mām

मृत्यो सङ्कल्पिताऽसि त्वं प्रजासंहारहेतुना ।
गच्छ संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा ते विचारणा

mṛtyo saṅkalpitā'si tvaṃ prajāsaṃhārahetunā |
gaccha saṃhara sarvāstvaṃ prajā mā te vicāraṇā

भविता त्वेतदेवं हि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् ।
भव त्वनिन्दिता लोके कुरुष्व वचनं मम

bhavitā tvetadevaṃ hi naitajjātvanyathā bhavet |
bhava tvaninditā loke kuruṣva vacanaṃ mama

एवमुक्ता भगवता प्राञ्जलिश्चाप्यवाङ्मुखी ।
संहारे नाकरोद्बुद्धिं प्रजानां हितकाम्यया

evamuktā bhagavatā prāñjaliścāpyavāṅmukhī |
saṃhāre nākarodbuddhiṃ prajānāṃ hitakāmyayā

तूष्णीमासीत्तदा देवः प्रजानामीश्वरेश्वरः ।
प्रसादं चागमत्क्षिप्रमात्मनैव प्रजापतिः

tūṣṇīmāsīttadā devaḥ prajānāmīśvareśvaraḥ |
prasādaṃ cāgamatkṣipramātmanaiva prajāpatiḥ

स्मयमानश्च देवेशो लोकान्सर्वानवेक्ष्य च ।
लोकास्त्वासन्यथापूर्वं दृष्टास्तेनापमन्युना

smayamānaśca deveśo lokānsarvānavekṣya ca |
lokāstvāsanyathāpūrvaṃ dṛṣṭāstenāpamanyunā

निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्याऽपि जगामाऽथ समीपात्तस्य धीमतः

nivṛttaroṣe tasmiṃstu bhagavatyaparājite |
sā kanyā'pi jagāmā'tha samīpāttasya dhīmataḥ

अपमृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ।
त्वरमाणा च राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात्

apamṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā |
tvaramāṇā ca rājendra mṛtyurdhenukamabhyagāt

सा तत्र परमं तीव्रं चचार व्रतमुत्तमम् ।
सा तद ह्येकपादेन तस्थौ पद्मानि षोडश

sā tatra paramaṃ tīvraṃ cacāra vratamuttamam |
sā tada hyekapādena tasthau padmāni ṣoḍaśa

पञ्च चाब्दानि कारुण्यात्प्रजानां तु हितैषिणी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रियेभ्यः सन्निवर्त्य सा

pañca cābdāni kāruṇyātprajānāṃ tu hitaiṣiṇī |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ priyebhyaḥ sannivartya sā

ततस्त्वेकेन पादेन पुनरन्यानि सप्त वै ।
तस्थौ पद्मानि षट् चैव सप्त चैकं च पार्थिवा

tatastvekena pādena punaranyāni sapta vai |
tasthau padmāni ṣaṭ caiva sapta caikaṃ ca pārthivā

ततः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा ।
पुनर्गत्वा ततो नन्दां पुण्यां शीतामलोदकाम्

tataḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā |
punargatvā tato nandāṃ puṇyāṃ śītāmalodakām

अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च साऽनयत् ।
धारयित्वा तु नियमं नन्दायां वीतकल्मषा

apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca sā'nayat |
dhārayitvā tu niyamaṃ nandāyāṃ vītakalmaṣā

सा पूर्वं कौशिकीं पुण्यां जगाम नियमैधिता ।
तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः

sā pūrvaṃ kauśikīṃ puṇyāṃ jagāma niyamaidhitā |
tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ

सप्तगङ्गासु सा पुण्या कन्या वेतसकेषु च ।
तपोविशेषैर्बहुभिः कर्षयद्देहमात्मनः

saptagaṅgāsu sā puṇyā kanyā vetasakeṣu ca |
tapoviśeṣairbahubhiḥ karṣayaddehamātmanaḥ

ततो गत्वा तु सा गङ्गां महामेरुं च केवलम् ।
तस्थौ चाश्मेव निश्चेष्टा प्राणायामपरायणा

tato gatvā tu sā gaṅgāṃ mahāmeruṃ ca kevalam |
tasthau cāśmeva niśceṣṭā prāṇāyāmaparāyaṇā

पुनर्हिमवतो मूर्ध्नि यत्र देवाः पुराऽयजन् ।
तत्राङ्गुष्ठेन सा तस्थौ निखर्वंल परमा शुभा

punarhimavato mūrdhni yatra devāḥ purā'yajan |
tatrāṅguṣṭhena sā tasthau nikharvaṃla paramā śubhā

पुष्करेष्वथ गोकर्णे नैमिषे मलये तथा ।
अकर्शयत्स्वकं देहं नियमैर्मानसप्रियैः

puṣkareṣvatha gokarṇe naimiṣe malaye tathā |
akarśayatsvakaṃ dehaṃ niyamairmānasapriyaiḥ

अनन्यदेवता नित्यं दृढभक्ता पितामहे ।
तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास धर्मतः

ananyadevatā nityaṃ dṛḍhabhaktā pitāmahe |
tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayāmāsa dharmataḥ

ततस्तामब्रवीत्प्रीतो लोकानां प्रभवोऽव्ययः ।
सौम्येन मनसा राजन्प्रीतः प्रीतमनास्तदा

tatastāmabravītprīto lokānāṃ prabhavo'vyayaḥ |
saumyena manasā rājanprītaḥ prītamanāstadā

मृत्यो किमिदमत्यन्तं तपांसि चरसीति ह ।
ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम्

mṛtyo kimidamatyantaṃ tapāṃsi carasīti ha |
tato'bravītpunarmṛtyurbhagavantaṃ pitāmaham

नाऽहं हन्यां प्रजा देव स्वस्थाश्चाक्रोशतीस्तथा ।
एतदिच्छामि सर्वेश त्वत्तो वरमहं प्रभो

nā'haṃ hanyāṃ prajā deva svasthāścākrośatīstathā |
etadicchāmi sarveśa tvatto varamahaṃ prabho

अधर्मभयभीताऽस्मि ततोऽहं तप आस्थिता ।
भीतायास्तु महाभाग प्रयच्छाभयमव्यय

adharmabhayabhītā'smi tato'haṃ tapa āsthitā |
bhītāyāstu mahābhāga prayacchābhayamavyaya

आर्ता चानागसी नारी याचामि भव मे गतिः ।
तामब्रवीत्ततो देवो भूतभव्यभविष्यवित्

ārtā cānāgasī nārī yācāmi bhava me gatiḥ |
tāmabravīttato devo bhūtabhavyabhaviṣyavit

अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संहरन्त्या इमाः प्रजाः ।
मया चोक्तं मृषा भद्रे भविता न कथञ्चन

adharmo nāsti te mṛtyo saṃharantyā imāḥ prajāḥ |
mayā coktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā na kathañcana

तस्मात्संहर कल्याणि प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः ।
धर्मः सनातनश्च त्वां सर्वथा पावयिष्यति

tasmātsaṃhara kalyāṇi prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ |
dharmaḥ sanātanaśca tvāṃ sarvathā pāvayiṣyati

लोकपालो यमश्चैव सहाया व्याधयश्च ते ।
अहं च विबुधाश्चैव पुनर्दास्याम ते वरम्

lokapālo yamaścaiva sahāyā vyādhayaśca te |
ahaṃ ca vibudhāścaiva punardāsyāma te varam

यथा त्वमेनसा मुक्ता विरजाः ख्यातिमेष्यसि ।
(नारद उवाच)
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरिदं विभुम् ।

yathā tvamenasā muktā virajāḥ khyātimeṣyasi |
(nārada uvāca)
saivamuktā mahārāja kṛtāñjaliridaṃ vibhum |

पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं प्रसाद्य शिरसा तदा ।
यद्येवमेतत्कर्तव्यं धर्मतो नास्त्यतो भयम्

punarevābravīdvākyaṃ prasādya śirasā tadā |
yadyevametatkartavyaṃ dharmato nāstyato bhayam

तवाज्ञा मूर्ध्नि मे न्यस्ता यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु ।
लोभः क्रोधोऽभ्यसूयेर्ष्या द्रोहो मोहश्च देहिनां

tavājñā mūrdhni me nyastā yatte vakṣyāmi tacchṛṇu |
lobhaḥ krodho'bhyasūyerṣyā droho mohaśca dehināṃ

अहूश्चान्योन्यपरुषा देहं भिन्द्युः पृथिग्वधाः ।
(ब्रह्मोवाच)
तथा भविष्यते मृत्यो साधु संहर भोः प्रजाः ।
अधर्मस्ते न भविता नापध्यास्याम्यहं शुभे

ahūścānyonyaparuṣā dehaṃ bhindyuḥ pṛthigvadhāḥ |
(brahmovāca)
tathā bhaviṣyate mṛtyo sādhu saṃhara bhoḥ prajāḥ |
adharmaste na bhavitā nāpadhyāsyāmyahaṃ śubhe

यान्यश्रुबिन्दूनि करे ममासं--
स्ते व्याधयः प्राणिनामात्मजाताः ।
ते मारयिष्यन्ति नरान्गतासू--
न्नाधर्मस्ते भविता मा स्म भैषीः

yānyaśrubindūni kare mamāsaṃ--
ste vyādhayaḥ prāṇināmātmajātāḥ |
te mārayiṣyanti narāngatāsū--
nnādharmaste bhavitā mā sma bhaiṣīḥ

नाधर्मस्ते भविता प्राणिनां वै
त्वं वै धर्मस्त्वं हि धर्मस्य चेशा ।
धर्म्या भूत्वा धर्मनित्या धरित्री
तस्मात्प्राणान्सर्वथेमान्नियच्छ

nādharmaste bhavitā prāṇināṃ vai
tvaṃ vai dharmastvaṃ hi dharmasya ceśā |
dharmyā bhūtvā dharmanityā dharitrī
tasmātprāṇānsarvathemānniyaccha

मिथ्यावृत्तं मारयिष्यत्यधर्मः

mithyāvṛttaṃ mārayiṣyatyadharmaḥ

तेनात्मानं पावयस्वात्मना त्वं
पापेऽऽत्मानं मज्जयिष्यन्त्यसत्यात् ।
तस्मात्कामं रोषमप्यागतं त्वं
सन्त्यज्यान्तः संहरस्वेति जीवान्

tenātmānaṃ pāvayasvātmanā tvaṃ
pāpe''tmānaṃ majjayiṣyantyasatyāt |
tasmātkāmaṃ roṣamapyāgataṃ tvaṃ
santyajyāntaḥ saṃharasveti jīvān

सा वै भीमा मृत्युसंज्ञोपदेशा--
च्छापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम् ।
सा च प्राणं प्राणिनामन्तकाले
कामक्रोधौ त्यज्य हरत्यसक्ता

sā vai bhīmā mṛtyusaṃjñopadeśā--
cchāpādbhītā bāḍhamityabravīttam |
sā ca prāṇaṃ prāṇināmantakāle
kāmakrodhau tyajya haratyasaktā

मृत्युस्त्वेषां व्याधयस्तत्प्रसूता
व्याधी रोगो रुज्यते येन जन्तुः ।
सर्वेषां च प्राणिनां प्रायणान्ते
तस्माच्छोकं माकृथा निष्फलं त्वम्

mṛtyustveṣāṃ vyādhayastatprasūtā
vyādhī rogo rujyate yena jantuḥ |
sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāyaṇānte
tasmācchokaṃ mākṛthā niṣphalaṃ tvam

सर्वे देवाः प्राणिभिः प्रायणान्ते
गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव ।
एवं सर्वे प्राणिनस्तत्र गत्वा
वृत्ता देवा मर्त्यवद्राजसिंह

sarve devāḥ prāṇibhiḥ prāyaṇānte
gatvā vṛttāḥ sannivṛttāstathaiva |
evaṃ sarve prāṇinastatra gatvā
vṛttā devā martyavadrājasiṃha

वायुर्भीमो भीमनादो महौजा
भेत्ता देहान्प्राणिनां सर्वगोऽसौ ।
नो वा वृत्तिं कदाचि--
त्प्राप्नोत्युग्रोऽनन्ततेजोविशिष्टः

vāyurbhīmo bhīmanādo mahaujā
bhettā dehānprāṇināṃ sarvago'sau |
no vā vṛttiṃ kadāci--
tprāpnotyugro'nantatejoviśiṣṭaḥ

सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टा--
स्तस्मात्पुत्रं माशुचो राजसिंह ।
स्वर्गं प्राप्तो मोदते ते तनूजो
नित्यं रम्यान्वीरलोकानवाप्य

sarve devā martyasaṃjñāviśiṣṭā--
stasmātputraṃ māśuco rājasiṃha |
svargaṃ prāpto modate te tanūjo
nityaṃ ramyānvīralokānavāpya

त्यक्त्वा दुःखं सङ्गतः पुण्यकृद्भि--
रेषा मृत्युर्देवदिष्टा प्रजानाम् ।
प्राप्ते काले संहरन्ती यथाव--
त्स्वयं कृता प्राणहरा प्रजानाम्

tyaktvā duḥkhaṃ saṅgataḥ puṇyakṛdbhi--
reṣā mṛtyurdevadiṣṭā prajānām |
prāpte kāle saṃharantī yathāva--
tsvayaṃ kṛtā prāṇaharā prajānām

पुत्रान्नष्टाच्छोकमाशु त्यजस्व

putrānnaṣṭācchokamāśu tyajasva

एतच्छ्रुत्वार्थवद्वाक्यं नारदेन प्रकाशितम् ।
उवाचाकम्पनो राजा सखायं नारदं तथा

etacchrutvārthavadvākyaṃ nāradena prakāśitam |
uvācākampano rājā sakhāyaṃ nāradaṃ tathā

व्यपेतशोकः प्रीतोऽस्मि भगवन्नृषिसत्तम ।
श्रुत्वेतिहासं त्वत्तस्तु कृतार्थोऽस्म्यभिवादये

vyapetaśokaḥ prīto'smi bhagavannṛṣisattama |
śrutvetihāsaṃ tvattastu kṛtārtho'smyabhivādaye

तथोक्तो नारदस्तेन राज्ञा देवर्षिसत्तमः ।
जगाम नन्दनं शीघ्रमशोकवनमात्मनः

tathokto nāradastena rājñā devarṣisattamaḥ |
jagāma nandanaṃ śīghramaśokavanamātmanaḥ

पुण्यं यशस्यं स्वर्ग्यं च धन्यमायुष्यमेव च ।
अस्येतिहासस्य सदा श्रवणं श्रावणं तथा

puṇyaṃ yaśasyaṃ svargyaṃ ca dhanyamāyuṣyameva ca |
asyetihāsasya sadā śravaṇaṃ śrāvaṇaṃ tathā

एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्ठिर ।
क्षत्रधर्मं च विज्ञाय शूराणां च परां गतिम् ।
सम्प्राप्तोऽसौ महावीर्यः स्वर्गलोकं महारथः

etadarthapadaṃ śrutvā tadā rājā yudhiṣṭhira |
kṣatradharmaṃ ca vijñāya śūrāṇāṃ ca parāṃ gatim |
samprāpto'sau mahāvīryaḥ svargalokaṃ mahārathaḥ

अभिमन्युः परान्हत्वा प्रमुखे सर्वधन्विनाम् ।
युध्यमानो महेष्वासो हतः सोऽभिमुखो रणे

abhimanyuḥ parānhatvā pramukhe sarvadhanvinām |
yudhyamāno maheṣvāso hataḥ so'bhimukho raṇe

असिना गदया शक्त्या धनुषा च महारथः ।
विरजाः सोमसूनुः स पुनस्तत्र प्रलीयते

asinā gadayā śaktyā dhanuṣā ca mahārathaḥ |
virajāḥ somasūnuḥ sa punastatra pralīyate

तस्मात्परां धृतिं कृत्वा भ्रातृभिः सह पाण्डव ।
अप्रमत्तः सुसन्नद्धः शीघ्रं योद्धुमुपाक्रम

tasmātparāṃ dhṛtiṃ kṛtvā bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍava |
apramattaḥ susannaddhaḥ śīghraṃ yoddhumupākrama