Chapter 53: Rudra pleads and Mrityu is born

प्रजासर्गनिमित्तं हि कृतो यत्नस्त्वया विभो ।
त्वया सृष्टाश्च वृद्धाश्च भूतग्रामाः पृथग्विधाः

prajāsarganimittaṃ hi kṛto yatnastvayā vibho |
tvayā sṛṣṭāśca vṛddhāśca bhūtagrāmāḥ pṛthagvidhāḥ

तास्तवेह पुनः क्रोधात्प्रजा नश्यन्ति सर्वशः ।
ता दृष्ट्वा मम कारुण्यं प्रसीद भगवन्प्रभो

tāstaveha punaḥ krodhātprajā naśyanti sarvaśaḥ |
tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ prasīda bhagavanprabho

संहर्तुं न च मे काम एतदेवं भवेदिति ।
पृथिव्या हितकामं तु ततो मां मन्युराविशत्

saṃhartuṃ na ca me kāma etadevaṃ bhavediti |
pṛthivyā hitakāmaṃ tu tato māṃ manyurāviśat

इयं सन्ना तदा देवी भारार्ता समचूचुदत् ।
संहारार्थं महादेव भारेणाभिहता सती

iyaṃ sannā tadā devī bhārārtā samacūcudat |
saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇābhihatā satī

ततोऽहं नाधिगच्छामि बुद्ध्या बहु विचारयन् ।
संहारमप्रमेयस्य ततो मां मन्युराविशत्

tato'haṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan |
saṃhāramaprameyasya tato māṃ manyurāviśat

संहारार्थं प्रसीदस्व मारुषो वसुधाधिप ।
मा प्रजाः स्थावराश्चैव जङ्गमाश्च व्यनीनशः

saṃhārārthaṃ prasīdasva māruṣo vasudhādhipa |
mā prajāḥ sthāvarāścaiva jaṅgamāśca vyanīnaśaḥ

तव प्रसादाद्भगवन्निदं वर्तेत्त्रिधा जगत् ।
अनागतमतीतं च यच्च सम्प्रति वर्तते

tava prasādādbhagavannidaṃ vartettridhā jagat |
anāgatamatītaṃ ca yacca samprati vartate

भगवन्क्रोधसन्दीप्तः क्रोधादग्निमवासृजत् ।
स दहत्यश्मकूटानि द्रुमांश्च सरितस्तथा

bhagavankrodhasandīptaḥ krodhādagnimavāsṛjat |
sa dahatyaśmakūṭāni drumāṃśca saritastathā

पल्वलानि च सर्वाणि सर्वै चैव तृणोलपाः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव निःशेषं कुरुते जगत्

palvalāni ca sarvāṇi sarvai caiva tṛṇolapāḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva niḥśeṣaṃ kurute jagat

तदेतद्भस्मसाद्भूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसीद भगवन्स त्वं रोषो न स्याद्वरो मम

tadetadbhasmasādbhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
prasīda bhagavansa tvaṃ roṣo na syādvaro mama

सर्वे हि सृष्टा नश्यन्ति तव देव कथंचन ।
तस्मान्निवर्ततां तेजस्त्वय्येवेदं प्रलीयताम्

sarve hi sṛṣṭā naśyanti tava deva kathaṃcana |
tasmānnivartatāṃ tejastvayyevedaṃ pralīyatām

उपायमन्यं सम्पश्य प्रजानां हितकाम्यया ।
यथेमे प्राणिनः सर्वे निर्वर्तेरंस्तथा कुरु

upāyamanyaṃ sampaśya prajānāṃ hitakāmyayā |
yatheme prāṇinaḥ sarve nirvarteraṃstathā kuru

अभावं नेह गच्छेयुरुत्सन्नजननाः प्रजाः ।
भवता हि नियुक्तोऽहं प्रानां पालने विभा ।
दया ते न समुत्पन्ना प्रजासु विबुधेश्वर

abhāvaṃ neha gaccheyurutsannajananāḥ prajāḥ |
bhavatā hi niyukto'haṃ prānāṃ pālane vibhā |
dayā te na samutpannā prajāsu vibudheśvara

मा विनश्येज्जगन्नाथ जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसादाभिमुखं देवं तस्मादेवं ब्रवीम्यहम्

mā vinaśyejjagannātha jagatsthāvarajaṅgamam |
prasādābhimukhaṃ devaṃ tasmādevaṃ bravīmyaham

श्रुत्वा हि वचनं देवः प्रजानां हितकारणे ।
तेजः सन्धारयामास पुनरेवान्तरात्मनि

śrutvā hi vacanaṃ devaḥ prajānāṃ hitakāraṇe |
tejaḥ sandhārayāmāsa punarevāntarātmani

ततोऽग्निमुपसंहृत्य भगवाँल्लोकसत्कृतः ।
प्रवृत्तं च निवृत्तं च कल्पयामास वै प्रभुः

tato'gnimupasaṃhṛtya bhagavām̐llokasatkṛtaḥ |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca kalpayāmāsa vai prabhuḥ

उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तथा ।
प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यो गोभ्योनारी महात्मनः

upasaṃharatastasya tamagniṃ roṣajaṃ tathā |
prādurbabhūva viśvebhyo gobhyonārī mahātmanaḥ

कृष्णरक्ता तथा पिङ्गा रक्तजिह्वास्यलोचना ।
कुण्डलाभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तप्तभूषणा

kṛṣṇaraktā tathā piṅgā raktajihvāsyalocanā |
kuṇḍalābhyāṃ ca rājendra taptābhyāṃ taptabhūṣaṇā

सा निःसृत्य तथा खेभ्यो दक्षिणां दिशमाश्रिता ।
स्मयमाना च साऽवेक्ष्य देवौ विश्वेश्वरावुभौ

sā niḥsṛtya tathā khebhyo dakṣiṇāṃ diśamāśritā |
smayamānā ca sā'vekṣya devau viśveśvarāvubhau

तां तु तत्र तदा देवीं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
उक्तवान्मधुरं वाक्यं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
मृत्यो इति महीपाल जहि चेमाः प्रजा इति

tāṃ tu tatra tadā devīṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
uktavānmadhuraṃ vākyaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti

त्वं हि संहारबुद्ध्याऽथ प्रादुर्भूता रुषो मम ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजाः सजडपण्डिताः

tvaṃ hi saṃhārabuddhyā'tha prādurbhūtā ruṣo mama |
tasmātsaṃhara sarvāstvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ

अविशेषेण चैव त्वं प्रजाः संहर भामिनि ।
मम त्वं हि नियोगेन ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यासि

aviśeṣeṇa caiva tvaṃ prajāḥ saṃhara bhāmini |
mama tvaṃ hi niyogena tataḥ śreyo hyavāpsyāsi

एवमुक्ता तु सा तेन मृत्युः कमललोचना ।
प्रारुदद्भृशसंविग्ना प्रापतन्नश्रुबिन्दवः

evamuktā tu sā tena mṛtyuḥ kamalalocanā |
prārudadbhṛśasaṃvignā prāpatannaśrubindavaḥ

पाणिभ्यां प्रतिजग्राह तान्यश्रूणि पितामहः ।
सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयत्तदा

pāṇibhyāṃ pratijagrāha tānyaśrūṇi pitāmahaḥ |
sarvabhūtahitārthāya tāṃ cāpyanunayattadā