Chapter 167: Satyaki slays Bhuri; Bhima smashes Duryodhana's chariot

भूरिस्तु समरे राजञ्शैनेयं रथिनां वरम् ।
आपतन्तमपासेधत्प्रयाणादिव कुञ्जरम्

bhūristu samare rājañśaineyaṃ rathināṃ varam |
āpatantamapāsedhatprayāṇādiva kuñjaram

अथैनं सात्यकिः क्रुद्धः पञ्चभिर्निशितैः शरैः ।
विव्याध हृदये तस्य प्रास्रवत्तस्य शोणितम्

athainaṃ sātyakiḥ kruddhaḥ pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
vivyādha hṛdaye tasya prāsravattasya śoṇitam

तथैव कौरवो युद्धे शैनेयं युद्धदुर्मदम् ।
दशिभिर्निशितैस्तीक्ष्णैरविध्यत भुजान्तरे

tathaiva kauravo yuddhe śaineyaṃ yuddhadurmadam |
daśibhirniśitaistīkṣṇairavidhyata bhujāntare

तावन्योन्यं महाराज ततक्षाते शरैर्भृशम् ।
क्रोधसंरक्तनयनौ क्रोधाद्विष्फार्य कार्मुके

tāvanyonyaṃ mahārāja tatakṣāte śarairbhṛśam |
krodhasaṃraktanayanau krodhādviṣphārya kārmuke

तयोरासीन्महाराज शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा ।
क्रुद्धयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः

tayorāsīnmahārāja śastravṛṣṭiḥ sudāruṇā |
kruddhayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ

तावन्योन्यं शरैः राजन्सञ्छाद्य समवस्थितौ ।
मुहूर्तं चैव तद्युद्धं समरूपमिवाभावत्

tāvanyonyaṃ śaraiḥ rājansañchādya samavasthitau |
muhūrtaṃ caiva tadyuddhaṃ samarūpamivābhāvat

ततः क्रुद्धो महाराज शैनेयः प्रहसन्निव ।
धनुश्चिच्छेद समरे कौरव्यस्य महात्मनः

tataḥ kruddho mahārāja śaineyaḥ prahasanniva |
dhanuściccheda samare kauravyasya mahātmanaḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं नवभिर्निशितैः शरैः ।
विव्याध हृदये तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः ।
धनुरन्यत्समादाय सात्वतं प्रत्यविध्यत

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ |
dhanuranyatsamādāya sātvataṃ pratyavidhyata

स विद्ध्वा सात्वतं बाणैस्त्रिभिरेव विशाम्पते ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्निव

sa viddhvā sātvataṃ bāṇaistribhireva viśāmpate |
dhanuściccheda bhallena sutīkṣṇena hasanniva

छिन्नधन्वा महाराज सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।
प्रजहार महावेगां शक्तिं तस्य महोरसि

chinnadhanvā mahārāja sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ |
prajahāra mahāvegāṃ śaktiṃ tasya mahorasi

स तु शक्त्या विभिन्नाङ्गो निपपात रथोत्तमात् ।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया

sa tu śaktyā vibhinnāṅgo nipapāta rathottamāt |
lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā

तं तु दृष्ट्वा हतं शूरमश्वत्थामा महारथः ।
अभ्यधावत वेगेन शैनेयं प्रति संयुगे

taṃ tu dṛṣṭvā hataṃ śūramaśvatthāmā mahārathaḥ |
abhyadhāvata vegena śaineyaṃ prati saṃyuge

तिष्ठतिष्ठेति चाभाष्य शैनेयं स नराधिप ।
अभ्यवर्षच्छरौघेण मेरुं वृष्ट्या यथाम्बुदः

tiṣṭhatiṣṭheti cābhāṣya śaineyaṃ sa narādhipa |
abhyavarṣaccharaugheṇa meruṃ vṛṣṭyā yathāmbudaḥ

तमापतन्तं संरब्धं शैनेयस्य रथं प्रति ।
घटोत्कचोऽब्रवीद्राजन्नाहं मुक्त्वा महारथः

tamāpatantaṃ saṃrabdhaṃ śaineyasya rathaṃ prati |
ghaṭotkaco'bravīdrājannāhaṃ muktvā mahārathaḥ

तिष्ठतिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि ।
एष त्वां निहनिष्यामि महिषं मृगराडिव

tiṣṭhatiṣṭha na me jīvandroṇaputra gamiṣyasi |
eṣa tvāṃ nihaniṣyāmi mahiṣaṃ mṛgarāḍiva

युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे ।
इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो राक्षसः परवीरहा ।
द्रोणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी

yuddhaśraddhāmahaṃ te'dya vineṣyāmi raṇājire |
ityuktvā krodhatāmrākṣo rākṣasaḥ paravīrahā |
droṇimabhyadravatkruddho gajendramiva kesarī

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्धटोत्कचः ।
रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः

rathākṣamātrairiṣubhirabhyavarṣaddhaṭotkacaḥ |
rathināmṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhiriva toyadaḥ

शरवृष्टिं तु तां प्राप्तां शरैराशीविषोपमैः ।
शातयामास समरे तरसा द्रौणिरुत्स्मयन्

śaravṛṣṭiṃ tu tāṃ prāptāṃ śarairāśīviṣopamaiḥ |
śātayāmāsa samare tarasā drauṇirutsmayan

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मर्मभेदिभिराशुगैः ।
समाचिनोद्राक्षसेन्द्रं घटोत्कचमरिन्दमम्

tataḥ śaraśataistīkṣṇairmarmabhedibhirāśugaiḥ |
samācinodrākṣasendraṃ ghaṭotkacamarindamam

स शरैराचितस्तेन राक्षसो रणमूर्धनि ।
व्यकाशत महाराज श्वाविच्छललतो यथा

sa śarairācitastena rākṣaso raṇamūrdhani |
vyakāśata mahārāja śvāvicchalalato yathā

ततः क्रोधसमाविष्टो भैमसेनिः प्रतापवान् ।
शरैरवचकर्तोग्रैर्द्रौणिं वज्राशनिप्रभैः

tataḥ krodhasamāviṣṭo bhaimaseniḥ pratāpavān |
śarairavacakartograirdrauṇiṃ vajrāśaniprabhaiḥ

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च नाराचैः सशिलीमुखैः ।
वराहकर्णैर्नालीकैर्विकर्णैश्चाभ्यवीवृषत्

kṣuraprairardhacandraiśca nārācaiḥ saśilīmukhaiḥ |
varāhakarṇairnālīkairvikarṇaiścābhyavīvṛṣat

तां शस्त्रवृष्टिमतुलां वज्राशनिसमस्वनाम् ।
पतन्तीमुपरि क्रुद्धो द्रौणिरव्यथितेन्द्रियः

tāṃ śastravṛṣṭimatulāṃ vajrāśanisamasvanām |
patantīmupari kruddho drauṇiravyathitendriyaḥ

सुदुःसहां शरैर्घोरैर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः ।
व्यधमत्सुमहातेजा महाभ्राणीव मारुतः

suduḥsahāṃ śarairghorairdivyāstrapratimantritaiḥ |
vyadhamatsumahātejā mahābhrāṇīva mārutaḥ

ततोऽन्तरिक्षे बाणानां सङ्ग्रामोऽन्य इवाभवत् ।
घोररूपो महाराज योधानां हर्षवर्धनः

tato'ntarikṣe bāṇānāṃ saṅgrāmo'nya ivābhavat |
ghorarūpo mahārāja yodhānāṃ harṣavardhanaḥ

ततोऽस्त्रसन्धर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समन्ततः ।
वमौ निशामुखे व्योम खद्योतैरिव संवृतम्

tato'strasandharṣakṛtairvisphuliṅgaiḥ samantataḥ |
vamau niśāmukhe vyoma khadyotairiva saṃvṛtam

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतः.
प्रियार्थं तव पुत्राणां राक्षसं समवाकिरत्

sa mārgaṇagaṇairdrauṇirdiśaḥ pracchādya sarvataḥ.
priyārthaṃ tava putrāṇāṃ rākṣasaṃ samavākirat

ततः प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे ।
विगाढे रजनीमध्ये शक्रप्रह्लादयोरिव

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayormṛdhe |
vigāḍhe rajanīmadhye śakraprahlādayoriva

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्द्रौणिमाहवे ।
जघानोरसि सङ्क्रुद्धः कालज्वलनसन्निभैः

tato ghaṭotkaco bāṇairdaśabhirdrauṇimāhave |
jaghānorasi saṅkruddhaḥ kālajvalanasannibhaiḥ

स तैरभ्यायतैर्विद्धो राक्षसेन महाबलः ।
चचाल समरे द्रौणिर्वातनुन्न इव द्रुमः

sa tairabhyāyatairviddho rākṣasena mahābalaḥ |
cacāla samare drauṇirvātanunna iva drumaḥ

स मोहं समरे प्राप्तो ध्वजयष्टिं समाश्रितः

sa mohaṃ samare prāpto dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ

ततो हाहाकृतं सैन्यं तव सर्वं जनाधिप ।
हतं स्म मेनिरे सर्वे द्रोणसूनुं जनाधिपाः

tato hāhākṛtaṃ sainyaṃ tava sarvaṃ janādhipa |
hataṃ sma menire sarve droṇasūnuṃ janādhipāḥ

तं तु दृष्ट्वा तथावस्थमश्वत्थामानमाहवे ।
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे

taṃ tu dṛṣṭvā tathāvasthamaśvatthāmānamāhave |
pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire

प्रतिलभ्य ततः संज्ञामश्वत्थामा महाबलः ।
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः

pratilabhya tataḥ saṃjñāmaśvatthāmā mahābalaḥ |
dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ

मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम् ।
यमदण्‍डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्

mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaramuttamam |
yamadaṇ‍ḍopamaṃ ghoramuddiśyāśu ghaṭotkacam

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य शरोत्तमः ।
विवेश वसुधामुग्रः सपुङ्खः पृथिवीपते

sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya śarottamaḥ |
viveśa vasudhāmugraḥ sapuṅkhaḥ pṛthivīpate

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ।
राक्षसेन्द्रः पुबलवान्द्रौणिना रणशालिना

so'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat |
rākṣasendraḥ pubalavāndrauṇinā raṇaśālinā

दृष्ट्वा विमूढं हैडिम्बं सारथिस्तु रणाजिरात् ।
द्रौणेः सकाशात्सम्भ्रान्तस्त्वपनिन्येत्वरान्वितः

dṛṣṭvā vimūḍhaṃ haiḍimbaṃ sārathistu raṇājirāt |
drauṇeḥ sakāśātsambhrāntastvapaninyetvarānvitaḥ

तथा तु समरे विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ।
ननाद सुमहानादं द्रोणपुत्रो महारथः

tathā tu samare viddhvā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam |
nanāda sumahānādaṃ droṇaputro mahārathaḥ

पूजितस्तव पुत्रैश्च सर्वयोधैश्च भारत ।
वपुषाऽतिप्रजज्वाल मध्याह्न इव भास्करः

pūjitastava putraiśca sarvayodhaiśca bhārata |
vapuṣā'tiprajajvāla madhyāhna iva bhāskaraḥ

भीमसेनं तु युध्यन्तं भारद्वाजरथं प्रति ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः

bhīmasenaṃ tu yudhyantaṃ bhāradvājarathaṃ prati |
svayaṃ duryodhano rājā pratyavidhyacchitaiḥ śaraiḥ

तं भीमसेनो दशभिः शरैर्विव्याध मारिष ।
दुर्योधनोऽपि विंशत्या शराणां प्रत्यविध्यत

taṃ bhīmaseno daśabhiḥ śarairvivyādha māriṣa |
duryodhano'pi viṃśatyā śarāṇāṃ pratyavidhyata

तौ सायकैरवच्छिन्नावदृश्येतां रणाजिरे ।
मेघजालसमाच्छन्नौ नभसीवेन्दुभास्करौ

tau sāyakairavacchinnāvadṛśyetāṃ raṇājire |
meghajālasamācchannau nabhasīvendubhāskarau

अथ दुर्योधनो राजा भीमं विव्याध पत्रिभिः ।
पञ्चभिर्भरतश्रेष्ठ तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

atha duryodhano rājā bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ |
pañcabhirbharataśreṣṭha tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

तस्य भीमो धनुश्छित्त्वा ध्वजं च दशभिः शरैः ।
विव्याध कौरवश्रेष्ठं नवत्या नतपर्वणाम्

tasya bhīmo dhanuśchittvā dhvajaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha kauravaśreṣṭhaṃ navatyā nataparvaṇām

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो भनुरन्यन्महत्तरम् ।
गृहीत्वा भरतश्रेष्ठो भीमसेनं शितैः शरैः ।
अपीडयद्रणमुखे पश्यतां सर्वधन्विनाम्

tato duryodhanaḥ kruddho bhanuranyanmahattaram |
gṛhītvā bharataśreṣṭho bhīmasenaṃ śitaiḥ śaraiḥ |
apīḍayadraṇamukhe paśyatāṃ sarvadhanvinām

तान्निहत्य शरान्भीमो दुर्योधनधनुश्च्युतान् ।
कौरवं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्

tānnihatya śarānbhīmo duryodhanadhanuścyutān |
kauravaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat

दुर्योधनस्तु सङ्क्रुद्धो भीमसेनस्य मारिष ।
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा दशभिः प्रत्यविध्यत

duryodhanastu saṅkruddho bhīmasenasya māriṣa |
kṣurapreṇa dhanuśchittvā daśabhiḥ pratyavidhyata

अथान्यद्धनुरादाय भीमसेनो महाबलः ।
विव्याध नृपतिं तूर्णं सप्तभिर्निशितैः शरैः

athānyaddhanurādāya bhīmaseno mahābalaḥ |
vivyādha nṛpatiṃ tūrṇaṃ saptabhirniśitaiḥ śaraiḥ

तदप्यस्य धनुः क्षिप्रं चिच्छेद लघुहस्तवत् ।
द्वितीयं च तृतीयं च चतुर्थं पञ्चमं तथा

tadapyasya dhanuḥ kṣipraṃ ciccheda laghuhastavat |
dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca caturthaṃ pañcamaṃ tathā

आत्तमात्तं महाराज भीमस्य धनुराच्छिनत् ।
तव पुत्रो महाराज जितकाशी मदोत्कटः

āttamāttaṃ mahārāja bhīmasya dhanurācchinat |
tava putro mahārāja jitakāśī madotkaṭaḥ

स तथा भिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः ।
शक्तिं चिक्षेप समरे सर्वपारशवीं शुभाम्

sa tathā bhidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ |
śaktiṃ cikṣepa samare sarvapāraśavīṃ śubhām

मृत्योरिव स्वसारं हि दीप्तां वह्निशिखामिव ।
सीमन्तमिव कुर्वन्तीं नभसोऽग्निसमप्रभाम्

mṛtyoriva svasāraṃ hi dīptāṃ vahniśikhāmiva |
sīmantamiva kurvantīṃ nabhaso'gnisamaprabhām

अप्राप्तामेव तां शक्तिं त्रिधा चिच्छेद कौरवः ।
पश्यतः सर्वलोकस्य भीमस्य च महात्मनः

aprāptāmeva tāṃ śaktiṃ tridhā ciccheda kauravaḥ |
paśyataḥ sarvalokasya bhīmasya ca mahātmanaḥ

ततो भीमो महाराज गदां गुर्वीं महाप्रभाम् ।
चिक्षेपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथं प्रति

tato bhīmo mahārāja gadāṃ gurvīṃ mahāprabhām |
cikṣepāvidhya vegena duryodhanarathaṃ prati

ततः सा सहसा वाहांस्तव पुत्रस्य संयुगे ।
सारथिं च गदा गुर्वी ममर्दास्य रथं पुनः

tataḥ sā sahasā vāhāṃstava putrasya saṃyuge |
sārathiṃ ca gadā gurvī mamardāsya rathaṃ punaḥ

पुत्रस्तु तव राजेन्द्र भीमाद्भीतः प्रणश्य च ।
आरुरोह रथं चान्यं नन्दकस्य महात्मनः

putrastu tava rājendra bhīmādbhītaḥ praṇaśya ca |
āruroha rathaṃ cānyaṃ nandakasya mahātmanaḥ

ततो भीमो हतं मत्वा तव पुत्रं महारथम् ।
सिंहनादं महच्चक्रे तर्जयन्निशि कौरवान्

tato bhīmo hataṃ matvā tava putraṃ mahāratham |
siṃhanādaṃ mahaccakre tarjayanniśi kauravān

तावकाः सैनिकाश्चापि मेनिरे निहतं नृपम् ।
ततोऽतिचुक्रुशुः सर्वे ते हाहेति समन्ततः

tāvakāḥ sainikāścāpi menire nihataṃ nṛpam |
tato'ticukruśuḥ sarve te hāheti samantataḥ

तेषां तु निनदं श्रुत्वा त्रस्तानां सर्वयोधिनाम् ।
भीमसेनस्य नादं च श्रुत्वा राजन्महात्मनः

teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā trastānāṃ sarvayodhinām |
bhīmasenasya nādaṃ ca śrutvā rājanmahātmanaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा सुयोधनम् ।
अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्थो वृकोदरः

tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā suyodhanam |
abhyavartata vegena yatra pārtho vṛkodaraḥ

पाञ्चलाः केकया मात्स्याः सृञ्जयाश्च विशाम्पते ।
सर्वोद्योगेनाभिजग्मुद्रोणमेव युयुत्सया

pāñcalāḥ kekayā mātsyāḥ sṛñjayāśca viśāmpate |
sarvodyogenābhijagmudroṇameva yuyutsayā

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं द्रोणस्याथ परैः सह ।
घोरे तमसि मग्नानां निघ्नतामितरेतरम्

tatrāsītsumahadyuddhaṃ droṇasyātha paraiḥ saha |
ghore tamasi magnānāṃ nighnatāmitaretaram