Chapter 166: Kritavarma defeats Yudhishthira

वर्तमाने तदा रौद्रे रात्रियुद्धे विशाम्पते ।
सर्वभूतक्षयकरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

vartamāne tadā raudre rātriyuddhe viśāmpate |
sarvabhūtakṣayakare dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

अब्रवीत्पाण्डवांश्चैव पाञ्चालांश्चैव सोमकान् ।
अभिद्रवत संयात द्रोणमेव जिघांसया

abravītpāṇḍavāṃścaiva pāñcālāṃścaiva somakān |
abhidravata saṃyāta droṇameva jighāṃsayā

राज्ञस्ते वचनाद्राजन्पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा ।
द्रोणमेवाभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्रवान्

rājñaste vacanādrājanpāñcālāḥ sṛñjayāstathā |
droṇamevābhyavartanta nadanto bhairavānravān

तान्वयं प्रतिगर्जन्तः प्रत्युद्याताः स्म हर्षिताः ।
यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्वं च संयुगे

tānvayaṃ pratigarjantaḥ pratyudyātāḥ sma harṣitāḥ |
yathāśakti yathotsāhaṃ yathāsatvaṃ ca saṃyuge

कृतवर्मा तु हार्दिक्यो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ।
द्रोणं प्रति समायान्तं मत्तो मत्तमिव द्विपम्

kṛtavarmā tu hārdikyo yudhiṣṭhiramupādravat |
droṇaṃ prati samāyāntaṃ matto mattamiva dvipam

शैनेयं शरवर्षाणि विकिरन्तं समन्ततः ।
अभ्ययात्कौरवो राजन्भूरिः सङ्ग्राममूर्धनि

śaineyaṃ śaravarṣāṇi vikirantaṃ samantataḥ |
abhyayātkauravo rājanbhūriḥ saṅgrāmamūrdhani

सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् ।
कर्णो वैकर्तनो राजन्वारयामास पाण्‍डवम्

sahadevamathāyāntaṃ droṇaprepsuṃ mahāratham |
karṇo vaikartano rājanvārayāmāsa pāṇ‍ḍavam

भीमसेनमथायान्तं व्यादितास्यामिवान्तकम् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रतीपं मृत्युमाव्रजत्

bhīmasenamathāyāntaṃ vyāditāsyāmivāntakam |
svayaṃ duryodhano rājā pratīpaṃ mṛtyumāvrajat

नकुलं च युधां श्रेष्ठं सर्वयुद्धविशारदम् ।
शकुनिः सौबलो राजन्वारयामास सत्वरः

nakulaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddhaviśāradam |
śakuniḥ saubalo rājanvārayāmāsa satvaraḥ

शिखण्डिनमथायान्तं रथेन रथिनां वरम् ।
कृपः शारद्वतो राजन्वारयामास संयुगे

śikhaṇḍinamathāyāntaṃ rathena rathināṃ varam |
kṛpaḥ śāradvato rājanvārayāmāsa saṃyuge

प्रतिविन्ध्यमथायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः ।
दुःशासनो महाराज यत्तो यत्तमवारयत्

prativindhyamathāyāntaṃ mayūrasadṛśairhayaiḥ |
duḥśāsano mahārāja yatto yattamavārayat

भैमसेनिमथायान्तं मायाशतविशारदम् ।
अश्वत्थामा महाराज राक्षसं प्रत्यषेधयत्

bhaimasenimathāyāntaṃ māyāśataviśāradam |
aśvatthāmā mahārāja rākṣasaṃ pratyaṣedhayat

द्रुपदं वृषसेनस्तु ससैन्यं सपदानुगम् ।
वारयामास समरे द्रोणप्रेप्सुं महारथम्

drupadaṃ vṛṣasenastu sasainyaṃ sapadānugam |
vārayāmāsa samare droṇaprepsuṃ mahāratham

विराटं द्रुतमायान्तं द्रोणस्य निधनं प्रति ।
मद्रराजः सुसङ्क्रुद्धो वारयामास भारत

virāṭaṃ drutamāyāntaṃ droṇasya nidhanaṃ prati |
madrarājaḥ susaṅkruddho vārayāmāsa bhārata

शतानीकमथायान्तं नाकुलिं रभसं रणे ।
चित्रसेनो रुरोधाशु शरैर्द्रोणपरीप्सया

śatānīkamathāyāntaṃ nākuliṃ rabhasaṃ raṇe |
citraseno rurodhāśu śarairdroṇaparīpsayā

अर्जुनं च युधांश्रेष्ठं प्राद्रवन्तं महारथम् ।
अलायुधो महाराज राक्षसेन्द्रो न्यवारयत्

arjunaṃ ca yudhāṃśreṣṭhaṃ prādravantaṃ mahāratham |
alāyudho mahārāja rākṣasendro nyavārayat

तथा द्रोणं महेष्वासं निघ्नन्तं शात्रवान्रणे ।
धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यो हृष्टरूपमवारयत्

tathā droṇaṃ maheṣvāsaṃ nighnantaṃ śātravānraṇe |
dhṛṣṭadyumno'tha pāñcālyo hṛṣṭarūpamavārayat

तथाऽन्यान्पाण्डुपुत्राणां समायातान्महारथान् ।
तावका रथिनो राजन्वारयामासुरोजसा

tathā'nyānpāṇḍuputrāṇāṃ samāyātānmahārathān |
tāvakā rathino rājanvārayāmāsurojasā

गजारोहा गजैस्तूर्णं सन्निपत्य महामृधे ।
योधयन्तः स्म दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः

gajārohā gajaistūrṇaṃ sannipatya mahāmṛdhe |
yodhayantaḥ sma dṛśyante śataśo'tha sahasraśaḥ

निशीथे तुरगा राजन्द्रावयन्तः परस्परम् ।
समदृश्यन्त वेगेन पक्षवन्तो यथाऽद्रयः

niśīthe turagā rājandrāvayantaḥ parasparam |
samadṛśyanta vegena pakṣavanto yathā'drayaḥ

सादिनः सादिभिः सार्धं प्रासशक्त्यृष्टिपाणयः ।
समागच्छन्महाराज विनदन्तः पृथक्पृथक्

sādinaḥ sādibhiḥ sārdhaṃ prāsaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ |
samāgacchanmahārāja vinadantaḥ pṛthakpṛthak

नरास्तु बहवस्तत्र समाजग्मुः परस्परम् ।
गादाभिर्मुसलैश्चैव नानाशस्त्रैश्च संयुगे

narāstu bahavastatra samājagmuḥ parasparam |
gādābhirmusalaiścaiva nānāśastraiśca saṃyuge

कृतवर्मा तु हार्दिक्यो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
वारयामास सङ्क्रुद्धो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्

kṛtavarmā tu hārdikyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
vārayāmāsa saṅkruddho velevodvṛttamarṇavam

युधिष्ठिरस्तु हार्दिक्यं विद्व्वा पञ्चभिराशुगैः ।
पुनर्विव्याध विंशत्या तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

yudhiṣṭhirastu hārdikyaṃ vidvvā pañcabhirāśugaiḥ |
punarvivyādha viṃśatyā tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

कृतवर्मा तु सङ्क्रुद्धो धर्मपुत्रस्य मारिष ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः

kṛtavarmā tu saṅkruddho dharmaputrasya māriṣa |
dhanuściccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथः ।
हार्दिक्यं दशभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

athānyaddhanurādāya dharmaputro mahārathaḥ |
hārdikyaṃ daśabhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat

माधवस्तु रणे विद्धो धर्मपुत्रेण मारिष ।
प्राकम्पत च रोषेण सप्तभिश्चार्दयच्छरैः

mādhavastu raṇe viddho dharmaputreṇa māriṣa |
prākampata ca roṣeṇa saptabhiścārdayaccharaiḥ

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च ।
प्राहिणोन्निशितान्बाणान्पञ्च राजञ्छिलाशितान्

tasya pārtho dhanuśchittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca |
prāhiṇonniśitānbāṇānpañca rājañchilāśitān

ते तस्य कवचं भित्त्वा हेमचित्रं महाधनम् ।
प्राविशन्धरणीं भित्त्वा वल्मीकमिव पन्नगाः

te tasya kavacaṃ bhittvā hemacitraṃ mahādhanam |
prāviśandharaṇīṃ bhittvā valmīkamiva pannagāḥ

अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण सोऽन्यदादाय कार्मुकम् ।
विव्याध पाण्डवं षष्ट्या सूतं च नवभिः शरैः

akṣṇornimeṣamātreṇa so'nyadādāya kārmukam |
vivyādha pāṇḍavaṃ ṣaṣṭyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ

तस्य शक्तिममेयात्मा पाण्डवो भुजगोपमाम् ।
चिक्षेप भरश्रेष्ठ रथे न्यस्य महद्धनुः

tasya śaktimameyātmā pāṇḍavo bhujagopamām |
cikṣepa bharaśreṣṭha rathe nyasya mahaddhanuḥ

सा हेमचित्रा महती पाण्डवेयेन प्रेरिता ।
निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं प्राविशद्धरणीतलम्

sā hemacitrā mahatī pāṇḍaveyena preritā |
nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ prāviśaddharaṇītalam

एतस्मिन्नेव काले तु गृह्य पार्थः पुनर्धनुः ।
हार्दिक्यं छादयामास शरैः सन्नतपर्वभिः

etasminneva kāle tu gṛhya pārthaḥ punardhanuḥ |
hārdikyaṃ chādayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ

ततस्तु समरे शूरो वृष्णीनां प्रवरो रथी ।
व्यश्चसूतरथं चक्रे निमेषार्धाद्युधिष्ठिरम्

tatastu samare śūro vṛṣṇīnāṃ pravaro rathī |
vyaścasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhādyudhiṣṭhiram

ततस्तु पाण्डवो ज्येष्ठः खङ्गं चर्म समाददे ।
तदस्य निशितैर्बाणैर्व्यधमन्माधवो रणे

tatastu pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ khaṅgaṃ carma samādade |
tadasya niśitairbāṇairvyadhamanmādhavo raṇe

तोमरं तु ततो गृह्य स्वर्णदण्डं दुरासदम् ।
प्रैषयत्समरे तूर्णं हार्दिक्यस्य युधिष्ठिरः

tomaraṃ tu tato gṛhya svarṇadaṇḍaṃ durāsadam |
praiṣayatsamare tūrṇaṃ hārdikyasya yudhiṣṭhiraḥ

तमापतन्तं सहसा धर्मराजभुजच्युतम् ।
द्विधा चिच्छेद हार्दिक्यः कृतहस्तः स्मयन्निव

tamāpatantaṃ sahasā dharmarājabhujacyutam |
dvidhā ciccheda hārdikyaḥ kṛtahastaḥ smayanniva

ततः शरशतेनाजौ धर्मपुत्रमवाकिरत् ।
कवचं चास्य सङ्क्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णैरदारयत्

tataḥ śaraśatenājau dharmaputramavākirat |
kavacaṃ cāsya saṅkruddhaḥ śaraistīkṣṇairadārayat

हार्दिक्यशरसञ्छन्नं कवचं तन्महाधनम् ।
व्यशीर्यत रणे राजंस्ताराजालमिवाम्बरात्

hārdikyaśarasañchannaṃ kavacaṃ tanmahādhanam |
vyaśīryata raṇe rājaṃstārājālamivāmbarāt

स च्छिन्नधन्वा विरथः शीर्णवर्मा शरार्दितः ।
अपायासीद्रणात्तूर्णं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

sa cchinnadhanvā virathaḥ śīrṇavarmā śarārditaḥ |
apāyāsīdraṇāttūrṇaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

कृतवर्मा तु निर्जित्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
पुनर्द्रोणस्य जुगुपे चक्रमेव महात्मनः

kṛtavarmā tu nirjitya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
punardroṇasya jugupe cakrameva mahātmanaḥ