Chapter 103: Arjuna defeats Duryodhana despite Drona's armour

एवमुक्त्वाऽर्जुनं राजा त्रिभिर्मर्मातिगैः शरैः ।
अभ्यविध्यन्महावेगैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्

evamuktvā'rjunaṃ rājā tribhirmarmātigaiḥ śaraiḥ |
abhyavidhyanmahāvegaiścaturbhiścaturo hayān

वासुदेवं च दशभिः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
प्रतोदं चास्य भल्लेन च्छित्त्वा भूमावपातयत्

vāsudevaṃ ca daśabhiḥ pratyavidhyatstanāntare |
pratodaṃ cāsya bhallena cchittvā bhūmāvapātayat

तं चतुर्दशभिः पार्थश्चित्रपुङ्खैः शिलाशितैः ।
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मणि

taṃ caturdaśabhiḥ pārthaścitrapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
avidhyattūrṇamavyagraste cābhraśyanta varmaṇi

तेषां नैष्फल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च ।
प्राहिणोन्निशितान्बाणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मणः

teṣāṃ naiṣphalyamālokya punarnava ca pañca ca |
prāhiṇonniśitānbāṇāṃste cābhraśyanta varmaṇaḥ

अष्टाविंशांस्तु तान्बाणानस्तान्विप्रेक्ष्य निष्फलान् ।
अब्रवीत्परवीरघ्नः कृष्णोऽर्जुनमिदं वचः

aṣṭāviṃśāṃstu tānbāṇānastānviprekṣya niṣphalān |
abravītparavīraghnaḥ kṛṣṇo'rjunamidaṃ vacaḥ

अदृष्टपूर्वं पश्यामि शिलानामिव सर्पणम् ।
त्वया सम्प्रेषिताः पार्थ नार्थं कुर्वन्ति पत्रिणः

adṛṣṭapūrvaṃ paśyāmi śilānāmiva sarpaṇam |
tvayā sampreṣitāḥ pārtha nārthaṃ kurvanti patriṇaḥ

कच्चिद्गाण्डीवजः प्राणस्तथैव भरतर्षभ ।
मुष्टिश्च ते यथा पूर्वं भुजयोश्च बलं तव

kaccidgāṇḍīvajaḥ prāṇastathaiva bharatarṣabha |
muṣṭiśca te yathā pūrvaṃ bhujayośca balaṃ tava

न वा कच्चिदयं कालः प्राप्तः स्यादद्य पश्चिमः ।
तव चैवास्य शत्रोश्च तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

na vā kaccidayaṃ kālaḥ prāptaḥ syādadya paścimaḥ |
tava caivāsya śatrośca tanmamācakṣva pṛcchataḥ

विस्मयो मे महान्पार्थ तव दृष्ट्वा शरानिमान् ।
व्यर्थान्निपतितान्सङ्खे दुर्योधनरथं प्रति

vismayo me mahānpārtha tava dṛṣṭvā śarānimān |
vyarthānnipatitānsaṅkhe duryodhanarathaṃ prati

वज्राशनिसमा घोराः परकायावभेदिनः ।
शराः कुर्वन्ति ते नार्थं पार्थ काऽद्य विडम्बना

vajrāśanisamā ghorāḥ parakāyāvabhedinaḥ |
śarāḥ kurvanti te nārthaṃ pārtha kā'dya viḍambanā

द्रोणेन नियतं कृष्ण धार्तराष्ट्रे निदर्शितम् ।
अन्ते विहितमस्त्राणामेतत्कवचधारणम्

droṇena niyataṃ kṛṣṇa dhārtarāṣṭre nidarśitam |
ante vihitamastrāṇāmetatkavacadhāraṇam

अस्मिन्नन्तर्हितं कृष्ण त्रैलोक्यमपि वर्मणि ।
एको द्रोणो हि वैदैतदहं तस्माच्च सत्तमात्

asminnantarhitaṃ kṛṣṇa trailokyamapi varmaṇi |
eko droṇo hi vaidaitadahaṃ tasmācca sattamāt

न शक्यमेतत्कवचं बाणैर्भेत्तुं कथञ्चन ।
अपि वज्रेण गोविन्द स्वयं मघवता युधि

na śakyametatkavacaṃ bāṇairbhettuṃ kathañcana |
api vajreṇa govinda svayaṃ maghavatā yudhi

जानंस्त्वमपि वै कृष्ण मां विमोहयसे कथम् ।
यद्वृत्तं त्रिषु लोकेषु यच्च केशव वर्तते

jānaṃstvamapi vai kṛṣṇa māṃ vimohayase katham |
yadvṛttaṃ triṣu lokeṣu yacca keśava vartate

यथा भविष्यद्यच्चैव तत्सर्वं विदितं तव ।
न त्विदं वेद वै कश्चिद्यथा त्वं मधुसूदन

yathā bhaviṣyadyaccaiva tatsarvaṃ viditaṃ tava |
na tvidaṃ veda vai kaścidyathā tvaṃ madhusūdana

एष दुर्योधनः कृष्ण द्रोणेन विहितामिमाम् ।
तिष्ठत्यभीतवत्सङ्ख्ये बिभ्रत्कवचधारणाम्

eṣa duryodhanaḥ kṛṣṇa droṇena vihitāmimām |
tiṣṭhatyabhītavatsaṅkhye bibhratkavacadhāraṇām

यत्त्वत्र विहितं कार्यं नैष तद्वेत्ति माधव ।
स्त्रीवदेष बिभर्त्येतां युक्तां कवचधारणाम्

yattvatra vihitaṃ kāryaṃ naiṣa tadvetti mādhava |
strīvadeṣa bibhartyetāṃ yuktāṃ kavacadhāraṇām

पश्य बाह्वोश्च मे वीर्यं धनुषश्च जनार्दन ।
पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम्

paśya bāhvośca me vīryaṃ dhanuṣaśca janārdana |
parājayiṣye kauravyaṃ kavacenāpi rakṣitam

इदमङ्गिरसे प्रादाद्देवेशो वर्म भास्वरम् ।
तस्माद्वृहस्पतिः प्राप ततः प्राप पुरन्दरः

idamaṅgirase prādāddeveśo varma bhāsvaram |
tasmādvṛhaspatiḥ prāpa tataḥ prāpa purandaraḥ

पुनर्ददौ सुरपतिर्मह्यं वर्म ससङ्ग्रहम् ।
दैवं यद्यस्य वर्मैतद्ब्रह्मणा वा स्वयं कृतम् ।
नैनं गोप्स्यति दुर्बुद्धिमद्य बाणहतं मया

punardadau surapatirmahyaṃ varma sasaṅgraham |
daivaṃ yadyasya varmaitadbrahmaṇā vā svayaṃ kṛtam |
nainaṃ gopsyati durbuddhimadya bāṇahataṃ mayā

एवमुक्त्वाऽर्जुनो बाणानभिमन्त्र्य व्यकर्षयत् ।
मानवास्त्रेण मानार्हस्तीक्ष्णावरणभेदिना

evamuktvā'rjuno bāṇānabhimantrya vyakarṣayat |
mānavāstreṇa mānārhastīkṣṇāvaraṇabhedinā

विकृष्यमाणांस्तेनैव धनुर्मध्यगताञ्छरान् ।
तानस्यास्त्रेण चिच्छेद द्रौणिः सर्वास्त्रघातिना

vikṛṣyamāṇāṃstenaiva dhanurmadhyagatāñcharān |
tānasyāstreṇa ciccheda drauṇiḥ sarvāstraghātinā

तान्निकृत्तानिषून्दृष्ट्वा दूरतो ब्रह्मवादिना ।
न्यवेदयत्केशवाय विस्मितः श्वेतवाहनः

tānnikṛttāniṣūndṛṣṭvā dūrato brahmavādinā |
nyavedayatkeśavāya vismitaḥ śvetavāhanaḥ

नैतदस्त्रं मया शक्यं द्विः प्रयोक्तुं जनार्दन ।
अस्त्रं मामेव हन्याद्धि हन्याच्चापि बलं मम

naitadastraṃ mayā śakyaṃ dviḥ prayoktuṃ janārdana |
astraṃ māmeva hanyāddhi hanyāccāpi balaṃ mama

ततो दुर्योधनः कृष्णौ नवभिर्नवभिः शरैः ।
अविध्यत रणे राजञ्शरैराशीविषोपमैः

tato duryodhanaḥ kṛṣṇau navabhirnavabhiḥ śaraiḥ |
avidhyata raṇe rājañśarairāśīviṣopamaiḥ

भूय एवाभ्यवर्षच्च समरे कृष्णपाण्डवौ ।
शरवर्षेण महता ततोऽहृष्यन्त तावकाः ।
चक्रुर्वादित्रनिनदान्सिंहनादरवांस्तथा

bhūya evābhyavarṣacca samare kṛṣṇapāṇḍavau |
śaravarṣeṇa mahatā tato'hṛṣyanta tāvakāḥ |
cakrurvāditraninadānsiṃhanādaravāṃstathā

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः सृक्विणी परिसंलिहन् ।
नापश्यच्च ततोऽस्याङ्गं यन्न स्याद्वर्मरक्षितम्

tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ sṛkviṇī parisaṃlihan |
nāpaśyacca tato'syāṅgaṃ yanna syādvarmarakṣitam

ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सुमुक्तैरन्तकोपमैः ।
हयांश्चकार निर्देहानुभौ च पार्ष्णिसारथी

tato'sya niśitairbāṇaiḥ sumuktairantakopamaiḥ |
hayāṃścakāra nirdehānubhau ca pārṣṇisārathī

धनुरस्याच्छिनत्तूर्णं हस्तावापं च वीर्यवान् ।
रथं च शकलीकर्तुं सव्यसाची प्रचक्रमे

dhanurasyācchinattūrṇaṃ hastāvāpaṃ ca vīryavān |
rathaṃ ca śakalīkartuṃ savyasācī pracakrame

दुर्योधनं च बाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां विरथीकृतम् ।
आविद्ध्यद्धस्ततलयोरुभयोरर्जुनस्तदा

duryodhanaṃ ca bāṇābhyāṃ tīkṣṇābhyāṃ virathīkṛtam |
āviddhyaddhastatalayorubhayorarjunastadā

[प्रयत्नज्ञो हि कौन्तयो नखमांसान्तरेषुभिः ।
स वेदनाभिराविग्नः पलायनपरायणः ॥]

[prayatnajño hi kauntayo nakhamāṃsāntareṣubhiḥ |
sa vedanābhirāvignaḥ palāyanaparāyaṇaḥ ||]

तं कृच्छ्रामापदं प्राप्तं दृष्ट्वा परमधन्विनः ।
समापेतुः परीप्सन्तो धनञ्जयशरार्दितम्

taṃ kṛcchrāmāpadaṃ prāptaṃ dṛṣṭvā paramadhanvinaḥ |
samāpetuḥ parīpsanto dhanañjayaśarārditam

तं रथैर्बहुसाहस्रैः कल्पितैः कुञ्जरैर्हयैः ।
पदात्योघैश्च संरब्धैः परिवव्रुर्धनञ्जयम्

taṃ rathairbahusāhasraiḥ kalpitaiḥ kuñjarairhayaiḥ |
padātyoghaiśca saṃrabdhaiḥ parivavrurdhanañjayam

अथ नार्जुनगोविन्दौ न रथो वा व्यदृश्यत ।
अस्त्रवर्षेण महता शरौघैश्चापि संवृतौ

atha nārjunagovindau na ratho vā vyadṛśyata |
astravarṣeṇa mahatā śaraughaiścāpi saṃvṛtau

ततोऽर्जुनोऽस्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम् ।
तत्र व्यङ्गी कृताः पेतुः शतशोऽथ रथद्विपाः

tato'rjuno'stravīryeṇa nijaghne tāṃ varūthinīm |
tatra vyaṅgī kṛtāḥ petuḥ śataśo'tha rathadvipāḥ

ते हता हन्यमानाश्च न्यगृह्णंस्तं रथोत्तमम् ।
स रथः स्तम्भितस्तस्थौ क्रोशमात्रे समन्ततः

te hatā hanyamānāśca nyagṛhṇaṃstaṃ rathottamam |
sa rathaḥ stambhitastasthau krośamātre samantataḥ

ततोऽर्जुनं वृष्णिवीरस्त्वरितो वाक्यमब्रवीत् ।
धनुर्विष्फारयात्यर्थमहं ध्मास्यामि चाम्बुजम्

tato'rjunaṃ vṛṣṇivīrastvarito vākyamabravīt |
dhanurviṣphārayātyarthamahaṃ dhmāsyāmi cāmbujam

ततो विष्फार्य बलवद्गाण्डीवं जघ्निवान्रिपून् ।
महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुनः

tato viṣphārya balavadgāṇḍīvaṃ jaghnivānripūn |
mahatā śaravarṣeṇa talaśabdena cārjunaḥ

पाञ्चजन्यं च बलवान्दध्मौ तारेण केशवः ।
रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्तः प्रस्विन्नवदनो भृशम्

pāñcajanyaṃ ca balavāndadhmau tāreṇa keśavaḥ |
rajasā dhvastapakṣmāntaḥ prasvinnavadano bhṛśam

तेनाच्युतोष्ठपुटपूरितमारुतेन
शङ्खान्तरोदरविवृद्धविनिःसृतेन ।
नादेन सासुरवियत्सुरलोकपाल--
मुद्विग्नमीश्वर जगत्स्फुटतीव सर्वम्

tenācyutoṣṭhapuṭapūritamārutena
śaṅkhāntarodaravivṛddhaviniḥsṛtena |
nādena sāsuraviyatsuralokapāla--
mudvignamīśvara jagatsphuṭatīva sarvam

तस्य शङ्खस्य नादेन धनुषो निःस्वनेन च ।
निःसत्वाश्च ससत्वाश्च क्षितौ पेतुस्तदा जनाः

tasya śaṅkhasya nādena dhanuṣo niḥsvanena ca |
niḥsatvāśca sasatvāśca kṣitau petustadā janāḥ

तैर्विमुक्तो रथो रेजे वाय्वीरित इवाम्बुदः ।
जयद्रथस्य गोप्तारस्ततः क्षुब्धाः सहानुगाः

tairvimukto ratho reje vāyvīrita ivāmbudaḥ |
jayadrathasya goptārastataḥ kṣubdhāḥ sahānugāḥ

ते दृष्ट्वा सहसा पार्थं गोप्तारः सैन्धवस्य तु ।
चक्रुर्नादान्महेष्वासाः कम्पयन्तो वसुन्धराम्

te dṛṣṭvā sahasā pārthaṃ goptāraḥ saindhavasya tu |
cakrurnādānmaheṣvāsāḥ kampayanto vasundharām

बाणशब्दरवांश्चोग्रान्विमिश्राञ्शङ्खनिःस्वनैः ।
प्रादुश्चक्रुर्महात्मानः सिंहनादरवानपि

bāṇaśabdaravāṃścogrānvimiśrāñśaṅkhaniḥsvanaiḥ |
prāduścakrurmahātmānaḥ siṃhanādaravānapi

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां समुत्थितम् ।
प्रदध्मतुः शङ्खवरौ वासुदेवधनञ्जयौ

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ samutthitam |
pradadhmatuḥ śaṅkhavarau vāsudevadhanañjayau

तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुन्धरा ।
सशैला सार्णवद्वीपा सपाताला विशाम्पते

tena śabdena mahatā pūriteyaṃ vasundharā |
saśailā sārṇavadvīpā sapātālā viśāmpate

स शब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सर्वा दिशो दश ।
प्रतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयोर्बले

sa śabdo bharataśreṣṭha vyāpya sarvā diśo daśa |
pratisasvāna tatraiva kurupāṇḍavayorbale

तावका रथिनस्तत्र दृष्ट्वा कृष्णधनञ्जयौ ।
सम्भ्रमं परमं प्राप्तास्त्वरमाणा महारथाः

tāvakā rathinastatra dṛṣṭvā kṛṣṇadhanañjayau |
sambhramaṃ paramaṃ prāptāstvaramāṇā mahārathāḥ

अथ कृष्णौ महाभागौ तावका वीक्ष्य दंशितौ ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तदद्भुतमिवाभवत्

atha kṛṣṇau mahābhāgau tāvakā vīkṣya daṃśitau |
abhyadravanta saṅkruddhāstadadbhutamivābhavat