Chapter 97: Duryodhana asks Bhishma to fight or step aside

ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुःशासनश्च पुत्रस्ते सूतपुत्रश्च दुर्जयः

tato duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ |
duḥśāsanaśca putraste sūtaputraśca durjayaḥ

समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रुर्विवक्षितम् ।
कथं पाण्डुसुताः सङ्ख्ये जेतव्याः सगणा इति

samāgamya mahārāja mantraṃ cakrurvivakṣitam |
kathaṃ pāṇḍusutāḥ saṅkhye jetavyāḥ sagaṇā iti

ततो दुर्योधनो राजा सर्वांस्तानाह मन्त्रिणः ।
सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम्

tato duryodhano rājā sarvāṃstānāha mantriṇaḥ |
sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam

द्रोणो भीष्म कृपः शल्यः सौमदत्तिश्च संयुगे ।
न पार्थान्प्रति बाधन्ते न जाने किंनु कारणम्

droṇo bhīṣma kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiśca saṃyuge |
na pārthānprati bādhante na jāne kiṃnu kāraṇam

अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बलं मम ।
सोऽस्मि क्षीणबलः कर्ण क्षीणशस्त्रश्च संयुगे

avadhyamānāste cāpi kṣapayanti balaṃ mama |
so'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraśca saṃyuge

द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम ।
भीमसेनेन राधेय मम चैव च पश्यतः

droṇasya pramukhe vīrā hatāste bhrātaro mama |
bhīmasenena rādheya mama caiva ca paśyataḥ

निकृतः पाण्डवैः शूरैरवध्यैर्दैवतैरपि ।
सोऽहं संशयमापन्नः प्रकरिष्ये कथं रणम्

nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrairavadhyairdaivatairapi |
so'haṃ saṃśayamāpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam

तमब्रवीन्महाराज सूतपुत्रो नराधिपम् ।
मा शोच भरतश्रेष्ठ करिष्येऽहं प्रियं तव

tamabravīnmahārāja sūtaputro narādhipam |
mā śoca bharataśreṣṭha kariṣye'haṃ priyaṃ tava

भीष्मः शान्तनवस्तूर्णमपयातु महारणात् ।
निवृत्ते युधि गाङ्गेये न्यस्तशस्त्रे च भारत

bhīṣmaḥ śāntanavastūrṇamapayātu mahāraṇāt |
nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata

अहं पार्थान्हनिष्यामि सहितान्सर्वसोमकैः ।
पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप

ahaṃ pārthānhaniṣyāmi sahitānsarvasomakaiḥ |
paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa

पाण्डवेषु दयां नित्यं स हि भीष्मः करोति वै ।
अशक्तश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान्महारथान्

pāṇḍaveṣu dayāṃ nityaṃ sa hi bhīṣmaḥ karoti vai |
aśaktaśca raṇe bhīṣmo jetumetānmahārathān

अभिमानी रणे भीष्मो नित्यं चापि रणप्रियः ।
स कथं पाण्डवान्युद्धे जेष्यते तात संगतान्

abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ |
sa kathaṃ pāṇḍavānyuddhe jeṣyate tāta saṃgatān

स त्वं शीघ्रमितो गत्वा भीष्मस्य शिबिरं प्रति ।
अनुमान्य गुरुं वृद्धं शस्त्रं न्यासय भारत

sa tvaṃ śīghramito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati |
anumānya guruṃ vṛddhaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata

न्यस्तशस्त्रे ततो भीष्मे निहतान्पश्य पाण्डवान् ।
मयैकेन रणे राजन्ससुहृद्गणबान्धवान्

nyastaśastre tato bhīṣme nihatānpaśya pāṇḍavān |
mayaikena raṇe rājansasuhṛdgaṇabāndhavān

एवमुक्तस्तु कर्णेन पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अब्रवीद्भ्रातरं तत्र दुःशासनमिदं वचः

evamuktastu karṇena putro duryodhanastava |
abravīdbhrātaraṃ tatra duḥśāsanamidaṃ vacaḥ

अनुयात्रं यथा सर्वं सज्जीभवति सर्वशः ।
दुःशासन तथा क्षिप्रं सर्वमेवोपपादय

anuyātraṃ yathā sarvaṃ sajjībhavati sarvaśaḥ |
duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvamevopapādaya

एवमुक्त्वा ततो राजन्कर्णमाह जनेश्वरः ।
अनुमान्य रणे भीष्ममेषोऽहं द्विपदां वरम्

evamuktvā tato rājankarṇamāha janeśvaraḥ |
anumānya raṇe bhīṣmameṣo'haṃ dvipadāṃ varam

आगमिष्ये ततः क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिन्दम ।
अपक्रान्ते ततो भीष्मे प्रहरिष्यसि संयुगे

āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśamarindama |
apakrānte tato bhīṣme prahariṣyasi saṃyuge

निष्पपात ततस्तूर्णं पुत्रस्तव विशांपते ।
सहितो भ्रातृभिस्तैस्तु देवैरिव शतक्रतुः

niṣpapāta tatastūrṇaṃ putrastava viśāṃpate |
sahito bhrātṛbhistaistu devairiva śatakratuḥ

ततस्तं नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
आरोपयद्धयं तूर्णं भ्राता दुःशासनस्तदा

tatastaṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam |
āropayaddhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanastadā

अङ्गदी बद्धमुकुटो हस्ताभरणवान्नृप ।
धार्तराष्ट्रो महाराज विबभौ स पथि व्रजन्

aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavānnṛpa |
dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa pathi vrajan

भण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च ।
अनुलिप्तः परार्द्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना

bhaṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca |
anuliptaḥ parārddhyena candanena sugandhinā

अरजोम्बरसंवीतः सिंहखेलगतिर्नृप ।
शुशुभे विमलार्चिष्मान्नभसीव दिवाकरः

arajombarasaṃvītaḥ siṃhakhelagatirnṛpa |
śuśubhe vimalārciṣmānnabhasīva divākaraḥ

तं प्रयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं प्रति ।
अनुजग्मुर्महेष्वासाः सर्वलोकस्य धन्विनः ।
भ्रातरश्च महेष्वासास्त्रिदशा इव वासवम्

taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati |
anujagmurmaheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ |
bhrātaraśca maheṣvāsāstridaśā iva vāsavam

हयानन्ये समारुह्य गजानन्ये च भारत ।
रथानन्ये नरश्रेष्ठं परिवव्रुः समन्ततः

hayānanye samāruhya gajānanye ca bhārata |
rathānanye naraśreṣṭhaṃ parivavruḥ samantataḥ

पदातयश्च त्वरिता नखरप्रासयोधिनः ।
परिवव्रुर्महेष्वासं धार्तराष्ट्रं महारथम्

padātayaśca tvaritā nakharaprāsayodhinaḥ |
parivavrurmaheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahāratham

आत्तशस्त्राश्च सुहृदो रक्षणार्थं महीपतेः ।
प्रादुर्बभूवुः सहिताः शक्रस्येवामरा दिवि

āttaśastrāśca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ |
prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi

स पूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महाबलः ।
प्रययौ सदनं राजा गाङ्गेयस्य यशस्विनः ।
अन्वीयमानः सततं सोदरैः परिवारितः

sa pūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahābalaḥ |
prayayau sadanaṃ rājā gāṅgeyasya yaśasvinaḥ |
anvīyamānaḥ satataṃ sodaraiḥ parivāritaḥ

दक्षिणं दक्षिणः काले संभृत्य स्वभुजं तदा ।
हस्तिहस्तोपमं सौम्यं सर्वशत्रुनिबर्हणम्

dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā |
hastihastopamaṃ saumyaṃ sarvaśatrunibarhaṇam

प्रगृह्णन्नञ्जलीन्नॄणामुद्यतान्सर्वतो दिशः ।
शुश्राव मधुरा वाचो नानादेशनिवासिनाम्

pragṛhṇannañjalīnnṝṇāmudyatānsarvato diśaḥ |
śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām

संस्तूयमानः सूतैश्च मागधैश्च महायशाः ।
पूजयानश्च तान्सर्वान्सर्वलोकेश्वरेश्वरः

saṃstūyamānaḥ sūtaiśca māgadhaiśca mahāyaśāḥ |
pūjayānaśca tānsarvānsarvalokeśvareśvaraḥ

प्रदीपैः काञ्चनैस्तत्र गन्धतैलावसेचितैः ।
परिवव्रुर्महाराजं प्रज्वलद्भिः समन्ततः

pradīpaiḥ kāñcanaistatra gandhatailāvasecitaiḥ |
parivavrurmahārājaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ

स तैः परिवृतो राजा प्रदीपैः काञ्चनैर्ज्वलन् ।
शुशुभे चन्द्रमायुक्तो दीप्तैरिव महाग्रहैः

sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanairjvalan |
śuśubhe candramāyukto dīptairiva mahāgrahaiḥ

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः ।
प्रोत्सारयन्तः शनकैस्तं जनं सर्वतो दिशम्

kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ |
protsārayantaḥ śanakaistaṃ janaṃ sarvato diśam

संप्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् ।
अवतीर्य हयाच्चापि भीष्मं प्राप्य जनेश्वरः

saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham |
avatīrya hayāccāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ

अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्णः परमासने ।
काञ्चने सर्वतोभद्रे स्पर्द्ध्यास्तरणसंवृते ।
उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः

abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane |
kāñcane sarvatobhadre sparddhyāstaraṇasaṃvṛte |
uvāca prāñjalirbhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ

त्वां वयं हि समाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन ।
उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि सुरासुरान् ।
किमु पाण्डुसुतान्वीरान्ससुहृद्गणबान्धवान्

tvāṃ vayaṃ hi samāśritya saṃyuge śatrusūdana |
utsahema raṇe jetuṃ sendrānapi surāsurān |
kimu pāṇḍusutānvīrānsasuhṛdgaṇabāndhavān

तस्मादर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि प्रभो ।
जहि पाणडुसुतान्वारान्महेन्द्र इव दानवान्

tasmādarhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho |
jahi pāṇaḍusutānvārānmahendra iva dānavān

पूर्वमुक्तं महाबाहो हनिष्यामि ससोमकान् ।
पाञ्चालान्केकयैः सार्धं करूपांश्चेति भारत

pūrvamuktaṃ mahābāho haniṣyāmi sasomakān |
pāñcālānkekayaiḥ sārdhaṃ karūpāṃśceti bhārata

त्वद्वचः सत्यमेवास्तु जहि पार्थान्समागतान् ।
सोमकांश्च महेष्वासान्सत्यवाग्भव भारत

tvadvacaḥ satyamevāstu jahi pārthānsamāgatān |
somakāṃśca maheṣvāsānsatyavāgbhava bhārata

दयया यदि वा राजन्द्वेष्यभावान्मम प्रभो ।
मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान्

dayayā yadi vā rājandveṣyabhāvānmama prabho |
mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān

अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् ।
स जेष्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणबान्धवान्

anujānīhi samare karṇamāhavaśobhinam |
sa jeṣyati raṇe pārthānsasuhṛdgaṇabāndhavān

स एवमुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
नोवाच वचनं किंचिद्भीष्मं सत्यपराक्रमम्

sa evamuktvā nṛpatiḥ putro duryodhanastava |
novāca vacanaṃ kiṃcidbhīṣmaṃ satyaparākramam