Chapter 83: Yudhamanyu routs the Avanti brothers; Shalya falls senseless

बहूनि हि विचित्राणि द्वैरथानि स्म सञ्जय ।
पाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः

bahūni hi vicitrāṇi dvairathāni sma sañjaya |
pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdhamaśrauṣaṃ tava jalpataḥ

न चैव मामकं किंचिद्धृष्टं शंससि सञ्जय ।
नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नान्संप्रशंससि

na caiva māmakaṃ kiṃciddhṛṣṭaṃ śaṃsasi sañjaya |
nityaṃ pāṇḍusutānhṛṣṭānabhagnānsaṃpraśaṃsasi

जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः ।
वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतन्न संशयः

jīyamānānvimanaso māmakānvigataujasaḥ |
vadase saṃyuge sūta diṣṭametanna saṃśayaḥ

यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः ।
दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ

yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ |
darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha

गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम् ।
महोदधिसमभ्याशे लवणत्वं निगच्छति

gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam |
mahodadhisamabhyāśe lavaṇatvaṃ nigacchati

तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां परंतप ।
प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे

tathā tatpauruṣaṃ rājaṃstāvakānāṃ paraṃtapa |
prāpya pāṇḍusutānvīrānvyarthaṃ bhavati saṃyuge

घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम् ।
न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि

ghaṭamānānyathāśakti kurvāṇānkarma duṣkaram |
na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāngantumarhasi

तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशांपते ।
पृतिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः

tavāparādhātsumahānsaputrasya viśāṃpate |
pṛtivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ

आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप ।
न हि रक्षन्ति राजानः सर्वथाऽत्रापि जीवितम्

ātmadoṣātsamutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa |
na hi rakṣanti rājānaḥ sarvathā'trāpi jīvitam

युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाः ।
चमूं विगाह्य युद्ध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः

yuddhe sukṛtināṃ lokānicchanto vasudhādhipāḥ |
camūṃ vigāhya yuddhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ

पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः ।
तं त्वमेकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम्

pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ |
taṃ tvamekamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam

आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महासेनौ महाबलौ ।
युधामन्युमभिप्रेक्ष्य समेयता रणोत्कटौ

āvantyau tu maheṣvāsau mahāsenau mahābalau |
yudhāmanyumabhiprekṣya sameyatā raṇotkaṭau

तेषां प्रववृते युद्धं समुहद्रोणहर्षणम् ।
युधामन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ

teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ samuhadroṇaharṣaṇam |
yudhāmanyuḥ susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau

विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः सन्नतपर्वभिः ।
तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ

vivyādha niśitaistūrṇaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
tāvenaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau

युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत ।
यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम्

yudhyatāṃ hi tathā rājanviśeṣo na vyadṛśyata |
yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām

युधामन्युस्ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैः ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम्

yudhāmanyustato rājannanuvindasya sāyakaiḥ |
caturbhiścaturo vāhānanayadyamasādanam

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष ।
चिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa |
ciccheda samare rājaṃstadadbhutamivābhavat

त्यक्त्वाऽनुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितः ।
धनुर्गृहीत्वा परमं भारसाधनमुत्तमम्

tyaktvā'nuvindo'tha rathaṃ vindasya rathamāsthitaḥ |
dhanurgṛhītvā paramaṃ bhārasādhanamuttamam

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ ।
शरान्मुमुचतुस्तूर्णं युधामन्यौ महात्मनि

tāvekasthau raṇe vīrāvāvantyau rathināṃ varau |
śarānmumucatustūrṇaṃ yudhāmanyau mahātmani

ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः ।
दिवाकरपथं प्राप्य च्छादयामासुरम्बरम्

tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
divākarapathaṃ prāpya cchādayāmāsurambaram

युधामन्यू रणे क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ ।
ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत्

yudhāmanyū raṇe kruddho bhrātarau tau mahārathau |
vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpyapātayat

तस्मिंस्तु पतिते भूमौ गतसत्वे तु सारथौ ।
रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्धान्तहयस्ततः

tasmiṃstu patite bhūmau gatasatve tu sārathau |
rathaḥ pradudrāva diśaḥ samuddhāntahayastataḥ

तौ स जित्वा महाराज यज्ञसेनसुतः प्रभुः ।
पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम्

tau sa jitvā mahārāja yajñasenasutaḥ prabhuḥ |
pauruṣaṃ khyāpayaṃstūrṇaṃ vyadhamattava vāhinīm

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेन मानवः

sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ |
vegānbahuvidhāṃścakre viṣaṃ pītvena mānavaḥ

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत् ।
रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः

haiḍimbo rākṣasendrastu bhagadattaṃ samādravat |
rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितःक ।
यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये

tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥka |
yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः ।
विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः

tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaśca samāgatāḥ |
viśeṣaṃ na sma vividurhaiḍimbabhagadattayoḥ

यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान् ।
तथैव समरे राजा द्रावयामास पाण्डवान्

yathā surapatiḥ śakrastrāsayāmāsa dānavān |
tathaiva samare rājā drāvayāmāsa pāṇḍavān

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतो दिशम् ।
त्रातारं नाभ्यगच्छन्तः स्वेष्वनीकेषु भारत

tena vidrāvyamāṇāste pāṇḍavāḥ sarvato diśam |
trātāraṃ nābhyagacchantaḥ sveṣvanīkeṣu bhārata

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत ।
शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः

bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata |
śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ

निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत ।
आसीन्निष्ठानको घोरस्तव सैन्यस्य संयुगे

nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata |
āsīnniṣṭhānako ghorastava sainyasya saṃyuge

घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणे ।
शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः

ghaṭotkacastato rājanbhagadattaṃ mahāraṇe |
śaraiḥ pracchādayāmāsa meruṃ girimivāmbudaḥ

निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्र्युतान् ।
भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत्

nihatya tāñśarānrājā rākṣasasya dhanuśryutān |
bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasvatāḍayat

स ताड्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
न विव्यथे राक्षसन्द्रो भिद्यमान इवाचलः

sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
na vivyathe rākṣasandro bhidyamāna ivācalaḥ

तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरांश्च चतुर्दश ।
प्रेषयामास समरे तांश्चिच्छेद स राक्षसः

tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhastomarāṃśca caturdaśa |
preṣayāmāsa samare tāṃściccheda sa rākṣasaḥ

स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः ।
भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः

sa tāṃśchittvā mahābāhustomarānniśitaiḥ śaraiḥ |
bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा प्रहसन्निव भारत ।
तस्याश्वांश्चतुरः सङ्ख्ये पातयामास सायकैः

tataḥ prāgjyotiṣo rājā prahasanniva bhārata |
tasyāśvāṃścaturaḥ saṅkhye pātayāmāsa sāyakaiḥ

स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्रग्ज्योतिषगजं प्रति

sa hatāśve rathe tiṣṭhanrākṣasendraḥ pratāpavān |
śaktiṃ cikṣepa vegena pragjyotiṣagajaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिनीम् ।
त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीं

tāmāpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suveginīm |
tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīṃ

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात् ।
यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravadbhayāt |
yathendrasya raṇātpūrvaṃ namucirdaityasattamaḥ

तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम् ।
अजय्यं समरे वीरं यमेन वरुणेन च

taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam |
ajayyaṃ samare vīraṃ yamena varuṇena ca

पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द स कुञ्जरः ।
यथा वनगजो राजन्मृद्गश्चरति पद्मिनीम्

pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sa kuñjaraḥ |
yathā vanagajo rājanmṛdgaścarati padminīm

मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां समसञ्जत ।
स्वस्त्रीयौ छादयांचक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ

madreśvarastu samare yamābhyāṃ samasañjata |
svastrīyau chādayāṃcakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau

सहदेवस्तु समरे मातुलं दृश्य संगतम् ।
अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम्

sahadevastu samare mātulaṃ dṛśya saṃgatam |
avārayaccharaugheṇa megho yadvaddivākaram

छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत् ।
तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात्

chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro'bhavat |
tayoścāpyabhavatprītiratulā mātṛkāraṇāt

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः ।
ध्वजं चिच्छेद बाणेन धनुश्चैकेन मारिष

tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ |
dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuścaikena māriṣa

अथैनं छिन्नधन्वानं छादयामास भारत ।
निजघान रणे तं तु सूतं चास्य न्यपातयत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayāmāsa bhārata |
nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat

ततः प्रसह्य समरे नकुलस्य महारथः ।
अश्वांश्च चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः

tataḥ prasahya samare nakulasya mahārathaḥ |
aśvāṃśca caturo rājaṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥ

प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति ।
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः

preṣayāmāsa samare yamasya sadanaṃ prati |
hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ

आरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः ।
एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके

āruroha tato yānaṃ bhrātureva yaśasvinaḥ |
ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke

मद्रराजरथं तूर्णं च्छादयामासतुः क्षणात् ।
स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः

madrarājarathaṃ tūrṇaṃ cchādayāmāsatuḥ kṣaṇāt |
sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

स्वस्त्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाऽचलः ।
प्रहसन्निव तां चापि शस्त्रवृष्टिं जघान ह

svastrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathā'calaḥ |
prahasanniva tāṃ cāpi śastravṛṣṭiṃ jaghāna ha

सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्गृह्य वीर्यवान् ।
मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत

sahadevastataḥ kruddhaḥ śaramudgṛhya vīryavān |
madrarājamabhiprekṣya preṣayāmāsa bhārata

स शरः प्रेषितस्तेन गरुडानिलवेगवान् ।
मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले

sa śaraḥ preṣitastena garuḍānilavegavān |
madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः ।
निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह

sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ |
niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha

तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे ।
अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम्

taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge |
apovāha rathenājau yamābhyāmabhipīḍitam

दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्भुखम् ।
सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन्

dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅbhukham |
sarve vimanaso bhūtvā nedamastītyacintayan

निर्जित्य मातुलं सङ्ख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ ।
दध्यतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं च नेदतुः

nirjitya mātulaṃ saṅkhye mādrīputrau mahārathau |
dadhyaturmuditau śaṅkhau siṃhanādaṃ ca nedatuḥ

अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशांपते ।
यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ

abhidudruvaturhṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃpate |
yathā daityacamūṃ rājannindropendrāvivāmarau