Chapter 82: Drona slays Virata's son Shankha

प्रवृत्तमात्रे संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि ।
भग्नेषु चापि वीरेषु पाण्डवेन महात्मना

pravṛttamātre saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi |
bhagneṣu cāpi vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā

क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव ।
प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति

kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava |
pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा रणे पार्थस्य विक्रमम् ।
त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तानब्रवीन्नृपान् ॥
ेषां तु प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम् ।
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्निव

dṛṣṭvā duryodhano rājā raṇe pārthasya vikramam |
tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃstānabravīnnṛpān ||
eṣāṃ tu pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam |
madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayanniva

एष भीष्मः शान्तनवो योद्धुकामो धनञ्जयम् ।
सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः

eṣa bhīṣmaḥ śāntanavo yoddhukāmo dhanañjayam |
sarvātmanā kuruśreṣṭhastyaktvā jīvitamātmanaḥ

तं प्रयान्तं रणे वीरं सर्वसैन्येन भारतम् ।
संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम्

taṃ prayāntaṃ raṇe vīraṃ sarvasainyena bhāratam |
saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham

बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः ।
नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम्

bāḍhamityevamuktvā tu tānyanīkāni sarvaśaḥ |
narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham

ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम् ।
रणे भारतमायान्तमाससाद महाबलः

tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāntanavo'rjunam |
raṇe bhāratamāyāntamāsasāda mahābalaḥ

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना ।
महता मेघनादेन रथेनातिविराजता

mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā |
mahatā meghanādena rathenātivirājatā

समरे सर्वसैन्यानामुपयानं धनञ्जयम् ।
अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम्

samare sarvasainyānāmupayānaṃ dhanañjayam |
abhavattumulo nādo bhayāddṛṣṭvā kirīṭinam

अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यमिवापरम् ।
मध्यंदिनगतं सङ्ख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्

abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityamivāparam |
madhyaṃdinagataṃ saṅkhye na śekuḥ prativīkṣitum

तथा शान्तनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम् ।
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतं ग्रहमिवोदितम्

tathā śāntanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam |
na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetaṃ grahamivoditam

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः ।
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च तथाऽन्यैश्च महारथैः

sa sarvataḥ parivṛtastrigartaiḥ sumahātmabhiḥ |
bhrātṛbhiḥ saha putraiśca tathā'nyaiśca mahārathaiḥ

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा ।
ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे

bhāradvājastu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā |
dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuścaikena cicchide

तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः ।
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम्

tadapāsya dhanuśchinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ dṛḍham

शरांश्चाशीविषाकाराज्ज्वलितान्पन्नगानिव ।
द्रोणं त्रिभिश्च विव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः

śarāṃścāśīviṣākārājjvalitānpannagāniva |
droṇaṃ tribhiśca vivyādha caturbhiścāsya vājinaḥ

ध्वजमेकेन विव्याधक सारथिं चास्य पञ्चभिः ।
धनुरेकेषुणाऽविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः

dhvajamekena vivyādhaka sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ |
dhanurekeṣuṇā'vidhyattatrākrudhyaddvijarṣabhaḥ

तस्य द्रोणोऽवधीदश्वाञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा

tasya droṇo'vadhīdaśvāñśaraiḥ sannataparvabhiḥ |
aṣṭābhirbharataśreṣṭha sūtamekena patriṇā

स हताश्वादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः ।
आरुरोह रथं तूर्णं पुत्रस्य रथिनां वरः

sa hatāśvādavaplutya syandanāddhatasārathiḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ putrasya rathināṃ varaḥ

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ ।
महता शरवर्षेण वारयामाससतुर्बलात्

tatastu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau |
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsasaturbalāt

भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरमाशीविषोपमम् ।
चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वरः

bhāradvājastataḥ kruddhaḥ śaramāśīviṣopamam |
cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvaraḥ

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्त्वा शोणितमाहवे ।
जगाम धरणीं बाणो लोहितार्द्रवरच्छदः

sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pīttvā śoṇitamāhave |
jagāma dharaṇīṃ bāṇo lohitārdravaracchadaḥ

स पपात रणे तूर्णं भारद्वाजशराहतः ।
धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुरेव समीपतः

sa papāta raṇe tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ |
dhanustyaktvā śarāṃścaiva pitureva samīpataḥ

हतं तमात्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात् ।
उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम्

hataṃ tamātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravadbhayāt |
utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanamivāntakam

भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम् ।
दारयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः

bhāradvājastatastūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm |
dārayāmāsa samare śataśo'tha sahasraśaḥ

शिखण्डी तु महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगे ।
आजघान भ्रवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगैः

śikhaṇḍī tu mahārāja drauṇimāsādya saṃyuge |
ājaghāna bhravormadhye nārācaistribhirāśugaiḥ

स बभौ रथशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः ।
शिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छ्रितैः

sa babhau rathaśārdūlo lalāṭe saṃsthitaistribhiḥ |
śikharaiḥ kāñcanamayairmerustribhirivocchritaiḥ

अश्वत्थाम ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः ।
ध्वजं सूतमथो राजंस्तुरगानायुधानि च

aśvatthāma tataḥ kruddho nimeṣārdhācchikhaṇḍinaḥ |
dhvajaṃ sūtamatho rājaṃsturagānāyudhāni ca

शरैर्बहुभिराच्छिद्य पातयामास संयुगे ष ।
स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरः

śarairbahubhirācchidya pātayāmāsa saṃyuge ṣa |
sa hatāśvādavaplutya rathādvai rathināṃ varaḥ

खङ्गमादाय सुशितं विमलं च शरावरम् ।
श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः

khaṅgamādāya suśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram |
śyenavadvyacaratkruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ

सखङ्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे ।
नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत्

sakhaṅgasya mahārāja caratastasya saṃyuge |
nāntaraṃ dadṛśe drauṇistadadbhutamivābhavat

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः

tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha |
preṣayāmāsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ

तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम् ।
असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः

tāmāpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām |
asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ

ततोऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम् ।
चर्माच्छिनदसिं चास्थ खण्डयामास संयुगे

tato'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam |
carmācchinadasiṃ cāstha khaṇḍayāmāsa saṃyuge

शितैस्तु बहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः ।
शिखण्डी तु ततः खङ्गं खण्डितं तेन सायकैः

śitaistu bahuśo rājaṃstaṃ ca vivyādha patribhiḥ |
śikhaṇḍī tu tataḥ khaṅgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ

आविध्य व्यसृजत्तूर्णं ज्वलन्तमिव पन्नगम् ।
तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम्

āvidhya vyasṛjattūrṇaṃ jvalantamiva pannagam |
tamāpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
शिखण्डिनं च विव्याध शरैर्बहुभिरायसैः

ciccheda samare drauṇirdarśayanpāṇilāghavam |
śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarairbahubhirāyasaiḥ

शिखण्डी तु भृशं राजंस्तड्यमानः शितैः शरैः ।
आरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः

śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃstaḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ

सात्यकिश्चापि संक्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे ।
अलम्बुसं शरैस्तीक्ष्णैर्विव्याध बलिनां वरः

sātyakiścāpi saṃkruddho rākṣasaṃ krūramāhave |
alambusaṃ śaraistīkṣṇairvivyādha balināṃ varaḥ

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारत ।
अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः

rākṣasendrastatastasya dhanuściccheda bhārata |
ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ

मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत् ।
तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम्

māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣairavākirat |
tatrādbhutamapaśyāma śaineyasya parākramam

असंभ्रमस्तु समरे वध्यमानः शितैः शरैः ।
ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत

asaṃbhramastu samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
aindramastraṃ ca vārṣṇeyo yojayāmāsa bhārata

विजयाद्यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना ।
तदस्त्रं भस्मासात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा

vijayādyadanuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā |
tadastraṃ bhasmāsātkṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā

अलम्बुसं शरैरन्यैरभ्याकिरत सर्वतः ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः

alambusaṃ śarairanyairabhyākirata sarvataḥ |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तत्तथा पीडितं तेन माधवेन यशस्विना ।
प्रदुद्राव भयाद्रक्षस्त्यक्त्वा सात्यकिमाहवे

tattathā pīḍitaṃ tena mādhavena yaśasvinā |
pradudrāva bhayādrakṣastyaktvā sātyakimāhave

........ माघवता जित्वा भारत सात्यकिः ।
शैनेयः प्राणद?ज्जित्वा योधानां तव पश्यताम्

........ māghavatā jitvā bhārata sātyakiḥ |
śaineyaḥ prāṇada?jjitvā yodhānāṃ tava paśyatām

न्यहनत्तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
निशितैर्बहुभिर्बाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिताः

nyahanattāvakāṃścāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ |
niśitairbahubhirbāṇaiste'dravanta bhayārditāḥ

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली ।
धृष्टद्युम्नो महाराज पुत्रं तव जनेश्वरम्

etasminneva kāle tu drupadasyātmajo balī |
dhṛṣṭadyumno mahārāja putraṃ tava janeśvaram

छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः ।
स च्छाद्यमानो विशिखैर्धृष्टद्युम्नेन भारत

chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
sa cchādyamāno viśikhairdhṛṣṭadyumnena bhārata

विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वर ।
धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध पत्रिभिःक

vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvara |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha patribhiḥka

षष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवाभवत् ।
तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष

ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tadadbhutamivābhavat |
tasya senāpatiḥ kruddho dhanuściccheda māriṣa

हयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महाबलः ।
शरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः

hayāṃśca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahābalaḥ |
śaraiścainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ

स हताश्वान्महाबाहुरवप्लुत्य रथाद्बली ।
पदातिरसिमुद्यम्य प्राद्रवत्पार्षतं प्रति

sa hatāśvānmahābāhuravaplutya rathādbalī |
padātirasimudyamya prādravatpārṣataṃ prati

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः ।
राजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्स्वकम्

śakunistaṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ |
rājānaṃ sarvalokasya rathamāropayatsvakam

ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा ।
न्यहनत्तावकं सैन्यं वज्रपाणिरिवासुरान्

tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā |
nyahanattāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇirivāsurān

कृतवर्मा रणे भीमं शरैरार्च्छन्महारथः ।
प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा

kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarairārcchanmahārathaḥ |
pracchādayāmāsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā

ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपः ।
प्रेषयामास संक्रुद्धः सायंकान्कृतवर्मणे

tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ |
preṣayāmāsa saṃkruddhaḥ sāyaṃkānkṛtavarmaṇe

तैरर्द्यमानोऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदः ।
नाकम्पत महाराज भीमं चार्च्छच्छितैः शरैः

tairardyamāno'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ |
nākampata mahārāja bhīmaṃ cārcchacchitaiḥ śaraiḥ

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महारथः ।
सारथिं पातयामास सध्वजं सुपरिष्कृतम्

tasyāśvāṃścaturo hatvā bhīmaseno mahārathaḥ |
sārathiṃ pātayāmāsa sadhvajaṃ supariṣkṛtam

शरैर्बहुविधैश्चैनमाचिनोत्परवीरहा ।
शकलीकृतसर्वाङ्गः श्वावित्तु शललैर्यथा

śarairbahuvidhaiścainamācinotparavīrahā |
śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvittu śalalairyathā

हताश्वश्च ततस्तूर्णं सुबलस्य रथं ययौ ।
स्वालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः

hatāśvaśca tatastūrṇaṃ subalasya rathaṃ yayau |
svālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ

भीमसेनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत् ।
निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः

bhīmaseno'pi saṃkruddhastava sainyamupādravat |
nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇirivāntakaḥ