Chapter 76: Dhritarashtra laments his doomed army

एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम् ।
व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव सञ्जय

evaṃ bahuguṇaṃ sainyamevaṃ bahuvidhaṃ param |
vyūḍhamevaṃ yathāśāstramamoghaṃ caiva sañjaya

जुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा ।
प्रहृष्टं व्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम्

juṣṭamasmākamatyantamabhikāmaṃ ca naḥ sadā |
prahṛṣṭaṃ vyasanopetaṃ purastāddṛṣṭavikramam

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् ।
लघुवृत्तायतप्रायं सागराकारमव्ययम्

nātivṛddhamabālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram |
laghuvṛttāyataprāyaṃ sāgarākāramavyayam

आत्तसन्नाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् ।
असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम्

āttasannāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham |
asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam

प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च ।
भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः

prāsarṣṭitomareṣvājau parigheṣvāyaseṣu ca |
bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः ।
क्षेणणीयेषु चित्रेषु मुष्टयुद्धेषु च क्षमम्

kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ |
kṣeṇaṇīyeṣu citreṣu muṣṭayuddheṣu ca kṣamam

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम् ।
शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम्

aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāme ca kṛtaśramam |
śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते ।
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute |
samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam

नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् ।
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्

nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam |
parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam

न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्ततः ।
न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहैः

na goṣṭhyā nopakāreṇa na ca bandhunimittataḥ |
na sauhṛdabalairvāpi nākulīnaparigrahaiḥ

समृद्धजनमार्यं च तुष्टसंबन्धिबान्धवम् ।
कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च

samṛddhajanamāryaṃ ca tuṣṭasaṃbandhibāndhavam |
kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca

स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभिः ।
लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम्

svajanaistu narairmukhyairbahuśo dṛṣṭakarmabhiḥ |
lokapālopamaistāta pālitaṃ lokaviśrutam

बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः ।
अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः

bahubhiḥ kṣatriyairguptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ |
asmānabhigataiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः ।
अपक्षपक्षिसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम्

mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥ |
apakṣapakṣisaṃkāśai rathairnāgaiśca saṃvṛtam

नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ।
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससामाकुलम्

nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam |
kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasāmākulam

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टसुसंचितम् ।
परिधावद्भिरश्वैश्च वायुवेगविकम्पितम्

dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭasusaṃcitam |
paridhāvadbhiraśvaiśca vāyuvegavikampitam

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत् ।
द्रोणभीष्मासिसंगप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा

apāramiva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat |
droṇabhīṣmāsisaṃgaptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā

कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा ।
भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः

kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhaistathā |
bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ

गुप्तं प्रवीरैर्लौकैश्च सारवद्भिर्महात्मभिः ।
यदहन्यत सैन्यं मे दिष्टमत्र परायणम्

guptaṃ pravīrairlaukaiśca sāravadbhirmahātmabhiḥ |
yadahanyata sainyaṃ me diṣṭamatra parāyaṇam

नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषाः ।
ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि सञ्जय

naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto hi mānuṣāḥ |
ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi sañjaya

ईदृशोऽपि बलौघस्तु संयुक्तः शस्त्रसंपदा ।
वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः

īdṛśo'pi balaughastu saṃyuktaḥ śastrasaṃpadā |
vadhyate yatra saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ

विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति हि सञ्जय ।
यत्रेदृशं बलं घोरं नावधीद्युधि पाण्डवान्

viparītamidaṃ sarvaṃ pratibhāti hi sañjaya |
yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nāvadhīdyudhi pāṇḍavān

पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागताः ।
युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथाऽवध्यत सञ्जय

pāṇḍavārthāya niyataṃ devāstatra samāgatāḥ |
yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yathā'vadhyata sañjaya

उक्तोऽपि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यशः ।
न च जग्राह तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम

ukto'pi vidureṇāhaṃ hitaṃ pathyaṃ ca nityaśaḥ |
na ca jagrāha tanmandaḥ putro duryodhano mama

तथ्यां मन्ये मतिं तस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः ।
आसीत्तथाऽऽगतं तात येन दृष्टमिदं पुरा

tathyāṃ manye matiṃ tasya sarvajñasya mahātmanaḥ |
āsīttathā''gataṃ tāta yena dṛṣṭamidaṃ purā

अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा ।
पुरा धात्रा यथा दिष्टं तत्तथा न तदन्यथा

athavā bhāvyamevaṃ hi saṃjayaitena sarvathā |
purā dhātrā yathā diṣṭaṃ tattathā na tadanyathā