Chapter 65: Why the Pandavas cannot be slain

भयं मे सुमहञ्जातं विस्मयश्चैव सञ्जय ।
श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्

bhayaṃ me sumahañjātaṃ vismayaścaiva sañjaya |
śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram

पुत्राणां च पराभावं श्रुत्वा सञ्जय सर्वशः ।
चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति

putrāṇāṃ ca parābhāvaṃ śrutvā sañjaya sarvaśaḥ |
cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tviti

ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम ।
तथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन सञ्जय

dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama |
tathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena sañjaya

यत्र भीष्ममुखान्सर्वाञ्शस्त्रज्ञान्योधसत्तमान् ।
पाण्डवानामनीकेषु योधयन्ति प्रहारिणः

yatra bhīṣmamukhānsarvāñśastrajñānyodhasattamān |
pāṇḍavānāmanīkeṣu yodhayanti prahāriṇaḥ

केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः ।
केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते

kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ |
kena dattavarāstāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te

येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव ।
पुनःपुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं तु पाण्डवैः

yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva |
punaḥpunarna mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ tu pāṇḍavaiḥ

मय्येव दण्डः पतति दैवात्परमदारुणः ।
यथाऽवध्याः पाण्डुसुता यथा वाध्याश्च मे सुताः

mayyeva daṇḍaḥ patati daivātparamadāruṇaḥ |
yathā'vadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vādhyāśca me sutāḥ

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन सञ्जय ।
न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन

etanme sarvamācakṣva yāthātathyena sañjaya |
na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃcana

समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः ।
पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्

samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ pratarannaraḥ |
putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam

घातयिष्यति मे स्रवान्पुत्रान्भीमो न शंसयः ।
न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत्सुतान्रणे

ghātayiṣyati me sravānputrānbhīmo na śaṃsayaḥ |
na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣetsutānraṇe

ध्रुवं विनाशः संप्राप्तः पुत्रामां मम सञ्जय ।
तस्मान्मे कारणं सूत शक्तिं चैव विशेषतः

dhruvaṃ vināśaḥ saṃprāptaḥ putrāmāṃ mama sañjaya |
tasmānme kāraṇaṃ sūta śaktiṃ caiva viśeṣataḥ

पृच्छतो वै यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
दुर्योधनश्च यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान्रणे

pṛcchato vai yathātattvaṃ sarvamākhyātumarhasi |
duryodhanaśca yaccakre dṛṣṭvā svānvimukhānraṇe

भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलश्च जयद्रथः ।
द्रौणिर्वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः

bhīṣmadroṇau kṛpaścaiva saubalaśca jayadrathaḥ |
drauṇirvāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ

निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मानाम् ।
विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु सञ्जय

niścayo vāpi kasteṣāṃ tadā hyāsīnmahātmānām |
vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu sañjaya

श्रृणु राजन्नवहितः श्रुत्वा चैवावधारय ।
नैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम्

śrṛṇu rājannavahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya |
naiva mantrakṛtaṃ kiṃcinnaiva māyāṃ tathāvidhām

न वै विभीषिकां कांचिद्राजन्कुर्वन्ति पाण्डवाः ।
युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे

na vai vibhīṣikāṃ kāṃcidrājankurvanti pāṇḍavāḥ |
yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaśca saṃyuge

धर्मेण सर्वकार्याणि जीवितादीनि भारत ।
आरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयाना महद्यशः

dharmeṇa sarvakāryāṇi jīvitādīni bhārata |
ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahadyaśaḥ

न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः ।
श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः

na te yuddhānnivartante dharmopetā mahābalāḥ |
śriyā paramayā yuktā yato dharmastato jayaḥ

तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव ।
तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा

tenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāśca pārthiva |
tava putrā durātmānaḥ pāpeṣvabhiratāḥ sadā

निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे ।
सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वरे

niṣṭhurā hīnakarmāṇastena hīyanti saṃyuge |
subahūni nṛśaṃsāni putraistava janeśvare

निकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरैः ।
सर्वं च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्

nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcairiva yathā naraiḥ |
sarvaṃ ca tadanādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam

धर्ममूलाः सदैवासन्पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
न चैतान्बहुमन्यन्ते पुत्रास्तव विशांपते ।

dharmamūlāḥ sadaivāsanpāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja |
na caitānbahumanyante putrāstava viśāṃpate |

तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः ।
सांप्रतं सुमहद्धोरं फलं प्राप्तं जनेश्वर

tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ |
sāṃprataṃ sumahaddhoraṃ phalaṃ prāptaṃ janeśvara

स त्वं भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः समुहृञ्जनः ।
नावबुध्यसि यद्राजन्वार्यमाणः सुहृज्जनैः

sa tvaṃ bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ samuhṛñjanaḥ |
nāvabudhyasi yadrājanvāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ

विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन न महात्मना ।
तथा मया चाप्यसकृद्वार्यमाणो न बुध्यसे

vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena na mahātmanā |
tathā mayā cāpyasakṛdvāryamāṇo na budhyase

वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ।
पुत्राणां मतमास्थाय जितान्मन्यसि पाण्डवान्

vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyamivauṣadham |
putrāṇāṃ matamāsthāya jitānmanyasi pāṇḍavān

शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति

śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati

तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिन्दम ।
दुर्योधनेन संपृष्ट एतमर्थं पितामहः

tatte'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutamarindama |
duryodhanena saṃpṛṣṭa etamarthaṃ pitāmahaḥ

दृष्ट्वा भ्रातॄन्रणे सर्वान्निर्जितांस्तु महारथान् ।
शोकसंमूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवः

dṛṣṭvā bhrātṝnraṇe sarvānnirjitāṃstu mahārathān |
śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ

पितामहं महाप्राज्ञं विनयोपगम्य ह ।
यदब्रवीत्सुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर

pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayopagamya ha |
yadabravītsutaste'sau tanme śṛṇu janeśvara

भवान्द्रोणश्च कर्णश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्भोजश्च सुदक्षिणः

bhavāndroṇaśca karṇaśca kṛpo drauṇistathaiva ca |
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ

भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः

bhūriśravā vikarṇaśca bhagadattaśca vīryavān |
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ

त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ।
पाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे

trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ |
pāṇḍavānāṃ samastāśca na tiṣṭhanti parākrame

तत्र मे संशयो जातस्तत्त्वमाचक्ष्व पृच्छतः ।
यं समाश्रित्य कौन्तेय जयन्त्यस्मान्क्षणेक्षणे

tatra me saṃśayo jātastattvamācakṣva pṛcchataḥ |
yaṃ samāśritya kaunteya jayantyasmānkṣaṇekṣaṇe

शृणु राजन्वचो मह्यं यथा वक्ष्यामि कौरव ।
बहुशश्च मयोक्तोऽसि न च मे तत्त्वया कृतम्

śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yathā vakṣyāmi kaurava |
bahuśaśca mayokto'si na ca me tattvayā kṛtam

क्रियतां पाण्डवैः सार्ध समो भरतसत्तम ।
एतत्क्षेममहं मन्ये पृथिव्यास्तव वा विभो

kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdha samo bharatasattama |
etatkṣemamahaṃ manye pṛthivyāstava vā vibho

भुङ्क्ष्वेमां पृथिवीं राजन्भ्रातृभिः सहितः सुखी ।
दुर्हृदस्तापयन्सर्वान्नन्दयंश्चापि बान्धवान्

bhuṅkṣvemāṃ pṛthivīṃ rājanbhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī |
durhṛdastāpayansarvānnandayaṃścāpi bāndhavān

न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा ।
तदिदं समनुप्राप्तं यत्पाण्डूनवमन्यसे

na ca me krośatastāta śrutavānasi vai purā |
tadidaṃ samanuprāptaṃ yatpāṇḍūnavamanyase

यश्च हेतुरवध्यत्वे तेकषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तं शृणुष्व महाबाहो मम कीर्तयतः प्रभो

yaśca heturavadhyatve tekaṣāmakliṣṭakarmaṇām |
taṃ śṛṇuṣva mahābāho mama kīrtayataḥ prabho

नास्ति लोकेषु तद्भूतं भविता नो भविष्यति ।
यो जयेत्पाण्डवान्सर्वान्पालिताञ्छार्ङ्गधन्वना

nāsti lokeṣu tadbhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyati |
yo jayetpāṇḍavānsarvānpālitāñchārṅgadhanvanā

यत्तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिः ।
पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम्

yattu me kathitaṃ tāta munibhirbhāvitātmabhiḥ |
purāṇagītaṃ dharmajña tacchṛṇuṣva yathātatham

पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताः ।
पितामहमुपासेदुः पर्वत गन्धमादने

purā kila surāḥ sarve ṛṣayaśca samāgatāḥ |
pitāmahamupāseduḥ parvata gandhamādane

तेषां मध्ये समासीनः प्रजापतिरपश्यत ।
विमानं प्रज्वलद्भासा स्थितं प्रवरमम्बरे

teṣāṃ madhye samāsīnaḥ prajāpatirapaśyata |
vimānaṃ prajvaladbhāsā sthitaṃ pravaramambare

ध्यानेनावेद्य तद्ब्रह्मा कृत्वा च नियतोऽञ्जलिम् ।
नमश्चकार हृष्टात्मा पुरुषं परमेश्वरम्

dhyānenāvedya tadbrahmā kṛtvā ca niyato'ñjalim |
namaścakāra hṛṣṭātmā puruṣaṃ parameśvaram

ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महदद्भुतम्

ṛṣayastvatha devāśca dṛṣṭvā brahmāṇamutthitam |
sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve paśyanto mahadadbhutam

यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
जगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित्

yathāvacca tamabhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥ |
jagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ paramadharmavit

विश्वावसुर्विश्वमूर्तिर्हि विश्वे
विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च ।
विश्वेश्वरो वासुदेवोऽसि तस्मा-
द्योगात्मानं देवतं त्वामुपैमि

viśvāvasurviśvamūrtirhi viśve
viṣvakseno viśvakarmā vaśī ca |
viśveśvaro vāsudevo'si tasmā-
dyogātmānaṃ devataṃ tvāmupaimi

जय विश्वमहादेव जय लोकहिते रत ।
जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर

jaya viśvamahādeva jaya lokahite rata |
jaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara

पद्मगर्भविशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वर ।
भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज

padmagarbhaviśālākṣa jaya lokeśvareśvara |
bhūtabhavyabhavannātha jaya saumyātmajātmaja

असङ्क्येयगुणाधार जय सर्वपरायण ।
नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर

asaṅkyeyaguṇādhāra jaya sarvaparāyaṇa |
nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara

जय सर्वगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय ।
विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर

jaya sarvaguṇopeta viśvamūrte nirāmaya |
viśveśvara mahābāho jaya lokārthatatpara

महोरगवराहाद्य हरिकेश विभो जय ।
हरिवासदिशामीश विश्ववासामिताव्यय

mahoragavarāhādya harikeśa vibho jaya |
harivāsadiśāmīśa viśvavāsāmitāvyaya

व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सत्त्क्रिय ।
असङ्ख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद

vyaktāvyaktāmitasthāna niyatendriya sattkriya |
asaṅkhyeyātmabhāvajña jaya gambhīra kāmada

अनन्त विदित ब्रह्मन्नित्यभूतविभावन ।
कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयावह

ananta vidita brahmannityabhūtavibhāvana |
kṛtakārya kṛtaprajña dharmajña vijayāvaha

गुह्यात्मन्सर्वयोगात्मन्स्फुटसंभूतसंभव ।
भूताद्य लोकत्त्वेश जय भूतविभावन

guhyātmansarvayogātmansphuṭasaṃbhūtasaṃbhava |
bhūtādya lokattveśa jaya bhūtavibhāvana

आत्मयोगे महाभाग कल्पसंक्षेपतत्पर ।
उद्भावनमनोभाव जय ब्रह्म जयप्रिय

ātmayoge mahābhāga kalpasaṃkṣepatatpara |
udbhāvanamanobhāva jaya brahma jayapriya

निसर्गसर्गनिरत कामेश परमेश्वर ।
अमृतोद्भवसद्भाव मुक्तात्मन्विजयप्रद

nisargasarganirata kāmeśa parameśvara |
amṛtodbhavasadbhāva muktātmanvijayaprada

प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल ।
आत्मभूतमहाभूत सत्वात्मञ्जय सर्वदा

prajāpatipate deva padmanābha mahābala |
ātmabhūtamahābhūta satvātmañjaya sarvadā

पादौ तव धा देवी दिशो बाहु दिवं शिरः ।
मूर्तिस्तेऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी

pādau tava dhā devī diśo bāhu divaṃ śiraḥ |
mūrtiste'haṃ surāḥ kāyaścandrādityau ca cakṣuṣī

बलं तपश्च सत्यं च कर्म धर्मात्मकं तव ।
तेजोऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसंभवाः

balaṃ tapaśca satyaṃ ca karma dharmātmakaṃ tava |
tejo'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpaste svedasaṃbhavāḥ

अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती ।
वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम्

aśvinau śravaṇau nityaṃ devī jihvā sarasvatī |
vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagadāśritam

न सङ्ख्यानं परीमाणं न तेजो न पराक्रमम् ।
न बलं योगयोगीश जानीमस्ते परंतप

na saṅkhyānaṃ parīmāṇaṃ na tejo na parākramam |
na balaṃ yogayogīśa jānīmaste paraṃtapa

त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वां समाश्रिताः ।
अर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम्

tvadbhaktiniratā deva niyamaistvāṃ samāśritāḥ |
arcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
पिशाचा मानुषाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः

ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
piśācā mānuṣāścaiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ

एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम् ।
पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःश्वप्रणाशन

evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajam |
padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥśvapraṇāśana

त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगद्गुरुः ।
त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा

tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jagadguruḥ |
tvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā

पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात्सदाऽभवत् ।
तस्माद्भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः

pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādātsadā'bhavat |
tasmādbhava viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ

धर्मसंस्थापनार्थाय दैत्यानां च बधाय च ।
जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे विभो

dharmasaṃsthāpanārthāya daityānāṃ ca badhāya ca |
jagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me vibho

यत्तत्परमकं गुह्यं त्वत्प्रसादादिदं विभो ।
वासुदेव तदेतत्ते मयोद्गीतं यथातथम्

yattatparamakaṃ guhyaṃ tvatprasādādidaṃ vibho |
vāsudeva tadetatte mayodgītaṃ yathātatham

सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मना ।
कृष्ण त्वमात्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसंभवम्

sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayamātmānamātmanā |
kṛṣṇa tvamātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam

प्रद्युम्नादनिरुद्धं त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम् ।
अनिरुद्धोऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम्

pradyumnādaniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidurviṣṇumavyayam |
aniruddho'sṛjanmāṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam

वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः ।
तस्माद्याचामि लोकेश चतुरात्मानमात्मना ।
विभज्य भागशोत्मानं व्रज मानुषतां विभो

vāsudevamayaḥ so'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ |
tasmādyācāmi lokeśa caturātmānamātmanā |
vibhajya bhāgaśotmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho

तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै ।
धर्मं प्राप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यति तत्त्वतः

tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vai |
dharmaṃ prāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyati tattvataḥ

त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम ।
तैस्तैर्हि नामभिर्युक्ता गायन्ति परमात्मकम्

tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāścāmitavikrama |
taistairhi nāmabhiryuktā gāyanti paramātmakam

स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसङ्घाः
कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो ।
अनादिमध्यान्तमपारयोगं
लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः

sthitāśca sarve tvayi bhūtasaṅghāḥ
kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāho |
anādimadhyāntamapārayogaṃ
lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ