Chapter 64: Bhima slays eight sons; Ghatotkacha routs Bhagadatta

ततो भूरिश्रवा राजन्सात्यकिं नवभिः शरैः ।
प्राविध्यद्भृशसंक्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्

tato bhūriśravā rājansātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
prāvidhyadbhṛśasaṃkruddhastotrairiva mahādvipam

कौरवं सात्यकिश्चैव शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अवारयदमेयात्मा सर्वलोकस्य पश्यतः

kauravaṃ sātyakiścaiva śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
avārayadameyātmā sarvalokasya paśyataḥ

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
सोमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात्पर्यवारयत्

tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ |
somadattiṃ raṇe yattaḥ samantātparyavārayat

तं चैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे ।
परिवार्य स्थिताः सङ्ख्ये समन्तात्सुमहौजसः

taṃ caiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe |
parivārya sthitāḥ saṅkhye samantātsumahaujasaḥ

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गजामुद्यम्य भारत ।
दुर्योधनमुखान्सर्वान्पुत्रांस्ते पर्यवारयत्

bhīmasenastu saṃkruddho gajāmudyamya bhārata |
duryodhanamukhānsarvānputrāṃste paryavārayat

रथैरनेकसाहस्रैः क्रोधामर्षसमन्वितः ।
नन्दकस्तव पुत्रस्तु भीमसेनं महाबलम्

rathairanekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ |
nandakastava putrastu bhīmasenaṃ mahābalam

विव्याध विशिखैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
दुर्योधनस्तदा राजन्भीमसेनं महारथम्

vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ |
duryodhanastadā rājanbhīmasenaṃ mahāratham

आजघानोरसि क्रुद्धो मार्गणैर्नवभिः शितैः ।
ततो भीमो महाबाहुः स्वरथं सुमहाबलः

ājaghānorasi kruddho mārgaṇairnavabhiḥ śitaiḥ |
tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ

आरुरोह रथश्रेष्ठं विशोकं चेदमब्रवीत् ।
एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्राः समागताः

āruroha rathaśreṣṭhaṃ viśokaṃ cedamabravīt |
ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrāḥ samāgatāḥ

मामेव भृशसंक्रुद्धा हन्तुमभ्युद्यता युधि ।
मनोरथद्रुमोऽस्माकं चिन्तितो बहुवार्षिकः

māmeva bhṛśasaṃkruddhā hantumabhyudyatā yudhi |
manorathadrumo'smākaṃ cintito bahuvārṣikaḥ

सफलः सूत चाद्येह योऽहं पश्यामि सोदरान् ।
यत्राशोकसमुत्क्षिप्ता रेणवो रथनेमिभिः

saphalaḥ sūta cādyeha yo'haṃ paśyāmi sodarān |
yatrāśokasamutkṣiptā reṇavo rathanemibhiḥ

प्रयास्यन्त्यन्तरिक्षं हि शरबृन्दैर्दिगन्तरे ।
तत्र तिष्ठति सन्नद्धः स्वयं राजा सुयोधनः

prayāsyantyantarikṣaṃ hi śarabṛndairdigantare |
tatra tiṣṭhati sannaddhaḥ svayaṃ rājā suyodhanaḥ

भ्रातरश्चास्य सन्नद्धाः कुलपुत्रा मदोत्कटाः ।
एतानद्य हनिष्यामि पश्यतस्ते न संशयः

bhrātaraścāsya sannaddhāḥ kulaputrā madotkaṭāḥ |
etānadya haniṣyāmi paśyataste na saṃśayaḥ

तस्मान्ममाश्वान्संग्रमे यत्तः संयच्छ सारथे ।
एवमुक्त्वा ततः पार्थस्तव पुत्रं विशांपते

tasmānmamāśvānsaṃgrame yattaḥ saṃyaccha sārathe |
evamuktvā tataḥ pārthastava putraṃ viśāṃpate

विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः ।
नन्दकं च त्रिभिर्भाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे

vivyādha niśitaistīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
nandakaṃ ca tribhirbhāṇairabhyavidhyatstanāntare

तं तु दुर्योधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम् ।
त्रिभिरन्यैः सुनिशितैर्विशोकं प्रत्यविध्यत

taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam |
tribhiranyaiḥ suniśitairviśokaṃ pratyavidhyata

भिमस्य च रणे राजन्धनुश्चिच्छेद भासुरम् ।
मुष्टिदेशे भृशं तीक्ष्णौस्त्रिभिर्भल्लैर्हसन्निव

bhimasya ca raṇe rājandhanuściccheda bhāsuram |
muṣṭideśe bhṛśaṃ tīkṣṇaustribhirbhallairhasanniva

समरे प्रेक्ष्य यन्तारं विशोकं तु वृकोदरः ।
पीडितं विशिखैस्तीक्ष्णैस्तव पुत्रेण धन्विना

samare prekṣya yantāraṃ viśokaṃ tu vṛkodaraḥ |
pīḍitaṃ viśikhaistīkṣṇaistava putreṇa dhanvinā

अमृष्यमाणः संरब्धो धनुर्दिव्यं परामृशम् ।
पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ

amṛṣyamāṇaḥ saṃrabdho dhanurdivyaṃ parāmṛśam |
putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha

समादधत्सुसंक्रुद्धः क्षुरप्रं रोमवाहिनम् ।
तेन चिच्छेद नृपतेर्भीमः कार्मुकमुत्तमम्

samādadhatsusaṃkruddhaḥ kṣurapraṃ romavāhinam |
tena ciccheda nṛpaterbhīmaḥ kārmukamuttamam

सोऽपविद्ध्य धनुश्छिन्नं पुत्रस्ते क्रोधमूर्च्छितः ।
अन्यत्कार्मुकमादत्त सत्वरं वेगवत्तरम्

so'paviddhya dhanuśchinnaṃ putraste krodhamūrcchitaḥ |
anyatkārmukamādatta satvaraṃ vegavattaram

संदधे विशिखं घोर कालमृत्युसमप्रभम् ।
तेनाजघान संक्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे

saṃdadhe viśikhaṃ ghora kālamṛtyusamaprabham |
tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare

स गाढविद्धो व्यथितः स्यान्दनोपस्थ आविशत् ।
स निषण्णो रथोपस्थे मूर्च्छामभिजगाम ह

sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syāndanopastha āviśat |
sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrcchāmabhijagāma ha

तं दृष्ट्वा व्यथितं भीममभिमन्युपुरोगमाः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथः

taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmamabhimanyupurogamāḥ |
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

ततस्तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम् ।
पातयामासुरव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि

tatastu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām |
pātayāmāsuravyagrāḥ putrasya tava mūrdhani

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः ।
दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
duryodhanaṃ tribhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ

शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर्विव्याध पाण्डवः ।
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः स विद्धो व्यपयाद्रणात्

śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarairvivyādha pāṇḍavaḥ |
rukmapuṅkhairmaheṣvāsaḥ sa viddho vyapayādraṇāt

प्रत्युद्ययुस्ततो भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश ।
सेनापतिः सुषेणश्च जलसन्धः सुलोचनः

pratyudyayustato bhīmaṃ tava putrāścaturdaśa |
senāpatiḥ suṣeṇaśca jalasandhaḥ sulocanaḥ

उद्रो भीमरथो भीमो वीरबाहुरलोलुपः ।
दुर्मुखो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः

udro bhīmaratho bhīmo vīrabāhuralolupaḥ |
durmukho duṣpradharṣaśca vivitsurvikaṭaḥ samaḥ

विसृजन्तो बहून्बाणान्क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
भीमसेनमभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम्

visṛjanto bahūnbāṇānkrodhasaṃraktalocanāḥ |
bhīmasenamabhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam

पुत्रांस्तु तव संप्रेक्ष्य भीमसेनो महाबलः ।
सृक्किणी विलिहन्वीरः पशुमध्ये यथा वृकः

putrāṃstu tava saṃprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ |
sṛkkiṇī vilihanvīraḥ paśumadhye yathā vṛkaḥ

अभिपत्य महाबाहुर्गरुत्मानिव वेगितः ।
सेनापतेः क्षुरप्रेण शिरश्चिच्छेद पाण्डवः

abhipatya mahābāhurgarutmāniva vegitaḥ |
senāpateḥ kṣurapreṇa śiraściccheda pāṇḍavaḥ

संप्रहस्य च हृष्टात्मा त्रिभिर्बाणैर्महाभुजः ।
जलसन्धं विनिर्भिद्य सोऽनयद्यमसादनम्

saṃprahasya ca hṛṣṭātmā tribhirbāṇairmahābhujaḥ |
jalasandhaṃ vinirbhidya so'nayadyamasādanam

सुषेणं च ततो हत्वा प्रेषयामास मृत्यवे ।
उग्रस्य सशिरस्त्राणं शिरश्चन्द्रोपमं भुवि

suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayāmāsa mṛtyave |
ugrasya saśirastrāṇaṃ śiraścandropamaṃ bhuvi

पातयामास भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम् ।
वीरबाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं ससारथिम्

pātayāmāsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam |
vīrabāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sasārathim

निनाय समरे वीरः परलोकाय पाण्डवः ।
भीमं भीमरथं चोभौ भीमसेनो हसन्निव

nināya samare vīraḥ paralokāya pāṇḍavaḥ |
bhīmaṃ bhīmarathaṃ cobhau bhīmaseno hasanniva

पुत्रौ ते दुर्मदौ राजन्ननयद्यमसादनम् ।
ततः सुलोचनं भीमः क्षुरप्रेण महामृधे

putrau te durmadau rājannanayadyamasādanam |
tataḥ sulocanaṃ bhīmaḥ kṣurapreṇa mahāmṛdhe

मिषतां सर्वसैन्यानामनयद्यमसादनम् ।
पुत्रास्तु तव तं दृष्ट्वा भीमसेनपराक्रमम्

miṣatāṃ sarvasainyānāmanayadyamasādanam |
putrāstu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaparākramam

शेषा येऽन्येऽभवंस्तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः ।
विप्रद्रुता दिशो राजन्वध्यमाना महात्मना

śeṣā ye'nye'bhavaṃstatra te bhīmasya bhayārditāḥ |
vipradrutā diśo rājanvadhyamānā mahātmanā

ततोऽब्रवीच्छान्तनवः सर्वानेव महारथान् ।
एष भीमो रणे क्रुद्धो धार्तराष्ट्रान्महारथान्

tato'bravīcchāntanavaḥ sarvāneva mahārathān |
eṣa bhīmo raṇe kruddho dhārtarāṣṭrānmahārathān

यथा प्राग्र्यान्यथा ज्येष्ठान्यथा शूरांश्च संगतान् ।
निपातयत्युग्रधन्वा तं प्रगृह्णीत माचिरम्

yathā prāgryānyathā jyeṣṭhānyathā śūrāṃśca saṃgatān |
nipātayatyugradhanvā taṃ pragṛhṇīta māciram

एवमुक्त्वा ततः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनं महाबलम्

evamuktvā tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ |
abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalam

भगदत्तः प्रभिन्नेन कुञ्जरेण विशांपते ।
अभ्ययात्सहसा तत्रयत्र भीमो व्यवस्थितः

bhagadattaḥ prabhinnena kuñjareṇa viśāṃpate |
abhyayātsahasā tatrayatra bhīmo vyavasthitaḥ

आपतन्नेव च रणे भीमसेनं शिलीमुखैः ।
अदृश्यं समरे चक्रे जीमूत इव भास्करम्

āpatanneva ca raṇe bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ |
adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskaram

अभिमन्युमुखास्तत्तु नामृष्यन्त महारथाः ।
भीमस्याच्छादनं शङ्ख्ये स्वबाहुबलमाश्रिताः

abhimanyumukhāstattu nāmṛṣyanta mahārathāḥ |
bhīmasyācchādanaṃ śaṅkhye svabāhubalamāśritāḥ

त एनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् ।
गजं च शरवृष्ट्या तु बिभिदुस्ते समन्ततः

ta enaṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayan |
gajaṃ ca śaravṛṣṭyā tu bibhiduste samantataḥ

स शस्त्रवृष्ट्याऽभिहतः समस्तैस्तैर्महारथैः ।
प्राग्ज्योतिषगजो राजन्नानालिङ्गैः सुतेजनैः

sa śastravṛṣṭyā'bhihataḥ samastaistairmahārathaiḥ |
prāgjyotiṣagajo rājannānāliṅgaiḥ sutejanaiḥ

संजातरुधिरोत्पीडः प्रेक्षणीयोऽभवद्रणे ।
गभस्तिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्

saṃjātarudhirotpīḍaḥ prekṣaṇīyo'bhavadraṇe |
gabhastibhirivārkasya saṃsyūto jalado mahān

संचोदितो मदस्रावी भगदत्तेन वारणः ।
अभ्यधावत तन्सर्वान्कालोत्सृष्ट इवान्तकः

saṃcodito madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ |
abhyadhāvata tansarvānkālotsṛṣṭa ivāntakaḥ

द्विगुणं जवमास्थाय कम्पयंश्चरणैर्महीम् ।
तस्य तत्सुमहद्रूपं दृष्ट्वा सर्वे महारथाः

dviguṇaṃ javamāsthāya kampayaṃścaraṇairmahīm |
tasya tatsumahadrūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ

असह्यं मन्यमानाश्च नातिप्रमनसोऽभवन् ।
ततस्तु नृपतिः क्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे

asahyaṃ manyamānāśca nātipramanaso'bhavan |
tatastu nṛpatiḥ kruddho bhīmasenaṃ stanāntare

आजघान महाराज शरेणानतपर्वणा ।
सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तेन राज्ञा महारथः ।

ājaghāna mahārāja śareṇānataparvaṇā |
so'tividdho maheṣvāsastena rājñā mahārathaḥ |

मूर्च्छयाऽभिपरीतात्मा ध्वजयष्टिं समाश्रयत् ।
तांस्तु भीतान्समालक्ष्य भीमसेनं च मूर्च्छितम्

mūrcchayā'bhiparītātmā dhvajayaṣṭiṃ samāśrayat |
tāṃstu bhītānsamālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrcchitam

ननाद बलवन्नादं भगदत्तः प्रतापवान् ।
ततो घटोत्कचो राजन्प्रेक्ष्य भीमं तथाऽऽगतं

nanāda balavannādaṃ bhagadattaḥ pratāpavān |
tato ghaṭotkaco rājanprekṣya bhīmaṃ tathā''gataṃ

संक्रुद्धो राक्षसो घोरस्तत्रैवान्तरधीयत ।
स कृत्वा दारुणां मायां भूरूणां भयवर्धिनीम्

saṃkruddho rākṣaso ghorastatraivāntaradhīyata |
sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhūrūṇāṃ bhayavardhinīm

अदृश्यत निमेषार्धाद्धोररूपं समास्थितः ।
ऐरावतं समारूढः स वै मायाकृतं स्वयम्

adṛśyata nimeṣārdhāddhorarūpaṃ samāsthitaḥ |
airāvataṃ samārūḍhaḥ sa vai māyākṛtaṃ svayam

तस्य चान्येऽपि दिङ्वागा बभूवुरनुयायिनः ।
अञ्जनो वमानश्चैव महापद्मश्च सुप्रभः

tasya cānye'pi diṅvāgā babhūvuranuyāyinaḥ |
añjano vamānaścaiva mahāpadmaśca suprabhaḥ

त्रय एते महानागा राक्षसैः समधिष्ठिताः ।
महाकायास्त्रिधा राजन्प्रस्रवन्तो मदं बहु

traya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ |
mahākāyāstridhā rājanprasravanto madaṃ bahu

तेजोवीर्यबलोपेता महाबलपराक्रमाः ।
घटोत्कचस्तु स्वं नागं चोदयामास तं तदा

tejovīryabalopetā mahābalaparākramāḥ |
ghaṭotkacastu svaṃ nāgaṃ codayāmāsa taṃ tadā

सगजं भगदत्तं तु हन्तुकामः परंतपः ।
ते चान्ये चोदिता नागा राक्षसैस्तैर्महाबलैः

sagajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ |
te cānye coditā nāgā rākṣasaistairmahābalaiḥ

परिपेतुः सुसंरब्धाश्चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्दिशम् ।
भगदत्तस्य तं नागं विषाणैरभ्यपीडयन्

paripetuḥ susaṃrabdhāścaturdaṃṣṭrāścaturdiśam |
bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇairabhyapīḍayan

स पीड्यमानस्तैर्नागैर्वेदनार्तः शराहतः ।
अनदत्सुमहानादमिन्द्राशनिसमस्वनम्

sa pīḍyamānastairnāgairvedanārtaḥ śarāhataḥ |
anadatsumahānādamindrāśanisamasvanam

व्यवर्तत महाघोषो भैमसेनिशरार्दितः ।
मृदित्वा सर्वसैन्यानि तव पुत्रस्य भारत

vyavartata mahāghoṣo bhaimaseniśarārditaḥ |
mṛditvā sarvasainyāni tava putrasya bhārata

तस्य तं नदतो नादं सुघोरं भीमनिःश्वनम् ।
श्रुत्वा भीष्मोऽब्रवीद्द्रोणं राजानं च सुयोधनम्

tasya taṃ nadato nādaṃ sughoraṃ bhīmaniḥśvanam |
śrutvā bhīṣmo'bravīddroṇaṃ rājānaṃ ca suyodhanam

एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना ।
भगदत्तो महेष्वासः कृच्छ्रे च परिवर्तते

eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā |
bhagadatto maheṣvāsaḥ kṛcchre ca parivartate

राक्षसश्च महामायः स च राजाऽतिकोपनः ।
एतौ समेतौ समरे कालमृत्युसमावुभौ

rākṣasaśca mahāmāyaḥ sa ca rājā'tikopanaḥ |
etau sametau samare kālamṛtyusamāvubhau

श्रीयते चैव हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः ।
हस्तिनश्चैव सुमहान्भीतस्य रुदितध्वनिः

śrīyate caiva hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ |
hastinaścaiva sumahānbhītasya ruditadhvaniḥ

तत्र गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम् ।
अरक्ष्यमाणः समरे क्षिप्रं प्राणान्विमोक्ष्यति

tatra gacchāma bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum |
arakṣyamāṇaḥ samare kṣipraṃ prāṇānvimokṣyati

ते त्वरध्वं महावीर्याः किं चिरेण प्रयामहे ।
महान्हि वर्तते रौद्रः संग्रामो रोमहर्षणः

te tvaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa prayāmahe |
mahānhi vartate raudraḥ saṃgrāmo romaharṣaṇaḥ

भक्तश्च कुलपुत्रश्च शूरश्च पृतनापतिः ।
युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुमस्माभिरच्युत

bhaktaśca kulaputraśca śūraśca pṛtanāpatiḥ |
yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartumasmābhiracyuta

भीष्मस्य तद्वचः श्रुत्वा सर्व एव महारथाः ।
द्रोणभीष्मौ पुरस्कृत्य भगदत्तपरीप्सया

bhīṣmasya tadvacaḥ śrutvā sarva eva mahārathāḥ |
droṇabhīṣmau puraskṛtya bhagadattaparīpsayā

उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र सोऽभवत् ।
तान्प्रयातान्समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः

uttamaṃ javamāsthāya prayayuryatra so'bhavat |
tānprayātānsamālokya yudhiṣṭhirapurogamāḥ

पञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतोऽनुययुः परान् ।
तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

pañcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pṛṣṭhato'nuyayuḥ parān |
tānyanīkānyathālokya rākṣasendraḥ pratāpavān

ननाद सुमहानादं विस्फोटमशनेरिव ।
तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः

nanāda sumahānādaṃ visphoṭamaśaneriva |
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā dṛṣṭvā nāgāṃśca yudhyataḥ

भीष्मः शान्तनवो भूयो भारद्वाजमभाषत ।
न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना

bhīṣmaḥ śāntanavo bhūyo bhāradvājamabhāṣata |
na rocate me saṃgrāmo haiḍimbena durātmanā

बलवीर्यमसाविष्टः ससहायश्च सांप्रतज् ।
नैष शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम्

balavīryamasāviṣṭaḥ sasahāyaśca sāṃprataj |
naiṣa śakyo yudhā jetumapi vajrabhṛtā svayam

लब्धलक्षः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः ।
पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः

labdhalakṣaḥ prahārī ca vayaṃ ca śrāntavāhanāḥ |
pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiśca divasaṃ kṣatavikṣatāḥ

इदानीं युधि निर्जेतुं न शक्योऽसौ स राक्षसः ।
अस्तमभ्येति सविता रात्रौ योद्धुं कन शक्यते ।
अवहारमतः कुर्मः श्वो योत्स्यामः परै सह

idānīṃ yudhi nirjetuṃ na śakyo'sau sa rākṣasaḥ |
astamabhyeti savitā rātrau yoddhuṃ kana śakyate |
avahāramataḥ kurmaḥ śvo yotsyāmaḥ parai saha

पितामहवचः श्रुत्वा यथा चक्रुःस्म कौरवाः ।
उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः

pitāmahavacaḥ śrutvā yathā cakruḥsma kauravāḥ |
upāyenāpayānaṃ te ghaṭotkacabhayārditāḥ

कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः ।
सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च भारत

kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ |
siṃhanādānbhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhāndadhmuśca bhārata

एवं तदभवद्युद्धं दिवसं भरतर्षभ ।
पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम्

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭotkacam

कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिबिरं स्वकम् ।
व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः

kauravāstu tato rājanprayayuḥ śibiraṃ svakam |
vrīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ

शरविक्षतगात्रास्तु पाण्डपपुत्रा महारथाः ।
युद्धे सुमनसो भूत्वा जग्मुः स्वशिबिरं प्रति

śaravikṣatagātrāstu pāṇḍapaputrā mahārathāḥ |
yuddhe sumanaso bhūtvā jagmuḥ svaśibiraṃ prati

पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ ।
पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः

puraskṛtya mahārāja bhīmasenaghaṭotkacau |
pūjayantastadānyonyaṃ mudā paramayā yutāḥ

नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान् ।
सिंहनादांश्च कुर्वन्तो विमिश्राञ्शङ्खनिः स्वनैः

nadanto vividhānnādāṃstūryasvanavimiśritān |
siṃhanādāṃśca kurvanto vimiśrāñśaṅkhaniḥ svanaiḥ

विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम् ।
घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष ।

vinadanto mahātmānaḥ kampayantaśca medinīm |
ghaṭṭayantaśca marmāṇi tava putrasya māriṣa |

प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतप ।
दुर्योधनस्तु नृपतिर्दीनो भ्रातृवधेन च

prayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapa |
duryodhanastu nṛpatirdīno bhrātṛvadhena ca

मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः ।
ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि ।
प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः

muhūrtaṃ cintayāmāsa bāṣpaśokasamākulaḥ |
tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi |
pradadhyau śokasaṃtapto bhrātṛvyasanakarśitaḥ